አለቃ ታየ እና የዘመኑ ደራሲዎች

ስለ ኢትዮጵያ ደራስያን

(ክፍል 2)

በተአምራት አማኑኤል

(… ከክፍል አንድ የቀጠለ)

 

ዘመነ ቴዎድሮስ

አማርኛ ከዚህ በላይ ባመለከትነው አኳኋን ሲጐላደፍ ቆይቶ ፫ኛ ብለን ወደ ሰየምነው ዘመን ይደርሳል። ይሁን እንጂ ፪ኛ ብለን ከሰየምነው ዘመን አካሔድ፣ በጭራሽ ነፃ ወጥቶ ደራሲ የሆነ ሁሉ ግዕዝ ባልተቀላቀለበት አማርኛ ብቻ መጻፍ የጀመረ አሁን በቅርቡ በግርማዊ ንጉሠ ነገሥት ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘመን ነው።

ነገር ግን ፊተኛ ሆኖ ንጹሕ በሆነ አማርኛ የተጻፈው መጽሐፍ የአጤ ቴዎድሮስ (1847-1860 ዓ.ም) ታሪክ ነው። ደራሲው ያጤ ቴዎድሮስ ጸሐፌ ትእዛዝ አለቃ ዘነብ የተባለው የሸዋ ሰው ነው። የሞተበት ዘመን ለማወቅ አልተቻለኝም፤ ነገር ግን በ1880 ዓ.ም ግድም ወደ ትግሬ ሁኖ ከንጉሥ ምኒልክ ጋር ሲጻጻፍ እንደ ነበር እርግጥ ነው።

“የቴዎድሮስ ታሪክ” በአለቃ ዘነብ
woldemariam-book
“የቴዎድሮስ ታሪክ” በአለቃ ወልደማርያም

እንደዚኸው ሁሉ፣ ባጤ ቴዎድሮስ ዘመን የነበረ የሸዋ ሰው፣ አለቃ ወልደማርያም፣ አጤ ቴዎድሮስ ከሞቱ በኋላ ታሪካቸውን ባማርኛ ጽፏል። ሁለቱም ባለታሪኮች የሚመሰገኑበት፣ ፊተኞች ሁነው በተቻለ መጠን አጣርተው ባማርኛ መጻፋቸው ነው። ቃል ለማሳመር እንኳ ብዙ ባይጣጣሩ፣ ግዕዝ ሳይጐትታቸው፣ አማርኛን ራሱን እያስቻሉ ከተፈጥሮ በተቀበለው ጠባይ አስኪደውታል።

አጤ ቴዎድሮስ አእምሮዋቸው በትክክል ባልሠራበት ሰዓት በኢትዮጵያ ሕዝብ ያወረዱት ጭካኔ፣ እንዲሁም ከ1792 ዓ.ም ጀምራ በብዙ መሳፍንት ስትገዛ ለነበረችው ኢትዮጵያ ባንድ ንጉሠ ነገሥት እንድትስተዳደር፣ በእርሻና በንግድ፣ በትምህርትና በአስተዳደርም እንድትሻሻል የነበረባቸውን ድካም ብዙ ነበር። ይኸውም ሥራ ጀማሪው እርሳቸው ሁነው፣ ለወደፊት ሊከታተሉት የሚገባ ሰፊ ፕሮግራም መሆኑን ባለታሪኮቹ በሚገባ መጠን አልተገነዘቡትም። ስለዚህም ካጻጻፋቸው ላይ ደህና አድርገው አላጐሉትም። ግን ደግሞ በሰላም መኖርን ልምድ አድርጎ የኖረ ሕዝብ፣ ሳያስበው እንደ መብረቅ መዓት ያወረደበትን ንጉሥ ደግነቱንና ጨካኝነቱን ለማመዛዘን ባይቻል አይፈረድበትም።

fitegnayitu
የአለቃ ዘወልድ (ፍስሐ ጊዮርጊስ ዐብየ እግዚ) መጽሐፍ

የተወለደበትንና የሞተበትን ዘመን ለማወቅ ያልተቻለኝ አለቃ ዘወልድ በ1891 ዓ.ም አቅራብያ “ፊተኛይቱና ኋለኛይቱ ኢትዮጵያ” ብሎ ሰይሞ ከዚህ በፊት በግዕዝና ባማርኛ ታሪክ ከጻፉት ደራሲዎቻችን በተለየ አስተያየት ስለ ኢትዮጵያ ሁኔታ ጽፏል።

አቶ ዐፅመ ጊዮርጊስ ገብረ መሲሕ

asme-giyorgis
በጦር ልብስ ያጌጡት ዐፅመ ጊዮርጊስ

አቶ ዐፅሜ (+1907) የሸዋ ሰው ናቸው። ስለ ኦሮሞዎች የጻፉት ታሪክ እንግዲህ ወደ አርባ ዓመቱ ተቃርቦታል። ኦሮሞዎች ወደ መሀል ኢትዮጵያ የመጡበትን ዘመንና አኳኋናቸውን ለመግለጥ በብዙው ደክመውበታል። አፈ ታሪኩን በብዙ ሥፍራ አጣርተውታል። ደግሞም በጻፉበት ዘመን የኤውሮጳ ሊቃውንት ስለ ኦሮሞዎች ታሪክ ማጣራት የጀመሩትን አንዳንድ ጊዜ መሠረት አድርገውታል። ከኤውሮጳ ትምህርት ቤት በጣም ርቆ ለሚኖር ኢትዮጵያዊ፣ በዚያ ዘመን ከርሳቸው በበለጠ አገላለጥ መጻፍ ይገባው ነበር ለማለት አይቻልምና ካገላለጣቸው አንዳንዱ ትክክለኛ ሁኖ እንኳ ባይታይ፣ የመጽሐፋቸው ረዳትነት የማይካድ ነው።

በካቶሊክ ሃይማኖት ያዲሱ ትውልድ ዘመን ሰው ስለነበሩ ለሃይማኖታቸው የነበረባቸው ቅንዓት በኦርቶዶክሳዊው ወገን ላይ ምክንያት ባገኙ ቍጥር ከልክ ያለፈ የተግሣፅ ቃል አስጽፏቸዋል። አንዳንድ ጊዜም ታሪኩ መንገድ ሳይሰጣቸው በኦርቶዶክሳውያን ላይ የኃይል ቃል ለመጻፍ ምክንያቱን በግድ ፈልገው ያመጡት ይመስላል። ከዚህ በቀር ባገራችን በነበሩበት ዘመን የባለ ታሪክ ስም የተገባቸው ደራሲ ናቸው።

አለቃ ታየ ገብረማርያም

አለቃ ታየ (+1916) በጌ ምድሬ ናቸው። በኢትዮጵያ ትምህርት ቤት ተምረው የጨረሱትን እንኳ ለማወቅ ባይቻል የስብከትና የድርሰት ስጦታ እንደነበራቸው የታተሙትና ያልታተሙት መጻሕፍቶቻቸው ይመሰክሩላቸዋል። እርሳቸውም ለፕሮተስታንት ሃይማኖት አዲስ ምእመን ነበሩና የያዙትን ሃይማኖት እውነተኛነት ለማስረዳት “መዝገበ ቃላት” የሚባል መጽሐፍ ጽፈዋል።

በዚህ መጽሐፍ ጦርነት ያነሡበት፣ ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋራ የማይስማማ ሁኖ የታያቸውን፣ ሲወርድ ሲዋረድ የመጣውን ባገራችን ውስጥ ያለውን ልዩ ልዩ ባህል፣ እንደዚኸውም ሁሉ መጽሐፍ ቅዱስን በፕሮተስታንት አካሔድ ባልተመለከተ የሊቃውንትና አዋልድ በምንላቸው መጻሕፍት ላይ ነው። በመዝገበ ቃላቱ እንደ አቶ ዐፅሜ ያለ የዘለፋ ቃል የለበትም። ቢኖርም መጽሐፉ የተጻፈ ለታሪክ ሳይሆን ለሃይማኖት ማስረጃ ነውና ሥፍራው ነው ያሰኛል። መጽሐፉ በኦርቶዶክሳውያን ላይ ቢጻፍም ንግግሩ አብዛኛውን ጊዜ ሰው የማያስቀየም የሊቅ አነጋገር ነውና ስለ ሃይማኖት ክርክር ለሚጽፍ ሰው አብነት የሚሆን ነው።

aleqa-taye
አለቃ ታየ ገብረማርያም

አለቃ ታየ ከጥንት እስከ 1910 ያለውን የኢትዮጵያን ታሪክም ጽፈዋል። መጽሐፉ ባለመታተሙ ከጥቂቶች ሊቃውንት በቀር የመረመረው የለም። “መዝገበ ቃላት”ና ይህ ታሪክ ጠላት አገራችንን ከወረረው ወዲህ (1928-1933) የደረሱበት አልታወቀም።

ሕዝቡ የሚያነበው አለቃ ታየ ስለ ኢትዮጵያ ሕዝብ ከብዙው በጥቂቱ የጻፉትን ነው። በዚህ መጽሐፍ መሠረት አድርገው የሚከታተሉት ፩ኛ መጽሐፍ ቅዱስን፣ ፪ኛ በኢትዮጵያ ስለ ታሪክ የሚናገሩትን መጻሕፍትና ከሁሉ ይልቅ ክብረ ነገሥትን፣ ፫ኛ የግሪክን፣ የላቲንን፣ የዓረብን ሊቃውንት፣ ፬ኛ በዛሬ ዘመን በኤውሮጳ የተጻፉትን ነው። መጽሐፍ ቅዱስን የቀድሞ ሰዎች ባስተዋሉት መንገድ ስለ ተከለተሉት መንፈሳዊውን እንጂ ታሪካዊውን ጥቅሙን በጭራሽ አላገኙትም።

እንደዚኸው ሁሉ፣ ክብረ ነገሥታችንንና የቀሩትን የኢትዮጵያን መጻሕፍት የግሪክንና የላቲንን፣ የዓረብን፣ እንዲሁም የአውሮጳ ሊቃውንት አጣርተው የደረሱበት ፍጻሜ ከነወሬው ሳይደርስላቸው ቀርቶ ቃል በቃል ተከታትለውታል። በቅርብ ዘመንና ዛሬውኑ በኤውሮጳ ስለ ኢትዮጵያ መሠረት ባለው አካሔድ የገለጡትን ሊቃውንት ግን ያንዳንዶቹን እንኳ ስማቸውን ቢጠሩ ከነዚሁ ሊቃውንት አሳብ አንድዋ ከጆሮዋቸው እንዳልደረሰች መጽሐፋቸው ድንቅኛ አድርጎ ይመሰክራል። በሊቃውንቶቹ ፈንታ የታሪክ ሊቃውንት መስለዋቸው ከኤውሮጳ ከዲፕሎማሲና ከጋዜጣ መልእክተኞች ያንዳንዱን አሳብ ተከትለዋል። ይህ ሁሉ ቢሆን በሃይማኖት እንዳደረጉት በታሪክ ደግሞ እውነት ሆኖ በታያቸው አሳብ አንዳች ሥጋት ሳያድርባቸው በቅንነት አሳባቸውን ያስታወቁ ሰው ናቸው።

ነገር ግን ኅሊናቸው የተረዳውን የሚቃወም ታሪክ ሲገጥማቸው፣ ባንደበታቸው ጥራት መጠን ማስረጃ መስጠትን ያህል፣ “የልጆች ጨዋታ የባልቴት ተረት” እያሉ አልፈውታል። እንዲህ ከሚሉት አብዛኛውንም ተረት ነው ቢሉት የተገባ ነው። ነገር ግን የሚናገርና የሚጽፍ ሰው፣ የማይስማማውን አሳብ ተረት እያለ ቢሔድ፣ ሰሚና አንባቢ ደግሞ ማፍረሻውን አስረዳን ማለት እንዳለባቸው አለመዘንጋት ነው። እንዲሁም ለታሪክ ጻፊ እውነት ሁኖ ከሚታየው አንዳንዱ ለሰሚው ግራ ሁኖ የሚታየው ይኖር ይሆናል። ባለታሪክ በእንዲህ ያለው ጊዜ፣ የሚመታውን መላ ወይም ታሪኩን የሚመሠርትበትን ማስረጃ ማመልከት ዋና ሥራው ነበር።

taye-book

በዚህ ፈንታ አለቃ ታየና እስከ ዛሬ ከተነሱት ታሪክ ጸሐፊዎች አንዳንዶቹ፣ አንባቢው ሳይረዳው እነርሱ ለብቻቸው የተረዱትን “እንደ ሃይማኖት ተቀበሉ!” ይላሉ። ያልተረዱትን አሳብ ደግሞ፤ “እኛ ተረት ካልነው አትቀበሉት!” ብለው የሚያዙ ሁነው ይታዩናል። አንዳንድ ጊዜ ማስረጃ ብለው የሚያመጡት ንግግር ግን ከዚህ በፊት እንዳልኩት የታሪክን አካሔድ ያጣሩትን ሊቃውንት ሥራ ዙረው እንዳላዩት ንግግራቸው ያስረዳል።

ይሁን እንጅ የመጽሐፍ አካሔድና መልክ ላለው ሥራቸው፣ ለመጽሐፍ አጻጻፍም ንድፍ በመስጠታቸው ለአለቃ ታየና በዚህ ጽሑፍ ስማቸውን ለማነሳቸው ደራስያን ሁሉ ያገራችን ሕዝብ ባለወረታቸው ነው።

(በክፍል ሶስት ይቀጥላል …)

One thought on “አለቃ ታየ እና የዘመኑ ደራሲዎች

  1. ሰለ አለቃ ዘነበ ያቀረባችሁትን ሃሳባችሁን አስታርቁት። ይትኛው ነው እውነት ብለን እንቀበላችሁ?

    Like

አስተያየት ለመስጠት

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s