“የጉለሌው ሰካራም” (ልብወለድ)

“የጉለሌው ሰካራም”

በተመስገን ገብሬ

.

[በደራሲው ቤተሰብ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

በጉለሌ የነበረው የታወቀ ዶሮ ነጋዴ ማነው ብለው ከገፈርሳ እስከ ደጃዝማች ይገዙ ሠፈር ለጠየቁ ሰዎች፤ ተበጀ፣ ሰካራሙ ተበጀ፣ ዶሮ ነጋዴው ተበጀ ነው ብለው ይነግሯቸዋል።

የሕይወቱ ታሪክ ፍጹም ገድል ነው። ጢም ያለው ሽማግሌ ሰው ነው። ራሱን ጠጉር ውሀ ወይም መቀስ ነክቶት አያውቅም። ማለዳ አይናገርም። በጠርሙስ የከመረውን ከጠጣ በኋላ ማታ ሲራገም ወይም ሲሳደብ፣ ሲፈክር ወይም ሲያቅራራ ድምጡ ከፈረንጅ ውሻ ድምጥ ይወፍራል። ቢያውቀውም ባያውቀውም ላገኘው ሁሉ ማታ ሰላምታ ይሰጣል። ቢያውቀውም ባያውቀውም ካገኘው ሁሉ ጋራ ማታ ይስቃል። ቢያውቀውም ባያውቀውም የሰላምታው አይነት እንደ ወታደር ወይም እንደ ሲቪል ቢሆን ለእርሱ እንደተመቸው ነው። ከሰላምታው ጋራ ድምጥ ትሰማለችሁ። ከአፉ ከሚወጣው ግን አንድ ቃል መለየት አትችሉም።

ቡን በተፈላ ጊዜ በጉለሌ በየምድጃው ሥር የሰካራም ተረት የተጫወተው ሰው ሁሉ የተናገረ በተበጀ ላይ ነው። መልኩን አይተውት ያላወቁ ባልቴቶች እንኳ ከፍንጃል ቡኑን ፉት እያሉ የሌላውን ሰካራም ተረት በተበጀ ላይ ይላክኩት ነበር። ይህ እውነት ነበር። በጠባዩ ከተባለበት የባሰ ሰካራም ይሁን ወይም የተሻለ የጉለሌ ባሕር ዛፍ ውስጥ ወጥቶ አንድ አዲስ እንግዳ ሰው ሆኖ ለአዲስ አበባ ታይቷል።

ከዱሮው የእንጨት ጉምሩክ አጠገብ ወደ ምሥራቅ ሲል ካለው ወንዝ ማዶ ድልድዩን ወደ ምሥራቅ ተሻግሮ መጀመሪያ የሚገኘው አነስተኛ ሳር ክዳን ቤት የተበጀ ቤት ማለት ያ ነው። በዚያው በቤቱ በዚያው በጉለሌ በሠፈሩ ኖረ።

እንጨቱን ተሸክሞ አፈሩን ቆፍሮ ቤቱን የሰራው እርሱ ነው። ዋጋ ከፍሎ አስከድኖታል።

ተበጀን ኩራት ተሰማው። ቆይቶ ደግሞ ዓይኖቹ እንባ አዘሉ። በጉንጩም የእንባ ዘለላ ወረደው። በግራ እጁ መዳፍ ከጉንጩ የተንከባለለውን እንባ ጨፈለቀው። ዓይኖቹ እንባ ያፈሰሱ ለራሱ ጎጆ ስላለው ነው። ሊነገር በማይቻል ደስታ ልቡ ተለውሷል።

ዝናብ ያባረራቸውም ከቤቱ ጥግ ሊያጠልሉ ይችላሉ። ቤት የእግዚአብሔር ነውና ወዥብ እንዳያገኛቸው ከቤት ውስጥ ዝናቡ እስኪያባራ ይቆያሉ። ተበጀን “ቤትህን ይባርክ” ሊሉት ነው።

“እንግዲህ መንገደኛው ሁሉ ‘ይህ የማን ቤት ነው?’ ብሎ ሲጠይቅ የተበጀ ሊባል ነው” አለ።

ቀጥሎ ደግሞ፣

“ ‘ተበጀ የትኛው ነው?’ ሲባል ‘ዶሮ ነጋዴው’ ሊባል ነው” አለ።

“ ‘ዶሮ ነጋዴው የትኛው ነው?’ ሲባል ‘ያ የጉለሌው ሰካራም’ ሊባል ነው። አወይ! እኔ ተበጀ፤ ተበላሽቻለሁ”

አለና ደነገጠ።

“ከዚህ በኋላ ስለ ቤቱ ክብር እንኳ መጠጥ መተው ይገባኛል” አለ።

መጠጥ ለመተው ያሰበበት የመጀመሪያ ጊዜው ይህ ነው። ሰካራምነት ጉዳት መሆኑ ተሰምቶት እንደሆን ይናገር ስለ ቤት ክብር ማለቱ ግን ወደ ዳር ይቆይ። ስለ ቤት ክብር ምን ያውቃል? ዶሮ ነጋዴው ተበጀ ሰካራሙ ተበጀ አይደለምን?

ሰካራሙ ተበጀ የሰራውን የገዛ ቤቱን ከፍቶ፣ ገበና ኩራዙን አስቀምጦ፣ ክብሪቱን ለመጫር ሲያወጣ በሐሳብ ተሰቅዞ እንደዚህ አሰበ፣

“መምረጥ አለብኝ። ከዚህ ቤት ያለው መጠጥ ሁሉ አንድ ሳይቀር እየወጣ ይፍሰስ። ከዚህ በኋላ ክብሪቱም ኩራዙም በቤት ይደር። በአዲሱም ቤት ብርሃን ይዙርበት። አለዚያም በአዲሱ ቤት መጠጥ ይዙርበት። ኩራዙና ክብሪቱ ከቤት ይውጣና ይፍሰስ። ሊደረግ የሚገባ ከሁለቱ አንዱ ነው እንጂ፤ በሰካራሙ ተበጀ ቤት መጠጥና እሳት በአንድነት ይህች ውሸት” አለና ሳቀ።

ከሁለቱ አንዱን ለማድረግ ሳይቆርጥ መብራቱን አቃጠለና ተቀመጠ። እንደገና ደግሞ እንደዚህ አሰበ።

“አያድርገውና ዛሬ ሰክሬ ይህ ቤት ቢቃጠልብኝ አመዱን አይቶ በሰካራሙ ተበጀ ላይ ለመሳቅ ድፍን ጉለሌ ነገ ከዚህ ነው የሚቆም! ጉለሌ ምን ባለኝ? ወሬ ከማቡካት በቀር ጉለሌ ምን ሥራ አለው? ለአዲስ አበባም የስድስት ወር መሳቂያ በሆንኩ ነበር። መንገድ አላፊዎችም ነገ በዚህ ሲያልፉ አመዱን አይተው ይህ የተቃጠለው ቤት የማን ነበር ሲሉ የተበጀ ሊባል ነው። በሰካራሙ ተበጀ ቤት መጠጥና እሳት ባንድነት ይህች ውሸት!”

ወደ ውጭ እንደ እርም ወርውሮት የነበረውን የመጠጥ ጠርሙስ ሁሉ በጨለማው ዳብሶ አንድ በአንድ ለቃቀማቸው። አንዱን ግን ቀና አደረገና ከአፍንጫው አስጠግቶ አሸተተው። በጠርሙሱ ቅርፅ የመጠጡን አይነት አወቀው። ዊስኪ ነበርና ስለዚህ ነው ሰው እንዳይሰማ ቀስ ብሎ የሳቀ። የጠርሙሱን ግማሽ ከጠጣ በኋላ ግን በአፉ ቡሽ ቢወትፉበት ለሳቁ መጠን የለውም።

“ጉለሌ ተኝቷልና ከዚሁ ከባሕር ዛፍ ሥር ቁጭ ብዬ ብጠጣ የሚታዘበኝ የለም” አለና አሰበ።

እውነቱን ነው። ጉለሌስ ተኝቶ ነበር ነገር ግን አሁን እርሱ ጠጥቶ የሰከረ እንደሆነ ጉለሌን ሊቀሰቅሰው ነው እርሱ ከጠጣ በጉለሌ ማን ይተኛል?

ጠርሙሱን ከከፈተው በኋላ ብርጭቆ ያስፈልገው እንደነበር ትዝ አለው። ሶስት የሚሆን ደህና ጉንጭ ጠርሙሱን ከአፉ አስጠግቶ ጨለጠ። ከዚያ በኋላ የሚጠጣበት ብርጭቆ ሊያመጣ አሰበ። ከዚያ በኋላ ደግሞ በሦስት ጉንጭ ምን ያህል ጠርሙሱን እንዳጐደለው ለማወቅ ጠርሙሱን ቀና አድርጎ በጨረቃዋ ተመለከተ።

“ግማሹን ያህል ሰርጉጀዋለሁ” አለና በሳቅ ፈነዳ።

“ለዚችስ ብርጭቆ ማምጣት አያሻም” እያለ ጠርሙሱን አምቦጫቦጨው።

በቀኝ ክንዱ መሬቱን ተረክዞ የቀረውን ጅው አድርጎ ወደ ውስጥ ወረወረው። ባዶውን ጠርሙስ ደግሞ በጁ እየጠነቆለ፣

“አንተን ደግሞ ለአንድ ዶሮ ለውጬ ሞያ አስይዝሃለሁ የዊስኪ ቅርፍቱም ዋጋ አለው አይጣልም” አለ።

እንዲሁ ሲጠጣ ሌሊቱን አጋመሰው። ቀጥሎ ከእግሩ በታች የወደቀውን ጠርሙስ እየቆጠረ፣

“ይህን ሁሉ እንደጠጣሁት አላምንምና በጉለሌ አፈርሳታ ይደረግልኝ እነ ናቄ እነ ተሰማ አጐቴም ይጠጣሉ” አለ።

የጠርሙሱ መጠጥ ሁሉ እስኪያልቅ ድረስ ከዚያው ከዛፉ ሥር ተቀምጦ ያን ጠንካራ ትምባሆውን ከአፉ አለየውም። በሳቀ ጊዜ ብቻ መልሶ ዝም እስኪል ድረስ መጠጡ ወይም ትምባሆው ከአፉ ያቋርጣል። የመጠጥና የትምባሆ ጊዜው ተበጀ ይህ ነው።

ማለዳ በቀዝቃዛ ውሀ ታጠበ። ቋንጣም እንቁላልም ጠበሰና በዳቦ በላ። የጦም ቀን ነበር፣

“ለአባ ተክለ አረጋይ አልናገርምና ነፍሴ ሆይ ግድ የለም” አለ።

የነፍስ አባቱን ማለቱ ነው። ምናልባት በአመት እንኳ አንድ ጊዜ ጠይቋቸው ወይም ጠይቀውት አያውቁም። እርሱንም አያደርሰውም፤ እርሳቸውም ከበዓታቸው አይወጡም። አንዳንድ ጊዜ የዛሬውን እሑድ ዕረፍት አደርገዋለሁ ያለ እንደሆነ እግሩን ደህና አድርጎ የሚታጠብበት ቀን ማለት ነው።

ደክሞት ነበርና ደህና እንቅልፍ ተኝቶ ነበር። ዝናቡን ነጐድጓዱን ጐርፉን ውሀ ምላቱን አልሰማም። አንዳች ነገር ሰማ። ዘፈንና እልልታ የሰማ መሰለው። ትናንት ከጠጣው መጠጥ ኃይል መሰለውና ይህስ እብደት ነው እንጂ ስካር አይደለም አለና ተመልሶ ተኛ።

እንደገና አዳመጠ። የእርዳታ ጥሬ ጩኸት ሰማ። ከአልጋው ዘልሎ ከወረደ በኋላ ቤቱን ለመዝጋት ጊዜ አላገኘም። በትልቁ ወንዝ ዙሪያ ቁመው ይጮሁ የነበሩ ሰዎች የውሀው ምላት የሾገሌን ገረድ እንደጠለፋት ነገሩት። ጐርፍ የወሰደው ሾገሌን ራሱን ቢሆን ወይም የሾገሌን ገረድ ለተበጀ ማዕርግ ምኑም አይደለም።

“ገረዲቱን እናንተ በመጨረሻ ያያችኋት ወዴት ነው?”

ብሎ ጠየቀና እየጠለቀ በዋና ይፈልግ ጀመር። ስለ ሾገሌ ገረድ በትኩስ ውሀ ምላት ለመግባት አንሠዋም ያለው ጉለሌ በዳር ተሰልፎ ቁሞ ተበጀን ይመለከት ነበር።

ብዙ ጠልቆ ከቆየ በኋላ ብቅ አለና፣

“አገኘኋት መሰለኝ” ብሎ በዳር ላሉት ጮሆ ተናገረ።

ለሰው ሁሉ ደስታ ሰጠው። ከሁሉም ይልቅ እርሱን ደስ አለው። የጠለቀውና የዋኘው ረጅም ጊዜ ስለሆነ ደክሞት ነበር። ነገር ግን ሊያወጣት ይገባዋል። ጠለቀና አገኛት። በአሸካከሙ ላይ ጥበብ ያስፈልጋል። አለዚያስ ውሀው ምላት እንደገና ይነጥቀዋል። እንደተሸከማት ውስጥ ለውስጥ ዋኘና ከዳር ብቅ አለ።

ከሸክሙ ክብደት ኀይል የተነሳ ወዲያው ወደቀ። እርዳታ ተነባበሩለትና ጐትተው እርሱንም እርሷንም አወጧቸው።

ተበጀ ተንዘራግቶ በብርቱ ውጋት እያቃተተ የጉለሌ ሰው በሳቅ ሲፈነዳ ሰማ – ከራሱ በኩል ቀና አለና፣

“ሴትዮዋ ድናለች?” ብሎ በርኅራሄ ድምፅ ጠየቃቸው።

አንዱ ቀረበና፣

“አሳማ ነው ያወጣኸው” አለው።

የሚያቃትተው ተበጀ ከወደ ራሱ ቀና አለና፣

“አሳማ?” ብሎ ጠየቀው።

“ለመሆኑ ከእናንተ ውሀ የወሰደባችሁ ሰው ነበር ወይስ አሳማ ኑሯል?” ብሎ ተበጀ ጠየቀና ያቃትት ጀመር።

ጎረቤትህን እንደ ነፍስህ ውደድ ቢባልም ሰዎችን እነ እቲላን ነበር እንጂ የእቲላን አሳማዎች አልነበረም። እቲላ ጎረቤቱ አሳማ አርቢ ነው። ውሀው ምላት ነጥቆ ወስዶ የነበረ የእቲላን አሳማ ሳለ፣ ያላዩትን ቢያወሩ ግድ የሌላቸው ሰዎች የሾገሌን ገረድ ውሀ ወሰዳት ብለው አውርተው የተበጀን ነፍስ ለአንድ አሳማ ነፍስ ሊያስለውጡት ነበር።

መልካሙ የሰማዕትነት ሥራው ሁሉ ደግሞ እንዲሁ ርካሽ ሆኖ የሚቆጠር የሆነበት ዘወትር የሚሰክር ሆኖ ስለታወቀ ነው። በግብረ ገብም መሠረት አደረግሁት የሚለውን ሁሉ ሳያውቀው እንደሚያደርገው ይቆጥሩበታል።

“በጎ ሥራህን ሁሉ በትኩስ መቃብር ውስጥ አፈር አልብሰው አንተ ሰው ሁን ሚስት አግባ ልጆች ይኑሩህ” ይሉና ይዘልፉት ነበር።

ድኃ ቢሆን ወይም ባለጠጋ፣ ሰካራም ቢሆን ወይም ትኅርምተኛ፣ ሁሉም የጉለሌ ልጆች ነን አባታችንም ጉለሌ ነው ብሎ ራሱን የሚያኮራ እርሱ ተበጀ ብቻ ነበር።

.

ከሚያሰክር ሁሉ ትኅርምተኛ ለመሆን ብዙ ጊዜ አስቦ ነበር። ሰክሮ ያደረበት ሌሊት አልፎ ብርሃን በሆነ ጊዜ ከእንግዲህ ወዲህ “መጠጥ አልቀምስም” እያለ እየቀኑ በብርሃን ተበጀ ምሏል። በነጋው የበለጠ ጠጥቶ የባሰ ሰክሯል። ለመስከር ይጠጣል። ደስ ያለው እንዲመስለው ይጠጣል። ብስጭቱን የሚረሳ መስሎት ይጠጣል። ይህ ነው ተበጀ።

“ይህን መስከርህን ካልተውህ ላንተ አበ ነፍስ አልሆንህም”

ብለው የመጀመሪያ ንስሐ አባቱ ብዙ ከመከሩት በኋላ መንፈሳዊ ልጅነቱን ከርግመት ጋራ አስወግደውታል።

ገረዶቹም ለርሱ ተቀጥሮ መስራትን ከውርደት ቆጥረውት እየነቀፉት ሂደዋል። “መጠጥ ካልተውህ አናገባህም” ብለው እየጊዜው ለጋብቻ ጠየቋቸው የነበሩ በቁመናው አሰናብተውታል። በሰምበቴም በማኅበርም ማኅበረተኛ ለመሆን የጠየቃቸው ነፍሱን ሳይቀር ንቀዋታል።

ይህ ሁሉ በእርሱ ዘንድ ከኢምንት አይቆጠርም። ያሉትን ቢሉ እርሱ ምን ቸገረው? ገንዘብ እኮ አለው፣ ገንዘቡም ጥሬ ብር ነው። ባለጠጋ ነው። መስከርም የባለጠጎች ነው። ትኅርምተኛ መሆንም የድሆች ነው። እንደ ልዩ ዓመፅ አድርገው ለምን በእርሱ ይቆጥሩበታል? እንዲህ በተከራከረ ነበር።

ነገር ግን ልዩነት አለው። እርሱ ብዙ ጊዜ ሰክሮ ኦቶሞቢል በላዩ ላይ ሂዶበታል። ሰክሮ በበነጋው ከእንቅልፉ ሲነቃ ብዙ ጊዜ በእስር ቤት ውስጥ አድሮ ራሱን አግኝቶታል። በጉለሌ መንገድ ዳር ባሉት በብዙ የውሀ ጉድጓዶች ሰክሮ ገብቶባቸው እየተጮኸ ጉለሌ አውጥቶታል። ሰክሮ የጐርፍ ውሀ ከወሰደው በኋላ ብዙ ጊዜ የእሳት አደጋ ደርሶለታል። ሰክሮ ከቤቱ መድረስ እያቃተው ከወደቀበት ባቡር መንገድ ሳይነሳ ብዙ ጊዜ ጐርፍ በላዩ ላይ ሲሄድበት አድሯል።

ይህ ሁሉ ውርደት እና ርክሰት ነው እንጂ ክብር ከቶ አይደለም። እንግዲያውስ ክቡር ድሀ ነው። ገንዘብ ስለሌለው ራሱን መግዛት ይችላል። ባለጠጋ ደግሞ መናኛ ተራ ነው። ገንዘብ ስላለው ራሱን መግዛት አይችልም። ይህን ሁሉ አሰበ። ስለኖረ ባይማር እንኳ ብዙ ከማወቅ ደርሷል።

“ባለጠጋ ሆነ ወይም ድሀ፣ ሰው ከራሱ የበለጠ መሆን ይገባዋል” አለ።

ቤቱን ከሰራ ከአምስት ወራቶች በኋላ ጀምሮ ተበጀ መጠጥ ከቶ አልጠጣም። ስለቤቱ ክብር መጠጥ እርም ነው ማለት ጀምሯል። ያለፈውንም ዘመን መራርነት እያሰበ ተንገፍግፏል። አንድ ብሎ ለመጀመር ከወደቀበት ትቢያ አንስቶ ዕድሉን ሲያራግፍ እንደ ራእይ ያያል።

ያበላሸው እድሉ አሳዘነው፣

“በዚህ እድሜየ ሁሉ ሚስትም አላገባሁም ልጅም የለኝም” አለና አዘነ።

ውሾቹ እየተባሉ ሲጫወቱ ተመለከተና፣

“አመሌ ውሻ ነበርና ከውሾች ጋር ኖርሁ” ብሎ ራሱን ረገመ።

በውሾቹ ፈንታ አሁን በዚህ እድሜው ልጆቹ ዙሪያውን እየተጫወቱ ሲፈነጩ ባየ ነበር እንዲሁ አሰበ።

ቀልድና ወዘበሬታ ስለሚያውቅ እንደዚህ እያለ ይቀልድ ነበረ፣

“ጐጃም የአበባውንና የግራር ማሩን ይጭናል። የተጉለትና የአምቦ ወረዳ ጌሾውን ያቀርባል። የሆላንድ የቢራ ፋብሪካ ቢራውን ያወጣል። የኢጣሊያ ፋብሪካ ነቢት ያፈላል። መደቅሳና ዘቶስ በግሪክ አገር ይጣራል። በስኮትላንድ ዊስኪ ይጠመቃል። ይህ ሁሉ የሚደረገው በአራዳ የሚቀመጡትን እንዳይጠማቸው ነው። በዚህም ምክንያት በዋሻዋ እንደምትጮህ ጉጉት ሰካራሞች በከተማይቱ ይጮሃሉ።

“በደብረ ሊባኖስ ግን ድምጡን ዘለግ አድርጎ የሚናገር ወፍ እንኳ የለም። ውሀ እንኳ የሚጠጣ በመቅኑን ነው። በአራዳ ይሁን ወይም በገዳም ምንም ገንዘብና ቤስቲን ለሌለው ውሀ ደግሞ እጅግ አድርጎ ይጣፍጣል።”

ይህን የመሰለ ቀልድ ይቀልድ ነበረ።

ሰካራሙ ተበጀ ግን ገንዘብ እያለው ውሀ ጣፍጦታል። ልዩ በሆነው በዚያ ማታ ወደ አልጋው ወጥቶ በተኛ ጊዜ መጠጥን እርም ካደረገው አንድ አመት ከዘጠኝ ወር ከዘጠኝ ቀን እንደሆነው ጊዜውን ቆጥሮ አወቀው። ጊዜውንስ ማወቅ ለምን አስፈለገው? “እንደ ጥንብ መጣያ ትንፋሼ ተበላሼ፤ አፌም እንደ እሬት መረረኝ። ሹልክ ብዬ ዛሬ ብቻ፣ ጥቂት ብቻ፣ አንድ ጊዜ ብቻ፣ እኔ ብቻ፣ ብጠጣ ምን ይጐዳል” ብሎ ተመኝቶ ስለነበረ ነው።

ነገር ግን ወደ አልጋው ወጥቶ ተጋደመ። ከተጋደመም በኋላ ተነሥቶ ወደ መጠጥ ቤት ለመሄድ ከባድ ከነበረው እንቅልፉ ለመላቀቅ ታገለ። በመጨረሻ ወደ መጠጥ ቤት በሄደ ጊዜ በውኑ ወይንም በህልሙ እንደነበረ ራሱም ተበጀ አላወቀውም።

የጠጣም እነደሆነ ከሁለት መቶ ዓመት በፊት ይደረግ በነበረው የአረመኔ ቅጣት እጁና እግሩ ከመቆረጥ ይደርሳል ብሎ አላሰበም። አናጢ የጠረበው እንጨት ከቅልጥሙ ይቀጠላል ብሎ ክፉ ህልም አላለመም። አንድ ሰካራም አንካሳ በአንድ ዓመት ስንት የእንጨት እግር ይጨርሳል ብሎ ስለ ዋጋው አልተጨነቀም። ደህና ምቾት ያለው አንካሳ ለመሆንም ገንዘብ ያስፈልጋል።

አንካሳው ሰው ሰካራም እንደሆን በእንጨት እግሩ በሰላም ጊዜ ይሄድበታል። በሁከት ጊዜ ደግሞ ይማታበታል። ሲማታበት ይሰበራል ሲሰበርም ሌላ የእንጨት እግር መግዛት ያስፈልገዋል። ስለዚህ የእንጨት እግር የሚሰሩ አናጢዎች ለደንበኞቻቸው ትርፍ መጠባበቂያ እግር በሜንጦ ሰቅለው ያስቀምጡላቸዋል ይባላል። ተበጀን እንደዚህ ያለ ሕይወት አያጋጥመውም።

በበቀለች ዓምባዬ መጠጥ ቤት ደረጃውን ተራምዶ ተበጀ በገባ ጊዜ የጥንት ወዳጆቹ ሰካሮች በእቅፉ ላይ ተነባበሩ። እንደተወደደ መሪ በጫንቃቸው ላይ ተሸክመው እየተቀባበሉት በእልልታ ጮሁ። ከመጠጥ ቤት ጠፍቶ የነበረው ተመልሷልና በሰካሮች ሁሉ ዘንድ ደስታ ሆነ።

እንኳን በደህና ገባህ! የመጠጥ ጠርሙሶቹን እንደ ዘንባባ ይዘው ተቀበሉት። ቁማርተኛው ያረጀ ግሪክ እየሳለ ተናገረ። ሁሉም በደስታ ይጮሁ ስለነበረ አንድም የሰማው የለም። ረስቶት የነበረው መጠጥ ጣዕሙን ገና ሳያውቀው ገና ከጫንቃቸው ሳይወርድ በጩኸቱም በመጠጡም ተበጀ ሰከረ።

ከጫንቃቸው ወደ ቁልቁል ጣሉት።

የሕፃንነትህ ዘመን አልፏልና ራስህን ችለህ መሄድ ይገባሃል አሉት። ሰማህ? አቅም አንሶህ መሄድ አቅቶሃል እንደ ኩብኩባ እየዘለልህ መሄድ ትችል እንደሆነ ምርኩዜ ይኸውልህ ብሎ አንካሳው በየነ አቀበለው። ምርኩዙን ለመያዝና ለመጨበጥ እጁን ሲዘርር በግምባሩ ከበሬት ላይ ተደፋ። እንደወደቀም ሳለ፣ እስኪነቃ ድረስ በመካከሉ ስንት ሰዓት አልፎ እንደነበረ ለማስተዋል አልቻለም።

የመጠጥ ቤቱ እመቤት ጊዜ አልፏልና ከውጭ ጣሉትና ቤቱን ዝጉት ብላ አዘዘች።

ወደ ቤቱ የተመለሰ መስሎት ሄደ። ማወቅ አልቻለምና ወዴት እንደሄደ ግን አላወቀም። አንድ መንገድ ሲያቋርጥ ተሰናከለና ወደቀ። ከወደቀበትም ምድር ላይ በዳሰሰ ጊዜ ለእጁ የገጠመው የባቡር ሐዲድ ነው። ቤቱ ያለ በጉለሌ ነው። የሰከረበት ደግሞ የበቀለች መጠጥ ቤት ነው። መጠጥ ቤቱም ከዮሐንስ ቤተ ክርስቲያን አጠገብ ነው።

ምን ያህል ቢሰክር ነው የጉለሌ መንገድ ጠፍቶት እስከ ባቡር ሐዲድ ድረስ ተሳስቶ የሄደ? ራሱን ይዞ ለመጮህም ራሱ ወዴት እንዳለ ማወቅ አቃተው። እንደ ቤቱ መንገድ ጠፋበት።

ጥቂት መስማት ከቻለ በኋላ ጩኸት በስተኋላው ይነፋ የነበረ የእሳት አደጋ ወይስ ባቡር ኑሯል? እያፎደፎደ ሲሄድ ከወደ ኋላው በኩል ምን እንደገፋው አላወቀም፤ ከኋላው በኩል ትልቅ ኀይል መታው። ከፊቱ በኩል የቀበሮ ጉድጓድ ተቀበለው። እግሩ እንደ ብርጭቆ ነከተ። ከወደቀበትም ሌሊቱን ሁሉ ደም ከእግሩ ዘነበ። ትንኝም እንደ ንብ በላዩ ሰፍሮ ደሙን መጠጠው።

ቀና ብሎ በአጠገቡ የወደቀውን የአህያ ሬሳ አሞራዎች ሲግጡት አየ። የቀረው ልቡ በድንጋፄ ተመታ። የእርሱ እድል ከአህያው ሬሳ ዕድል ቀጥሎ ሆነ። በስካሩ ምክንያት እስከ ዘላለም ድረስ ከአህያ ሬሳ እንደማይሻል ተረዳው። ነገር ግን የአሁኑ መረዳት ለምን ይበጀዋል? ማወቅ የሚያስፈልግበት ጊዜ አልፏል።

በሕይወቱ ሳለ እንደወደቀ ያህያ ሬሳ መነሳት አልቻለምና በተራው አሞራዎቹ ዓይኑን ሊመነቁሩት ነው። ሥጋውን በልተው ከጨረሱት በኋላ አጥንቱን ሊግጡት ነው። ሌሊት ደግሞ ቀበሮዎች ሊረፈረፉበት ነው። ይህን እንዲያመልጥ ለመሸሽ ከወደቀበት ሊነሳ እያቃተተ ሞከረ። ባልተቻለው ጊዜ ግን ተጋደመ።

በደሙ ላይ እንደተጋደመ አራት ቀኖች አለፉ። እግሩ እንደ ቀርበታ ተነፋ። እንደ ቅጠልያ ያለ እዥ ወረደው። ከወደቀበት ያነሳው የመንግሥት አምቡላንስ ባገኘው ጊዜ ፈጽሞ በስብሶ ነበር።

ዶክቶር ክሪመር ባዩት ጊዜ ከሰማይ በታች ሊደረግለት የሚችል ሕክምና ምንድር ነው? ደሙ አልቋል። በሽተኞችን ለመርዳት በጎ ፈቃድ ካላቸው ሰዎች የተለገሰውን ደም ለሚሰክር ጥጋበኛ አልሰጥም። እርሱን መንካትም መርዙ ያስፈራል። ከዚህ በፊት ይህ እንዳይደርስበት እንዳይሰክር ብዙ አስጠንቅቀነው ነበር አሉ።

ከንፈሩ ተንቀሳቀሰ። ላብ በፊቱ እንደ ውሀ ፈሰሰ። ለመናገር ጣረ። በመጨረሻ ግን መናገርም ሳይሆንለት ቀረ።

ሐኪሞችም የገማውን ልብሱን ገፈፉት። እንደ ቅባትም ያለ መድኀኒት ቀቡት። ከግማሽ ሊትር የበለጠ ደም ሰጡት። በመጠጥ ከተጐዳው ከልቡ ድካም የተነሳ ኤተር ለመቀበል አለመቻሉን ከተረዱ ዘንድ የሚያፈዝ መድኀኒት ጀርባውን ወግተው ሰጡት።

አንዱ ሐኪም ከጉልበቱ ይቆረጥ አለ።

ሌላው ግን ሁለተኛ እንዳይሰክር ከቂጡ አስጠግቼ እቆርጠዋለሁ አለና ከቂጡ አስጠግቶ ቆረጠው። የተቆረጠውን እግሩን ከፊቱ መዝናችሁ አስታቅፉት ብሎ አስታማሚዎችን አዘዘ።

እግሩን ከፊቱ መዘኑትና አሥር ኪሎ የሆነው እግርህ ይኸውልህ ታቀፈው ብለው አስታቀፉት።

በዚህ ጊዜ በአጥንት የተጣሉት ውሾች በላዩ ላይ ተረፋረፉበትና በድንጋፄ ከእንቅልፉ ነቃ።

ይህ ሁሉ የደረሰበት በህልሙ እንደነበር ማወቅ አቃተው።

ከአልጋው ላይ ወረደና ገረዱን ወይዘሮ ጥሩነሽን ከመኝታቸው ቀስቅሶ እየጮኸና እየተንዘረዘረ፣

“ስንት እግር ነው ያለኝ?” ብሎ ጠየቃቸው።

ወይዘሮ ጥሩነሽም፣

“ዱሮ ስንት እግር ነበረዎ ጌታ?” ብለው ጠየቁት።

እየጮኸ ሦስት ጊዜ፣

“ሁለት ሁለት ሁለት ነበረኝ” አላቸው።

ሦስት ጊዜ ሁለት ስድስት ማለት ነው።

“ልጆቼን ያሳደገች ላም ካራት እግር የበለጠ አልነበራትም። ሰለዚህ የእርስዎም እግሮች አራት ናቸው” አሉት።

“የምሬን ነው የምጠይቅዎ!” አለና ጮሆ ተንዘረዘረ።

“በእርግጥ ሁለት እግሮች አሉዎት ጌታ” አሉት።

ተበጀ እግሩን አጐንብሶ ለመሳም ሞከረና ራቀው። ወደ ሰማይ እያየ፣

“መጠጥ ማለት ለእኔ ሞት ማለት ነው” አለ።

ጊዜውም ሌሊት ነበር።

“እንደዚህ የማሉበት ሌሊት ያልፋል” ብለው ወይዘሮ ጥሩነሽ መለሱለት።

.

ተመስገን ገብሬ

1940 ዓ.ም

.

(በደራሲው ቤተሰብ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

[ምንጭ] – “የጉለሌው ሰካራም”። ኅዳር ፲፱፻፵፩። ገጽ 1-13።

አለቃ ዘነብ (፲፰፻፲፯-፲፰፻፷፱)

አለቃ ዘነብ (1817-1869)

ከብሩክ አብዱ

.

“ቅቤ ለመጽሐፍ ዘመዱ አይደለም … መጽሐፍ ግን ለሰው ቅቤ ነው” (መጽሐፈ ጨዋታ)

በ1924 ዓ.ም “መጽሐፈ ጨዋታ ሥጋዊ ወመንፈሳዊ” የተባለ አንድ ወግ-አዘል ድርሰት አዲስ አበባ ከተማ ታተመ። የመጽሐፉ አሳታሚ በብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደሥላሴ የተቋቋመው ‘ጎሀ ጽባሕ ማተሚያ ቤት’ ነበር። ደራሲው ደግሞ በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን ጽሑፎቻቸው የታወቁት አለቃ ዘነብ ነበሩ። መቶ ሃምሳ አመት በላይ ያስቆጠረው ይህ የአለቃ ዘነብ ድርሰት እስከዛሬ ድረስ የአማርኛ ሥነጽሑፍ እድገት መነሻ ተደርጎ ይታያል።

ሆኖም፣ ስለኚህ ደራሲ ሕይወት ከምናውቀው የማናውቀው ያመዝናል። በመቀጠል፣ ከተለያዩ የአገር ውስጥ ምንጮች (የዘመኑ ድርሰቶች፣ ደብዳቤዎች) እና ከባሕር ማዶ መረጃዎች (የጐብኚዎች ትረካ እና የሚስዮን መዛግብት) የቃረምኩትን የአለቃ ዘነብን የሕይወት ታሪክ አቀርባለሁ።

.

ከይፋት እስከ ደብረ ታቦር (1817-1847)

Bernatz Ankober
የመንደር ኑሮ በ1820ዎቿ ሸዋ

“አንድ ዓይንና አንድ ዓይን ያላቸው ተጋብተው ሁለት ዓይን ያለው ልጅ ወለዱ። ይህ ነገር ምንድር ነው? … አንድ ካባቱ አንዱ ከናቱ ነዋ” (መጽሐፈ ጨዋታ፤ ክፍል 2 – አንቀጽ 8)

አለቃ ዘነብ በ1810ዎቹ አጋማሽ (እንዳንድ ሰነዶች 1817 ዓ.ም) በሸዋ በይፋት አካባቢ ተወለዱ። በ1820ዎቹ የልጅነታቸውንና የትምህርት ዘመናቸውን በዚያው በሸዋ ይሁን በሌላ የአገሪቱ ማዕከላት እንዳሳለፉ ለጊዜው መረጃው የለንም። ቢሆንም በአካል ያገኟቸው ሰዎች እንደሚመሰክሩት አለቃ ጠለቅ ካለ የማወቅ ጉጉት በተጨማሪ የግእዝ ሰዋስው፣ የአቡሻክር (ቀን አቆጣጠር) እና የጽሕፈት ሙያ ነበራቸው። አለቃ ዘነብን የያዛቸው ይህ የትምህርት እና የቋንቋ እውቀት ጥማትም፣ ወደፊት እንደምናየው፣ በብዙ የድርሰት መስኮች (ታሪክ፣ ወግ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም) ፈር-ቀዳጅ እንዲሆኑ ያገዛቸው ይመስላል።

ደብተራ ዘነብ በ1830ዎቹ ግድም እንደመነኰሱ የተወሰኑ የውጪ ሰነዶች ይናገራሉ። ነገር ግን ይህ መጠሪያቸው አንድም ከመነኩሴነታቸው፣ አንድም ደግሞ የባሕር ማዶ ሰዎች ያገራችንን የባህልና የማዕረግ ሥርዓት በሚገባ ካለመረዳታቸው የመነጨ ሊሆን ይችላል። ‘አባ’ ዘነብ ባዮቹም በደብረ ታቦር አካባቢ ጋፋት የሰፈሩት ‘መድፍ ሠሪ’ ሚስዮናውያን (St. Chrischona Pilgermission) ነበሩ።

tewodros
አፄ ቴዎድሮስ ከነአጃቢዎቻቸው

በ1840ዎቹ ደብተራ ዘነብ በማናውቀው ሁኔታ እጣቸው ከአባ ታጠቅ ካሳ ጋር መጣመር ይጀምራል። የቋራው ደጃዝማች ካሳም አፄ ቴዎድሮስ ተሰኝተው በ1847 ዓ.ም አገሪቱን ሲገዙ ዜና መዋዕላቸውን እንዲጽፉ የሾሟቸው ደብተራ ዘነብን ነበር። ደብተራ ዘነብም ከልጅነት ጀምሮ እስከ 1852 ዓ.ም ድረስ ያለውን የቴዎድሮስን ታሪክ (በመቅደላ ከመሞታቸው ከስምንት አመት በፊት) ውብ በሆነ አማርኛ ጽፈውታል። ይህም ፈር-ቀዳጅ ድርሰታቸው ቀዳሚው የአማርኛ ዜና መዋዕል ተደርጎ በሰፊው ይጠቀሳል።

.

ከደብረ ታቦር እስከ መቅደላ (1847-1860)

“ዝናም ከዘነመ በኋላ ቡቃያ ያበቅላል። ንጉሥም ከወደደ በኋላ ይሾማል” (መጽሐፈ ጨዋታ፤ ክፍል 1 – አንቀጽ 10)

አለቃ ዘነብ በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን ስመጥር የቤተመንግሥት ባለሟል የነበሩ ይመስላሉ። በጸሐፌ ትእዛዝነታቸው እስከ 1850ዎቹ መጀመሪያ ድረስም አገልግለዋል። ከ1852 አጋማሽ እስከ መጋቢት 1860 ዓ.ም ደግሞ የመዝገብ ቤት ሹም ሆነው በመቅደላ ቆይተዋል። የዘመኑን ታሪክ ከጻፉት መሐል አንዱ የሆኑት አለቃ ወልደማርያም እንደሚሉትም አለቃ ዘነብ የድርሰት ብቻ ሳይሆን ሌላም ሙያ ነበራቸው፣

“በዚህ ዘመን በሰው ሁሉ ብዙ መከራ ነበረበት። በየሀገሩ በመቅደላም ሌሊት እየገባ የቡዳ ጅብ ሲበላ ሰውን ሁሉ አስጨነቀ። በዚህም ጭንቅ ነፍጠኛ ሁሉ መክሮ በየደጁ ሲተኩስ ብዙ ጅብ አለቀ። አለቃ ዘነብ የሚባልም ለአፄ ቴዎድሮስ የተወደደ ጸሐፊ የሸዋ ሰው ነበረ ለብቻው 11 ጅብ ከደጁ ላይ ገደለ።” (የቴዎድሮስ ታሪክ፣ ገጽ ፵፮)

Tewodros house Meqdela 2
የመቅደላ አምባ አፋፍ

ከላይ የሚነበበው ቃልም በተራው “መጽሐፈ ጨዋታ” ላይ አለቃ ዘነብ በነፍጥ ዙርያ ያነሷቸውን ወጎች በመጠኑ ያስታውሰናል፣

“ተጌጥ መልካም ማነው ወርቅና ብር፤ ለሰልፍስ መልካም ባሩድና አረር … ለሰውስ መልካም ማነው አገር፤ ለወገብስ መልካም ማነው ዝናር … ካረህ ማን ይውላል ነፍጠኛ፤ ከሜዳ ማን ይውላል ፈረሰኛ … ፍቅር ዘውድ ነው፤ መልካም ጠባይ ዝናር ነው።” (ክፍል 4፤ አንቀጽ 4-9)

እንዳጋጣሚ ሆኖ ከ1850ዎቹ እስከ 1869 ዓ.ም ላሉት አመታት ስለ አለቃ ዘነብ በርከት ያሉ መረጃዎችን እናገኛለን። ለዚህም ዋናው ምክንያት ከ1850 ዓ.ም መባቻ ጀምሮ አለቃ ዘነብ በሚስዮናውያን ሰነዶች ውስጥ መጠቀስ መጀመራቸው ነው።

captives 2
በ1860 ዓ.ም በመቅደላ የነበሩት ሚስዮናውያን እስረኞች

በዚህ ዘመን በኢትዮጵያ ውስጥ የነበሩት የተለያዩ ሃይማኖታዊ ሚስዮኖች በቀላሉ ለመንቀሳቀስ አይችሉም ነበር። በአንድ በኩል፣ ወንጌልን በአደባባይ መስበክ ስለማይፈቀድላቸው በየቤታቸው ትምህርት በመስጠት እና በአገሪቷ ቋንቋዎች የታተሙ ወንጌሎችን በማከፋፈል ይሰሩ ነበር። በሌላ በኩል ደግሞ፣ አዳዲስ አማኞችን ወደ ሚስዮኑ እምነት (ወንጌላዊ ወይም ካቶሊክ) ሳይሆን ወደ ኦርቶዶክስ ክርስትና ማስጠመቅ ይገደዱ ነበር።

እናም፣ ሰነዶቹ እንደሚገልጹት፣ በ1850 ዓ.ም መባቻ አፄ ቴዎድሮስ በጋፋት ያሉትን ባለሙያ ሚስዮናውያን አማርኛ የሚያስጠና አንድ ሊቅ ይመድባሉ። መምህር ሆነው የተመረጡትም የያኔው ደብተራ/አለቃ ዘነብ ነበሩ። እሳቸውም እኒህን ሚስዮናውያን ቋንቋ በማስተማር ሳሉ እግረመንገዳቸውን በቅርቡ ታትሞ የተሰራጨውን የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ በጥልቀት ማንበብ ሳይጀምሩ አይቀርም። በዚህም ምክንያት ብዙ ሳይቆዩ ወንጌልን የመስበክ ጠንካራ ፍላጎት አድሮባቸው ከ1851 ዓ.ም ጀምሮ ይህንን ተልእኮ የተያያዙት ይመስላል።

በ1852 ዓ.ም አለቃ ዘነብ የአፄ ቴዎድሮስ ጸሐፌ ትእዛዝነታቸው አበቃ። ለዚህም ሳይሆን አይቀርም እሳቸው የደረሱት “የቴዎድሮስ ታሪክ” በዚሁ አመት ዘገባ የሚያቋርጠው። አፄ ቴዎድሮስም በተራቸው አለቃ እንግዳን አዲሱ ጸሐፌ ትእዛዛቸው አድርገው ሲሾሙ፣ አለቃ ዘነብን ደግሞ (በግዞት ይሁን በሹመት) የመዝገብ ቤት ሹም አሰኝተው ወደ መቅደላ ላኳቸው። መቅደላም በነበሩባቸው ዓመታት (1852-1860 ዓ.ም) አለቃ ዘነብ ለአምባው ወታደሮች ወንጌልን በአማርኛ መስበክ የጀመሩ ይመስላል።

Zeneb Dawit 2
የአለቃ ዘነብ ዳዊት (መቅደላ፤ ፲፰፻፶፪)

አለቃ ዘነብ መቅደላ ሳሉ ከመዝገብ ቤት ኀላፊነታቸውም ባሻገርም በጸሐፊነት ሙያቸው ቀጥለዋል። በጊዜው ከቀዷቸው በርካታ ብራናዎችም ቢያንስ አንዱ ለትውልድ ተርፏል። ይህንንም የዳዊት ብራና በመቅደላ ሳሉ በእጃቸው የጻፉት አለቃ ዘነብ እና መልአከ ገነት ወልደ መስቀል ሲሆኑ ወቅቱም በ1852 ዓ.ም ነበር። (ወደፊት የአለቃን እና የመልአከ ገነትን እጅ ለይቶ ለማጥናት መሞከር የበለጠ ውጤት ሳይሰጥ አይቀርም።)

ChewataTewodros Tarik

አለቃ ዘነብ መቅደላ ሳሉ በርካታ ድርሰቶችን ለአገራችን ሥነጽሑፍ አበርክተዋል – “የቴዎድሮስ ታሪክ” (1852 ዓ.ም)፣ “መጽሐፈ ጨዋታ” (1856 ዓ.ም)፣ እንዲሁም “የኦሮምኛና አገውኛ መዝገበ ቃላት” (1860 ዓ.ም ግድም)። በዚህም ዘመን አለቃ ዘነብ ከሚስዮናውያኑ (Martin Flad እና Johannes Meyer) እንግሊዝኛን መማር ጀምረው ነበር። በተራቸውም ኦሮምኛን ያስተምሩ ነበር። የዘመኑ ሰነዶች እንደሚሉት አለቃ ወደፊት ወንጌልን በኦሮምኛ ለመስበክ እንዲችሉ እየተዘጋጁ የነበረ ይመስላል።

.

ከመቅደላ እስከ አድዋ (1860-1864)

“በርበሬ ላይን ቀይ ሆኖ ይታያል ምነው ቢሉ በብልሐት ገብቶ ሊለበልብ። ክፉ ሰውም ቀስ ብሎ ገብቶ ኋላ ነገሩን ያመጣል” (መጽሐፈ ጨዋታ፤ ክፍል 1 – አንቀጽ 9)

ብዙም ሳይቆይ በ1860 ዓ.ም አፄ ቴዎድሮስ በመቅደላ አረፉ። አለቃ ዘነብም የደጃች ዓለማየሁ ሞግዚት ሆነው በእንግሊዙ ጦር ተመደቡ። በሞግዚትነት የተመረጡበትንም ሁኔታ በወቅቱ የእንግሊዝን መንግሥት ወክሎ በአስተርጓሚነት ያገለግል የነበረው ሶርያዊው ራሳም (Hormuzd Rassam) ሲገልጽ፣

“በኔው አመልካችነት አለቃ ዘነብ የሚባለው ኢትዮጵያዊ ጻድቅ ክርስቲያን ያፄ ቴዎድሮስ የመዝገብ ቤት ሀላፊ የነበረው፣ ለዓለማየሁ ሞግዚት ሆኖ አብሮት እንዲሄድ ተፈቀደ። በኋላ ግን በየምክንያቱ አብሮት ሊሄድ አልቻለም።” (ትርጉም – ተክለጻድቅ መኩሪያ)

ምክንያቱም እንዲህ ነበር። አለቃ ዘነብ ከእንግሊዞች ጋር የጌታቸውን ልጅ ደጃች አለማየሁን ተከትለው ሰንአፈ ድረስ ተጓዙ። ሰንአፈም ላይ ከደጃች አለማየሁ ጋራ በመርከብ ተሳፍረው በግብጽ የስዌዝ ካናል ሊደርሱ ሲሉ አንድ ችግር ተፈጠረ። ስለዚህም ሁኔታ አለቃ የጻፉት የብሶት ደብዳቤ ኦርጅናሌው አማርኛ ቢጠፋም እንግሊዝኛ ቅጂው ግን ሊተርፍ ችሏል፣

NPG Ax30351; Prince (Dejatch) Alamayou of Abyssinia (Prince Alemayehu Tewodros of Ethiopia); Tristram Charles Sawyer Speedy by (Cornelius) Jabez Hughes
Capt. Speedy (ባሻ ፈለቀ) እና ደጃች ዓለማየሁ

“… Before we arrived at Suez and when we were still at sea, Captain Speedy told us ‘Alam-Ayahoo does not like you, remove, do not come near him’ … When we said, ‘Why do you separate us from the son of our Lord Theodoros?’ Basha Falaka (Capt. Speedy) replied ‘When man has too much blood, he dislikes his friend … I shall buy a vessel and take you until his heart returns to you and Alam-Ayahoo likes you again.’ And saying this Falaka took his oath by himself saying, ‘May Falaka die!’ …

 

“On the following day … Basha Falaka came and said ‘Give to me the baggage of Dedjadj Alam-Ayahoo’ and when we were delivering it fully we said to him, ‘Why, if we have offended, let us be judged in a judicial way, why do you separate us?’ … We returned without having received from him any money and paper …

Speedy Pose
‘ባሻ ፈለቀ’ አንዱን አሽከሩን አጊጦ ‘ሲማርክ’

“We have been wrong treated with great injustice. Is it then right in your country to oppress a man by subtility? To be sure the face of an Abyssinian is black, but has he not been created in the resemblance of the Trinity and been redeemed by the blood of Christ? … And now, I have written this that the Christians of England might know it.”

 

[“ታላቅ ግፍና ታላቅ በደል ደርሶብናል። በአገራችሁ አንድን ሰው አባብሎ ማታለል ነውር አይደለምን? ምንም እንኳን ሐበሻ ጥቁር ቢሆን መልኩ በአርአያ ሥላሴ አልተፈጠረምን? በኢየሱስ ክርስቶስ ደም ነጻ አልወጣምን? … ይህንንም አሁን የጻፍኩት የእንግሊዝ ሕዝበ ክርስቲያን እንዲያውቀው ብዬ ነው።” (ትርጉም – ብ.አ)]

አለቃ ዘነብ ለ Krapf፤ ኅዳር 8፣ 1861 ዓ.ም፤ ምጽዋ።

.

በዚህም ምክንያት አለቃ ዘነብ ግብጽ ድረስ ደርሰው ደጃች ዓለማየሁን ሳይሰናበቱ፣ ኢየሩሳሌምንም ሳይሳለሙ በመመለስ ለበርካታ ወራት በምጽዋ ለእንግልት ተዳረጉ። በምጽዋ ቆይታቸውም ወቅት ከፈረንሳይ ምክትል ቆንስሉ ሙንዚገር (Werner Münzinger) ዘንድ አርፈው የተወሰኑ መጻሕፍትን የጻፉ ይመስላል። በሙንዚንገር ገፋፊነትም (እስከዛሬ ድረስ ሊገኝ ያልተቻለ) ሁለተኛውን የአፄ ቴዎድሮስ ታሪክ ያኔ ሳያዘጋጁ አይቀርም።

Dawit 1871
“Farsoota Mottin Daawiid” 1864 ዓ.ም

በመቀጠልም ለሚስዮናዊ ሥራ እንዲሆን አራቱን ወንጌላት ወደ ኦሮምኛ በትጋት ተርጉመው ወደ ጀርመን አገር ላኩ። ለአመት ያህል ምጽዋ ከቆዩም በኋላ በመጋቢት 1861 ዓ.ም ከሁለት ሚስዮናውያን ጋር በመሆን በእንግሊዝ የታተመውን የአማርኛ ወንጌልን ለማሠራጨት British Foreign Bible Society ስር ተቀጥረው ወደ አድዋ አመሩ።

በአድዋ ቆይታቸው ወቅት (1861-1864 ዓ.ም) አለቃ ዘነብ የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ ቅጂዎችን ለአካባቢው ነዋሪዎች በማሰራጨት እና የኦሮምኛ ቋንቋ እውቀታቸውን በጥናት በማዳበር ጊዜያቸውን ያሳለፉ ይመስላል። ብዙም ሳይቆይ እሳቸው ተርጉመው (ወይም የመጽሐፉ ሽፋን እንደሚለው ‘ጽፈው’) የጨረሱት ኦሮምኛው ዳዊት አድዋ ሳሉ ታተመ።

መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ኦሮምኛ የመተርጎሙንም ሥራ በማስፋፋት ከሌሎች የቋንቋው ተናጋሪዎች ጋር (ዋሬ፣ ሩፎ፣ ሾለን፣ ጀገን እና ገብረሚካኤል) በመተባበር ሙሉውን አዲስ ኪዳን ወደ ኦሮምኛ ተርጉመው በሰኔ 1862 ዓ.ም አገባደዱ። ይህም ትርጉማቸው ለኦሮምኛ ሥነጽሑፍ የመጀመሪያው አዲስ ኪዳን መሆኑ ነው። ከጥቂት ዓመታት በኋላም ሚስዮኑ ክራጵፍ (J.L. Krapf) በ1869 ዓ.ም በራሱ ስም ያሳተመው ይህንኑ የነአለቃ ዘነብን ሥራ ነበር።

ታዲያ የአለቃ ዘነብ እና የባልደረቦቻቸው ትርጉም እንደ ፈር ቀዳጅነቱ ያህል በአንዳንድ የቋንቋው ምሁራን ግን ብዙውን የተወደደ አይመስልም። ሙሉውን መጽሐፍ ቅዱስ ወደ ኦሮምኛ የመለሰው ታታሪው ኦነሲሞስ ነሲብ ሥራውን ሲጀምር የነአለቃ ዘነብን ትርጉም መሠረት ለማድረግ ሞክሮ ነበር። ሆኖም የነአለቃ ዘነብ የአዲስ ኪዳን ትርጉም በርካታ የፊደል ስሕተቶች፣ የቃላት አመራረጥ እና የግስ እርባታ አካሄድ ችግሮች ስለነበሩበት ኦነሲሞስ መጽሐፍ ቅዱሱን ከእንደገና ወደ ኦሮምኛ ለመተርጐም እንደተገደደ ይናገራል።

Menelik and his chiefs
ንጉሥ ምኒልክ ከመኳንንቶቻቸው ጋር

አለቃ ዘነብ አድዋ በገቡ ባመታቸው (በሚያዝያ 1862) ያልጠበቁት ደብዳቤ ከንጉሥ ምኒልክ ደረሳቸው። በመቅደላ በእስረኝነታቸው ዘመን ያውቋቸው የነበሩት የዛሬው “ንጉሠ ሸዋ” ከደብዳቤው ጋር 2,000 ጠገራ ብር ለአለቃ ዘነብ ልከው ነበር። ንጉሥ ምኒልክም በደብዳቤያቸው ውስጥ አለቃ ዘነብ በድጋሚ ግብጽ ድረስ ሄደው (ከዚህ በፊት ከዛ መድረሳቸውን ያውቃሉና) የተለያዩ መሣሪያዎችን እና የእጅ ባለሙያዎችን ቀጥረው ወደ ሸዋ እንዲያመጡ ጠየቋቸው።

.

ከአድዋ እስከ ልቼ (1864-1869)

“መልካምን መብል መልካምን መጠጥ ዓለምንም ሁሉ ቢወዱት ምን ይሆናል?

ሞት ድንገት መጥቶ አስጨንቆ በግድ ይወስዳልና” (መጽሐፈ ጨዋታ፤ ክፍል 4 – አንቀጽ 16)

ከጥቂት አመታትም በኋላ አለቃ ዘነብ በመጋቢት 1864 ዓ.ም በሸዋ ሚስዮን ለማቋቋም አድዋን ለቀው ከሁለት ሚስዮናውያን ጋር ንጉሥ ምኒልክ ዘንድ አመሩ። መንገዳቸው ግን በችግር የተሞላ ነበር። ተከዜን ከመሻገራቸው፣ ሰቈጣ ላይ የወቅቱ የየጁ ባላባት (አሊ ብሩ) ለሁለት ወር ሙሉ አስሮ አገታቸው። ከብዙ እንግልትም በኋላ ከንጉሥ ምኒልክ ጋር ወረኢሉ ተገናኙ።

አለቃ ዘነብ አመጣጣቸው መቅደላ ላይ ሳሉ እንዳቀዱት ወንጌልን በኦሮምኛ ለመስበክ ነበር። ንጉሥ ምኒልክ ለካቶሊኩ አባ ማስያስ እንደፈቀዱት ሁላ፣ አለቃ ዘነብና አብረዋቸው የመጡት ሚስዮናውያንም ተመሳሳይ ወንጌልን የመስበክ ነጻነት እንደሚሰጣቸው ተስፋ አድርገው ነበር። ሆኖም፣ በተለያዩ ምክንያቶች ያቀዱት ሊሳካላቸው አልቻለም። አለቃም ባላሰቡት መንገድ ቆይታቸው በያኔዋ ሸዋ ዋና ከተማ በነበረችው ልቼ እና በአንኮበር ውስጥ ሊሆን ቻለ።

አለቃ ዘነብ ልቼ ሳሉ ከንጉሥ ምኒልክ አዳራሽ ብዙም አልራቁም ነበር። ሸዋ በገቡ በሦስተኛ አመታቸው የፈረንሳይ ዜጎች ከሸዋ ወደ አፋር ሲጓዙ አንድ አደጋ ተከሰተ። በዚህም ምክንያት የፈረንሳይ መንግሥትን ለማረጋጋት በልቼ ከተማ በታኅሣስ 1867 ዓ.ም በተፈረመው ሰነድ ላይ ከውጭ አገር ነዋሪዎች፣ ከሚስዮናውያን እና ከቤተመንግሥት ባለሟሎች መሐል የምስክርነት ፊርማቸውን አለቃ ዘነብ አውለው ነበር።

አለቃ ዘነብ በሸዋ ተቀምጠው በነበረበት ወቅት “መጽሐፈ ጨዋታ” እና ሌሎች ድርሰቶቻቸው በቤተ መንግሥት እና በመኳንንት መሐል በብዛት ተቀድተው የተሰራጩ ይመስላል። በዛሬም ዘመን በእጃችን የሚገኙት የ“መጽሐፈ ጨዋታ” ቅጂዎች ሊበረክቱ የቻሉት በሸዋ ቆይታቸው ድርሰቱ ተወዳጅነትን አትርፎ ስለነበረ ሳይሆን አይቀርም።

depositphotos_13297287-stock-photo-abyssinian-warriors

ሸዋ በገቡ በአምስተኛ አመታቸው፣ በጥቅምት 1869 ዓ.ም በጉራጌ ምድር ቸሃ አካባቢ የንጉሥ ምኒልክ ጦር ዘምቶ ነበር። በዚህም ዘመቻ አብረው ተጉዘው የነበሩት አለቃ ዘነብ ባልታወቀ ሁኔታ ሕይወታቸው አለፈች። የአለቃ ዘነብን “መጽሐፈ ጨዋታ” ከማሳተማቸው ከአስር አመት በፊት ብላታ ኅሩይ ወልደሥላሴ በአንዱ መጽሐፋቸው እንዲህ ብለው ነበር፣

“አለቃ ዘነብ የተማሩ ሊቅ ነበሩ … እርሳቸውም በውስጡ እጅግ የረቀቀ ምስጢር ያለበት መጽሐፈ ጨዋታ የሚባል መጽሐፍ ትተው ስለሞቱ ስማቸው አልጠፋም።”

.

ብሩክ አብዱ

ሰኔ 2009 ዓ.ም

.

የመረጃ ምንጮች

.

ተክለኢየሱስ ዋቅጅራ (አለቃ)። [፲፱፻፲፯]። “የኢትዮጵያ ታሪክ” አርታዒ፤ ስርግው ገላው (2002 ዓ.ም)

ተክለጻድቅ መኩሪያ። [፲፱፻፴፮]። “የኢትዮጵያ ታሪክ ከዐፄ ቴዎድሮስ እስከ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ“፤ (9ኛ እትም፤ ገጽ ፮-፯)

ተክለጻድቅ መኩሪያ። [፲፱፻፹፩]። “ዐፄ ቴዎድሮስ እና የኢትዮጵያ አንድነት“።

ኅሩይ ወልደሥላሴ (ብላታ)። [፲፱፻፲፭]። “የሕይወት ታሪክ”፤ ገጽ ፸፰።

ወልደማርያም (አለቃ)። [፲፰፻፸፭]። “የቴዎድሮስ ታሪክ” አርታዒ፤ Mondon-Vidailhet, Cassimir (1904)

ዘነብ (አለቃ)። [፲፰፻፶፪]። “የቴዎድሮስ ታሪክ” አርታዒ፤ Littmann, Enno (1902).

ዘነብ (አለቃ)። [፲፰፻፶፮]። “ሐፈ ጨዋታ/ መጽሐፈ ጥበብ” አርታዒ፤ ኅሩይ ወልደሥላሴ (፲፱፻፳፬)።

ዘነብ (አለቃ)። [፲፰፻፷]። የኦሮምኛና አገውኛ ግስ” (ያልታተመ)።

ዘነብ (አለቃ)። [፲፰፻፷፩]። ደብዳቤ ለክራጵፍ” ውስተ “Acta Aethiopica – Vol II” Rubenson, Sven [Ed.] (1996)

ዘነብ (አለቃ)። [፲፰፻፷፪]። “ቁልቁሎታ መጣፎታ ከኩ ሐረዋ” (Kaku Harrawaa) አርታዒ፤ Krapf, J.L (1876)

ዘነብ (አለቃ)። [፲፰፻፷፬]። “ፈርሶታ ሞቲን ዳዊድ” (Farsoota Motin Dawid) አርታዒ፤ Krapf, J.L (1872)

(ያልታወቀ ደራሲ)። [፲፰፻፸ዎቹ]። “የቴዎድሮስ ታሪክ” አርታዒ፤ Fusella, Luigi (1959).

Aren, Gustav (1978). “Evangelical Pioneers in Ethiopia”

Smidt, Wolbert (2014) “Zännäb” ውስተ Encyclopaedia Aethiopica Vol V ገጽ 140-142 

Rubenson, Sven [Ed.] (2000) “Acta Aethiopica – Vol III”

“መጽሐፈ ጨዋታ” (ቅንጫቢ)

“መጽሐፈ ጨዋታ” (ቅንጫቢ)

አለቃ ዘነብ

(አንድምታ መጻሕፍት – 2010 ዓ.ም – ገጽ 27-30። )

.

[ይሄ ድርሰት ከ150 አመታት በፊት የተጻፈ ውብ የአማርኛ ወግ መጽሐፍ ነው … ለቅምሻ ያህል ከአዲሱ የአንድምታ እትም እነሆ  …]

.

ክፍል 1

እግዚአብሔር እስቲሻር ሚካኤል እስቲሞት ምነው በኖርሁኝ? ገብርኤል ሲያንቀላፋ ሩፋኤል ሲደክም ሐሰተኛው ዲያብሎስ ንስሐ ይገባል።

ክረምት ሲመጣ ሰማይ እንዲከብድ የጠሉትም ሰው ሲመጣ እንደዚያ ይከብዳል። ዘወትር ከሚያጋድል አህያ ተሸክሞ መሄድ ይሻላል። ከማያስተካክል መላክተኛ የማለዳ ወፍ ትሻላለች ምነው ቢሉ ንጋቱን ትነግራለችና።

ድንጋይና ጭቃ ቢቀጣጠሉ ታላቅ ቤት ረጅም ቅጥር ይሆናሉ። እናንተም መሬታውያን ሰዎች እንደዚህ ብትረዳዱ ጥበባችሁና ኀይላችሁ ከሰማይ በደረሰ።

ኮሶና ክረምት ፊት ይመራል ኋላ ግን ደስ ያሰኛል። ድሪ ምንድር ነው ገንዘብን ለመቆራኘት የተሠራ ሰንሰለት ነው። እሬት መብላት ቢለመድ ባልተለቀቀም ነበር። ዝሙትም ላለመደው ሰው እንደዚህ ነው።

ጣዝማ እጅግ ብልሕ ናት። መሬት ቀዳ ገብታ እንደዚያ ያለ መድኃኒት የሚሆን ማር ትሠራለች። ምነው እናንተ ሰዎች ወይ ከፈጣሪ ወይም ከሰው ብልሐትን አትፈልጉምን?

የምሥራች ከሩቅ አገር በመጣ ጊዜ የሰው ልብ በደስታ ባሕር ይሰጥማል። እርጎን ከፍቶ ቢተውት ዝንብና ድመት ይጫወትበታል። አገርንም አቅንቶ ሰው ካላስቀመጡበት ተመልሶ ዱር ይሆናል።

ባባቱ የሚኮራ ሰው ጅል ነው። የሰው አባቱ አንድ አዳም አይደለምን? ሴትን ወንድ አንድ ጊዜ ይደርስባታል መንታ ትወልዳለች። እህልም አንዲት ፍሬ ተዘርታ ብዙ ታፈራለች። ይህ ነገር ከቶ እንዴት ነው? እንጃ ማን ያውቀዋል። ያ የጠቢቦች ጠቢብ ያውቀው እንደሆነ ነው እንጂ።

ፈረስ በብረት ልጓም ይገታል። የሕዝብም ልጓሙ ንጉሥ ነው። መቃብር መልካም ጐታ ነው ብስሉንና ጥሬውን ይከታልና። ወዳጅ ቢወዱት ይወዳል መሬትም ቢበሉት ይበላል።

በርበሬ ላይን ቀይ ሆኖ ይታያል ምነው ቢሉ በብልሐት ገብቶ ሊለበልብ። ክፉ ሰውም ቀስ ብሎ ገብቶ ኋላ ነገሩን ያመጣል።

ቸር ሰው ለወዳጁ ጠጅ ነው ፍቅሩ ያሰክራልና። ዝናም ከዘነመ በኋላ ቡቃያ ያበቅላል። ንጉሥም ከወደደ በኋላ ይሾማል።

ሸክላ እጅግ ክፉ ነው ውሀ አርሶ አሠርቶት መከታ እየሆነ እሳትን ያስወጋዋል። ክፉም ሰው እንደዚያ ነው። ወንፊት ዱቄትን እንዲነፋ ዘርዛራም ሸማ ጠጅን እንዲያወርድ ባለቤቱም ያልቻለውን ምሥጢር ሌላው ሰው አይችለውም።

ቅቤ ካይብና ካጓት እንዲለይ በላይም እንዲሆን ጻድቅም ሰው እንደዚያ ነው።

.

ክፍል 2

ደመና ሰማይን እንዲሸፍነው ንጉሥም በሰራዊቱ እንደዚያ ነው። ሳማና አብላሊት ለምለም መስለው እንዲለበልቡ መናፍቃንም ሲቀርቧቸው እንደዚያ ናቸው።

በቀስታና በዝግታ የተበጀ መዘውር ኋላ ጉልበት ይሆናል። ወረቀት መልካም እርሻ ነው ብዙ ነገር ይዘራልና። ጐታም አይሻ እርሱ ከቶት ይኖራልና።

ማር ሁለት ጊዜ ያገለግላል አንድ ጊዜ መጠጥ አንድ ጊዜ መብራት ሆኖ። ምነው ቢሉ የብልሕ ሥራ ነውና አሰርም የለው።

ሕዝብና ሕዝብ ደጋና ቆላ ናቸው ንጉሡ ግን ገበያ ነው ሁሉን ያገናኛልና። ሸክላ ከተሰበረ በኋላ ገል ነው መኳንንትም ከተሻሩ በኋላ ሕዝብ ናቸው።

ክፉ ሰው ሽንቱን በሸና ጊዜ ኋላ ጉንፋን ይሆናል ምነው ቢሉ ግብሩ ተጉድፍ የተዋሐደ ነውና። ማርና እሬትን ቢመዝኑ ማን ይደፋል እሬት ምነው ቢሉ ክፉ መራራ ነውና።

ከብዙ ቀን ደስታ ያንድ ቀን መከራ ይበልጣል። ንጉሥ ምሰሶ ነው ሠራዊት ግድግዳ ናቸው መኳንንት ግን ማገር ናቸው። ለንቋጣ ልጡ እንዲማልግ እንጨቱም ቀሊል እንደሆነ ወስላታም ወዳጅ እንደዚያ ነው።

ጨው በዓለሙ ሁሉ ይዞራል ምናልባት ሰልችተው ይተውኛል ብሎ ነውን? ከሬት ጋራ ይጋባ እንደሆነ ነው እንጂ የሚለቀው የለም።

አንድ ዓይንና አንድ ዓይን ያላቸው ተጋብተው ሁለት ዓይን ያለው ልጅ ወለዱ። ይህ ነገር ምንድር ነው? አንድ ካባቱ አንዱ ከናቱ ነዋ። የዚህ ዓለም ትርፉ ምንድር ነው? መብላት መጠጣት ጥጋብና ኩራት ነው። ኩራት ምንድር ነው? እንደርሱ ሆኖ የተፈጠረውን ሰው መናቅ ነው።

ሰው ፍሪዳን አብልቶ አብልቶ ያሰባዋል በመጨረሻውም ይበላዋል። ምነው ቢሉ አብልቶ መብላት እንጂ ገበያ ነው። ወርቅ ቢያብረቀርቅ ብር ያብለጨልጫል ምነው እናንት መናፍቃን ጥቂት ጥቂት ብልሐት አታዋጡምን።

የዝንብ ብልሐቷ ምንድር ነው ሌላው የሠራውን መብላት ነው። ሰነፎች ሰዎችም እንደዚሁ ሌላ ሰው የሠራውን መብላት ይወዳሉ።

ድሀ ከመሆን ሀብታም መሆን ይሻላል ምነው ቢሉ አይቸግርምና። በምድር ከመኖር በሰማይ መኖር ይሻላል ምነው ቢሉ የዚህ ዓለም መከራው ብዙ ነውና።

ከባለጌ ፍቅር የንጉሥ ቁጣ ይሻላል። የረሀብ ጌትነቱ መቼ ነው እህል በታጣ ጊዜ ነው ምነው ቢሉ የሌለውን አምጡ ይላልና። የማጣትስ ጌትነቱ መቼ ነው የፈለጉት ነገር በታጣ ጊዜ ነው። የጥጋብስ ጌትነቱ መቼ ነው መብልና መጠጥ በተገኘ ጊዜ ነው። የመብላትስ ትርፉ ምንድር ነው ጥጋብ ነው።

.

አለቃ/ደብተራ ዘነብ

1856 ዓ.ም.

[ምንጭ] – “መጽሐፈ ጨዋታ”። አንድምታ መጻሕፍት። ፳፻፲። ገጽ 27-30።

.

(የቃላት መፍቻ)

[ከሣቴ] = ተሰማ ሀብተ ሚካኤል። (፲፱፻፶፩)። “ከሣቴ ብርሃን የዐማርኛ መዝገበ ቃላት”

.

ለንቋጣ = የሚምለገለግ፣ ልጥ ያለው አንድ አይነት ሐረግ መሳይ [ከሣቴ፤ ገጽ ፲፱]

“ለንቋጣ ልጡ እንዲማልግ እንጨቱም ቀሊል እንደሆነ ወስላታም ወዳጅ እንደዚያ ነው” (ክፍል 2፤ አንቀጽ 6)

ማለገ = ሳይፈተግ ተቆልቶ የተወቀጠውና የተበጠበጠው ተልባ ተዝለገለገ፣ ልሀጭ የሚመስል ዛህል ወጣው [ከሣቴ፤ ገጽ ፻፵]

“ለንቋጣ ልጡ እንዲማልግ እንጨቱም ቀሊል እንደሆነ ወስላታም ወዳጅ እንደዚያ ነው” (ክፍል 2፤ አንቀጽ 6)

.

መሰንቆ እና ብትር (ወግ)

“መሰንቆ እና ብትር”

ከበዕውቀቱ ሥዩም

.

አያችሁት ብያ የኛን እብድ

አምስት ጋሞች ይዞጉራምባ ሲወርድ …”

አዝማሪ ጣፋጭ [1845 ዓ.ም]

.

የዳሞቱ መስፍን ደጃዝማች ጎሹ እና የቋራው ፋኖ ደጃዝማች ካሳ በኅዳር 19፣ 1845 ዓ.ም ጉራምባ ላይ ጦርነት ገጠሙ። ካሳ፣ ከጥቂት ታማኝ ጭፍሮቻቸው ፊት ተሰልፈዋል። ጎሹም፣ በተለመደው የጀብድ መንገድ ከሰራዊታቸው ፊት ለፊት ቀድመው፣ ሲዋጉና ሲያዋጉ ውለዋል። ውጊያው እንደተፋፋመ፣ ደጃች ጎሹ በጥይት ተመትተው ወደቁ። የመሪውን መውደቅ እንደተረዳ የዳሞት ጦር ፀንቶ መመከት ተሳነው። ወዲያው የንቧይ ፒራሚድ ሆነ። ያለቀው አልቆ ቀሪው ተማረከ።

ከምርኮኞች አንዱ፣ አዝማሪው ጣፋጭ ነበር።

ጣፋጭ፣ የደጃች ጎሹ አዝማሪ ስለነበር በብዙ ጦር ሜዳ ላይ ውሏል። በጌታው ጠላት እጅ ሲወድቅም የመጀመሪያው አይደለም። በራስ ይማም ዘመንም እንዲሁ፣ ደጃዝማች ማጠንቱ የተባለ መስፍን ደጃዝማች ጎሹን ድል በነሳ ጊዜ፣ ከጌታው ጋር ተማርኮ ነበር።

ይሁን እንጂ ያኔ ዝንቡን እሽ ያለው አልነበረም። ጣፋጭ፣ የደጃች ማጠንቱ ምርኮኛ ቢሆንም፣ የእግር ብረት አልገባበትም። እንዲያውም፣ በድል አድራጊው አዳራሽ ውስጥ ያሻውን ከማንጎራጎር አልተከለከለም ነበር። በወቅቱም፣ አዝማሪው ጣፋጭ ይህንን ገላጋይ ዝማሬ አቅርቦ ነበር፤

“አስረህ አንድ አትግደል፣ ደጃዝማች ማጠንቱ 

ለጀብዱ እንደሆነ፣ ይበቃል ስምንቱ።”

ጣፋጭ፣ ደጃዝማች ማጠንቱ በጦር ሜዳ ላይ ስምንት ወታደር መግደሉን አስታውሶ፣ አሁን ተማራኪውን ቢገድል የሚጨመርለት ክብር እንደሌለ አስታወሰው። በሁለት መስመር ግጥም ለድል አድራጊው የሚገባውን መወድስ ሳይነፍግ፣ የጌታውን ሕይወት ለመታደግ ጥሯል። ድል አድራጊው ደጃች ማጠንቱም ጎሹን ሳይገድለው ቀረ።

በዚህ በኅዳር ዕለት ጦርነት ግን፣ አዝማሪው ጣፋጭ በቋረኛው ካሳ ጦር ተማርኳል። ተስፋና ፍርሀት ከፊቱ ተደቅነዋል። ባንድ በኩል፣ አዝማሪን መግደል ነውር የሚያደርገው ባህል ጋሻ ሁኖት ከክፉ እንደሚታደገው ተስፋ ያደርጋል። በሌላ በኩል፣ ደጃዝማች ካሳ ይህን ደምብ ለማክበራቸው ርግጠኛ አይደለም።

እነሆ፣ አዝማሪው በካሳና በጭፍሮቻቸው ፊት ቆሟል። ቀጥሎ ምን እንደተከሰተ የሚተርኩልን ለዘመኑ ቅርብ የነበሩት አለቃ ወልደማርያም ናቸው፤

“አዝማሪ ጣፋጭ … ተይዞ በቀረበ ጊዜ ባደባባይ አቁመው ደጃች ካሳ ‘እንዴት ብለህ ሰደብኸኝ’ ቢሉት እጅግ ተጨነቀ፤ እንዴህም አለ፤

እወይ ያምላክ ቁጣ እወይ የግዜር ቁጣ

አፍ ወዳጁን ያማል ራ ሲያጣ

እንዲህም ቢል ሞት አልቀረለትም፤ በሽመል ገደሉት።”

አለቃ ተክለየሱስ ዋቅጅራ ከሁለት ትውልድ በኋላ በጣፉት የጎጃም ታሪክ ውስጥ ደግሞ የሚከተለውን ተጨማሪ መስመር እናገኛለን፤

“አወይ ያምላክ ቁጣ አወይ የግዜር ቁጣ

አፍ ወዳጁን ያማል ራ ሲያጣ

ብትር ይገባዋል ያዝማሪ ቀልባጣ

ከመቶ አመት በኋላ ታዋቂው ዘመናይ የታሪክ ጸሐፊ ተክለጻድቅ መኩሪያ በጻፉት ጥናትም “ብትር” የሚለውን “ሽመል” በሚል ቃል ከመተካት በስተቀር ያለቃ ተክለየሱስን ቅጂ ማስተጋባት መርጠዋል፣

“እወይ ያምላክ ቁጣ

ይገባዋል ያዝማሪ ቀልባጣ

.

ጣፋጭ፣ የደጃች ካሳን ምሕረት አጥብቆ የሚፈልግ ምርኮኛ ሆኖ ሳለ፣ እንዴት ተሽቀዳድሞ በራሱ ይፈርዳል? እንዴት “ሽመል/ብትር ይገባዋል ያዝማሪ ቀልባጣ” ብሎስ ራሱን ለቅጥቀጣ ያቀርባል?

የጣፋጭን ፍርድ በመመዝገብ ቀዳሚ የሆኑት አለቃ ወልደማርያም ታሪክ ውስጥ መደምደሚያው ስንኝ አለመጠቀሱ አንድ ነገር የሚጠቁም ይመስለኛል። ስንኙ ምናልባት ከጊዜ በኋላ የተጨመረ ይሆናል።

የኔ ግምት እንዲህ ነው … አዝማሪ ጣፋጭ በደጃዝማች ካሳና አጃቢዎቻቸው ፊት ይቀርባል፤

ደጃች ካሳ፤   እንዴት ብለህ ሰደብኸኝ?

ጣፋጭ፣ በጦርነቱ ዋዜማ በደጃች ካሳ ላይ ያወረደውን ዘለፋ እዚህ ቢደግም፣ የድል አድራጊውን ቁጣ ከማቀጣጠል ውጭ የሚፈይድለት ነገር የለም። ስለዚህ የመጨረሻ መሳሪያውን ለመጠቀም ወሰነ። ቧልት! …. ካሳና ጣፋጭ በጎሹ ቤት በሎሌነት ሲኖሩ፣ ካሳ ቀልድና ፈሊጥ እንደሚወድ ያውቃል። ጣፋጭ መሰንቆውን ቃኝቶ ይህን በግለ ሂስ የተሞላ የቧልት ዘፈን ዘፈነ፤

ጣፋጭ፤   ህምም …

እወይ ያምላክ ቁጣ እወይ የግዜር ቁጣ

አፍ ወዳጁን ያማል ሥራ ሲያጣ።

ካሳ አልሳቀም። አዝማሪው የከፈተውን ተውኔት እንዴት መቀጠል እንዳለበት እያሰበ ይሆናል። ደጃዝማች ካሳ፣ ራሱን የመለኮት ተውኔት ፍሬ አድርጎ ስለሚቆጥር ፍርዱን ሳይቀር ተውኔታዊ ማድረግ ይወድ ነበር። የራስ አሊን እናት በማረከም ጊዜ “ገረድ ትሰለጥናለች እመቤት ትፈጫለች” የሚለውን የፍካሬ የሱስ ትንቢት ለማስፈጸም ወይዘሮ መነን ባቄላ እንድትፈጭ ፈርዶባት ነበር። “የኮሶ ሻጭ ልጅ” ብሎ የሰደበው ቀኛዝማች ወንድይራድን ደግሞ “እናቴ ከገበያ ሳይሸጥላት የቀረ ኮሶ ስላለ እሱን ተጋበዝ” ብሎ፣ ከመጠን ያለፈ ኮሶ አስግቶ ለመቅጣት የሆነ የተውኔት ስጦታ ያስፈልጋል። ያገራችን ጸሐፌ ተውኔቶች በፍቅሩ የነሆለሉት ብጤያቸው ስለሆነ መሆን አለበት።

ደጃች ካሳ፤   (ወደ አጃቢዎቹ ዞሮ)

ብትር ይገባዋል ያዝማሪ ቀልባጣ።

.

ጣፋጭ በቧልት የጀመረውን … ካሳ በትራጀዲ ደመደመው።

.

* * *

ጣፋጭን ለድብደባ የዳረገው ዝማሬ ግጥም ይሄ ነበር …

አያችሁት ብያ፥ የኛን እብድ 

አምስት ጋሞች ይዞ፥ ጉራምባ ሲወርድ

ያንጓብባል እንጂ፥ መች ይዋጋል ካሳ

ወርደህ ጥመድበት፥ በሽንብራው ማሳ

ወዶ ወዶ 

በሴቶቹ ፥ በነ ጉንጭት ለምዶ።”

* * *

.

አያችሁት ብያ የኛን እብድ” [መስመር ፩]

ብያ” ዛሬ ለመረሳት ከደረሱት ያማርኛ ጥንታዊ ቃላት አንዱ ሲሆን “እኮ፣ አይደል” ማለት ነበር። “አያችሁት ብያ” ሲልም “አይታችሁታል አይደል?” ማለት ነው። ቴዎድሮስ መቅደላ ላይ ራሱን ገድሎ በወደቀ ማግስት ከወረዱ የሙሾ ግጥሞች አንዱ፣ “አያችሁት ብያ ያንበሳውን ሞት” የሚል ስንኝ አለው። ይህም በጊዜው ቃሉ የተለመደ እንደነበር ያመለክታል።

“እብድ” ተብሎ ካሳ በይፋ ሲጠራ ለመጀመሪያ ጊዜ በታሪክ የምንሰማው ከአዝማሪ ጣፋጭ ሳይሆን አይቀርም። ጣፋጭ ይህን ሲል፤ የጊዜውን አስተያየት እያስተጋባ ነው? ወይስ በራሱ ምርመራ የደረሰበት ነበር? አላውቅም። አለቃ ተክለየሱስ ከግማሽ መቶ አመት በኋላ በጐንደር ሲወርድ የነበረውን ግፍ ዘግቦ፣ የሕዝቡን ምላሽ ምን እንደነበር ሲጽፍ፣ “ከዚህ በኋላ፣ የበጌምድር ሰው ‘ይህስ የደህንነትም አይደለ’ እያለ አመል አወጣ … ንጉሡንም ጠላው። ሌሊት በተራራ እየቆመ፣ እንደ ሳሚ ወልደ ጌራ ‘እብዱ ገብረኪዳን’ እያለ ተሳደበ” ይላል። (“ገብረኪዳን” የአፄ ቴዎድሮስ የክርስትና ስም እንደነበረ ባልታወቀ ደራሲ ተጽፎ Fusella ባሳተመው ዜና መዋዕል ተጠቅሷል።)

.

አምስት ጋሞች ይዞጉራምባ ሲወርድ [መስመር ፪]

ጋሞች” የሚላቸው ባለ አፍላ እድሜ ላይ ያሉትን ጋሜዎች ነው። ባዝማሪው አይን ሲመዘኑ የደጃዝማች ካሳ አጃቢዎች እድሜያቸው ለጋ፣ ቁጥራቸውም ጥቂት ነው። በርግጥም የካሳ ጭፍሮች ማነስ ለባላጋራዎች ግራ የሚያጋባ ነበር። ባነጋገር ፈሊጣቸው የታወቁት ራስ አሊ የቋራው ካሳን ሰራዊት ከሩቅ አይተው ከገመቱት በታች ቢሆንባቸው፣ “ጦረኛ እንዳንለው አነሰ፤ ሰርገኛ እንዳንለው በዛ” ብለው ነበር።

ጉራምባ” (ጉር አምባ) በዛሬው የደንቢያ ወረዳ፣ ጎርጎራ በተባለው ንኡስ ወረዳ ውስጥ የሚገኝ ስፍራ ነው። ደጃዝማች ካሳ ይህን ስፍራ የመረጡት ለመከታ የሚያመች አምባ ሆኖ ስላገኙት ሳይሆን አይቀርም። አዝማሪው ጣፋጭ በግጥሙ ውስጥ “ጉር አምባ” የሚለውን ነባር ስም “ጉራምባ” ብሎ አሸጋሽጎታል። ይህን ያደረገው ስፍራውን “ጉራ መንፊያ” ብሎ ለመተርጎም እንዲያመቸው ይመስላል። ጣፋጭም የቋራው ካሳን ለይስሙላ እንጂ የምር መዋጋት የማይሆንለት ጦረኛ አድርጎ ይገምተው እንደነበር ቀጣዩ መስመር ያሳያል።

.

ያንጓብባል እንጂ መች ይዋጋ ካሳ” [መስመር ፫]

ያንጓብባል” የሚለው ቃል “አጊጦ በመልበስ ቄንጥ ባለው አካሄድ ይሄዳል፣ ዳር ዳር ይላል” ማለት ነው። ቃሉን የሚከተለው ከአለቃ ዘነብ “መጽሐፈ ጨዋታ” የተቀነጨበ አንቀጽ የበለጠ ያብራራዋል፣

“ሰማይ ከዚያ ላይ ሆኖ አንጓቦብን የሚኖር ከቶ ምንድር ነው? ቀን ፀሐይን ሌሊት ጨረቃንና ከዋክብትን ተሸልሞ ዘወትር እኔን እኔን እዩኝ እዩኝ እያለ ያደክመናል … እንደዚህ የኮራ እንደ ሰም ለመቅለጥ ነው እንጂ ፊቱን እንዴት ያየው ይሆን? ኩራቱም ምድር አስለቅቆታል። ምን ይሆናል እንደሚያልፍ አያውቅምን?”   [ክፍል 15፤ አንቀጽ 16]

ይህ ዳር ዳር ማለት የቋራው ካሳ ጠላቶቹን የሚያዘናጋበት ልዩ የጦር ስልት ነበር። በጠላቶቹ አይን ግን እንደ ፍርሀት ይቆጠር ነበር። ለአብነት ያክል፣ አለቃ ወልደማርያም በደጃች ካሳና በራስ አሊ መሐል የተደረገውን ውጊያ አስመልክተው ሲጽፉ፤ “ራስ አሊ አይሻል በሚባል ሜዳ ጦርዎን ሰርተው ተቀምጠው ሳሉ ደጃች ካሳም ዳር ዳሩን ይዞሩ ጀመሩ። ሰውም የፍርሀት መስሎት ‘ተመልሶ ሊሄድ ነው’ ይል ጀመረ።”

መች ይዋጋል …” የቋራው ካሳ ደፋርና ጽኑ ተዋጊ ቢሆንም ጉልበቱን መዝኖ መሸሽም ያውቅ ነበር። ደጃዝማች ጎሹ በ1840 ዓ.ም ለፈረንሳዊው ሚካኤል አባዲ በጻፉት ደብዳቤ “ተካሳ ጋራ የተዋጋነ እንደሆነ ጎንደር እገባለሁ እንገናኛለን፤ ወደ ቆላ የሸሸ እንደሆነ …” ያሉት ይህን ስለሚያውቁ ይመስላል። እንደገመቱት፣ ካሳ ወደ ትውልድ ቦታው አፈግፍጎ ከርሟል። አዝማሪው ጣፋጭ “… መች ይዋጋል ካሳ” ያለው ይህን ሁኔታ በማጤን መሆን አለበት። ይሁን እንጂ፣ ካሳ ለጣፋጭ ያልተገለጠለት ጠንካራ ጎን ነበረው። ጠላቶቹ ሽሽቷል ብለው ሲዘናጉ እንደገና አፈር ልሶ ተነስቶ ማጥቃትና ማሸነፍ ይችል ነበር።

.

ወርደህ ጥመድበት በሽንብራው ማሳ [መስመር ፬]

ወርደህ” የሚለውን ቃል አዝማሪው በዚህ ዝማሬ ውስጥ ሁለቴ ተጠቅሞበታል። መስመር 2 ላይ “ጉራምባ ሲወርድ” ብሎ ካሳን የገለጠውን ያክል “ወርድህ ጥመድበት” ብሎ ጎሹን ይጎተጉተዋል። የመፋለሚያውን ቦታ ቆላነት ያሳስባል፤ ወደ ቆላ ወረደ ይባላልና። “ጥመድ” በአማርኛ ብዙ ትርጉም አለው፤ ከግጥሙ ዐውድ ጋር የሚሄደው “አሽክላን ዘረጋ፣ ወይም የጠፋ ሰውን አጥምዶ ሸምቆ ለመያዝ በጎደጎደ አደባ” የሚለውን ነው። ስለማይዋጋ ካሳን አድብቶ መያዝ እንደሚያዋጣ ጣፋጭ ሀሳብ እያቀረበ ነው።

በሽንብራው ማሳ” ሲል አዝማሪ ጣፋጭ ስለየትኛው ነው የሚያወራው? “ካሳ” ከሚለው ቃል ጋር እንዲገጥመለት ይሆን? የለም፤ እኔ እንደሚመስለኝ ቃሉ ታስቦበት የተመረጠ ነው። ደጃች ጎሹ የቋራውን ደጃች ካሳ አባርረው ደንቢያን በጃቸው ባስገቡበት ዘመን ከምግብ ሁሉ የሚወደውን የሽንብራ አዝመራ አውድመውበታል ይባላል። ጣፋጭ “ወርደህ ጥመድበት በሽንብራው ማሳ” ያለው ያንን አስታውሶ ይመስለኛል። አለቃ ዘነብ፣ “ያን ጊዜም ቋራ ሁሉ ጠፍ ሆኖ ነበር። ልጅ ካሳም ለባላገሩ ሁሉ ብዙ ብር ሰጡት። መቆፈርያ ግዛ ብለው … ከወታደሩ ጋር ብዙም ቆፍረው ዘሩ” ያሉት የሚታወስ ነው።

.

ወዶ ወዶ!” [መስመር ፭]

ወዶ ወዶ …” ጣፋጭ ይህን የተጠቀመው ለማሽሟጠጥ ነው፤ “ወድያ ወድያ” እንደማለት ነው። በዛሬ አማርኛ ብንመልሰው “ድንቄም ድንቄም” እንል ነበር።

.

በሴቶቹ በነ ጉንጭት ምዶ” [መስመር ፮]

ጉን” ለጉንጫም ሴት የሚሰጥ ቅጥል ነው። ጣፋጭ “በነ ጉንጭት” ሲል ደጃዝማች ካሳን በዘመኑ ያጅቡ ከነበሩት ቅሬዎች (ጋለሞቶች) አንዷን ጉንጫም አስታውሶ ይሆን?  “በነ ጉንጭት ምዶ …” ካሳ ከሴቶቹ ከነጉንጭት የለመደው ምንድነው? በጣፋጭ እይታ መሽቀርቀር፣ የእዩኝ እዩኝ ማለትን ተግባሮች ሁሉ ድምር የሆነው “ማንጓበብ” መሆኑ ነው።

ጣፋጭም ሆነ ካሳ፣ ወንድን እንደ መለኮት ከፍ ከፍ የሚያደርግ፣ ሴትን እንደ ጉድፍ የሚያጣጥል ማኅበረሰብና ዘመን ፍሬዎች ናቸው። በዚህ አይነቱ ዘመን አንድ ጦረኛ ጀብዱው ከከተሜ ቅሬዎች ተግባር ጋር መነጻጸሩን ሲሰማ ደም ብቻ እንደሚያጸዳው ውርደት አድርጎ ቢቆጥረው አይገርምም።

የጣፋጭን ፍጻሜ የወሰነችውም ይቺ የመጨረሻዋ መስመር ሳትሆን አትቀርም።

.

አዝማሪ ጣፋጭ (1790ዎቹ-1845 ዓ.ም)

እና ድርሰቶቹ

*

“እወይ ያምላክ ቁጣ፣ እወይ የግዜር ቁጣ፤

አፍ ወዳጁን ያማል፣ ሥራ ሲያጣ።”

[ኅዳር 19፣ 1845 ዓ.ም – ጉራምባ]

.

* *

“ክፉ የክፉለት፣ ይሆን የነበረ፤

ብሩን ‘ይሙት’ ብሎ፣ አለ የመከረ።”

[ኅዳር 19፣ 1845 ዓ.ም – ጉራምባ]

.

* * *

አያችሁት ብያየኛን እብድ 

አምስት ጋሞች ይዞጉራምባ ሲወርድ

ያንጓብባል እንጂመች ይዋጋል ካሳ

ወርደህ ጥመድበት በሽንብራው ማሳ

ወዶ ወዶ 

በሴቶቹ  በነ ጉንጭት ለምዶ፤

(ሐሩ ቋዱ፣ ለውዙ ገውዙ አለ ቋራ፤

መንገዱ ቢጠፋ፣ እኔ ልምራ።)”

[ኅዳር 19፣ 1845 ዓ.ም – ጉራምባ]

.

* * * *

“አስረህ አንድ አትግደል፣ ደጃዝማች ማጠንቱ፤ 

ለጀብዱ እንደሆነ፣ ይበቃል ስምንቱ።”

[1820 ዓ.ም – ቋሚ ጨርቅ]

.

በዕውቀቱ ሥዩም

ሰኔ 2009 ዓ.ም

.

ምንጮች

ስለ አዝማሪ ጣፋጭ ሕይወት (1790ዎቹ-1845 ዓ.ም) ያሉን ቀጥተኛ ምንጮች ሁለት ብቻ ናቸው። ቀዳሚው፣ በአፄ ዮሐንስ ዘመን (1875 ዓ.ም) የቴዎድሮስ ታሪክን የጻፈው አለቃ ወልደማርያም ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ በንግሥት ዘውዲቱ ዘመን (1917 ዓ.ም) የጐጃምን ታሪክ የጻፈው አለቃ ተክለየሱስ ነው። ሁለቱም ስለ ጣፋጭ የጻፉት በጣም በጥቂቱ፣ ለዚያውም ባለፍ ገደም ነው። ጣፋጭም ለትውስታ የበቃው፣ አሳዛኝ እጣው ከአፄ ቴዎድሮስ ጋር ስለተቆራኘ መሆን አለበት።

ተሰማ ሀብተ ሚካኤል። (፲፱፻፶፩)። “ከሳቴ ብርሃን የዐማርኛ መዝገበ ቃላት“፤ ገጽ 266፣ 821።

ተክለኢየሱስ ዋቅጅራ (አለቃ)። [፲፱፻፲፯]። “የኢትዮጵያ ታሪክ” አርታዒ፤ ስርግው ገላው (2002 ዓ.ም)፤ ገጽ 94-102

ተክለጻድቅ መኩሪያ። [፲፱፻፴፮]። “የኢትዮጵያ ታሪክ ከዐፄ ቴዎድሮስ እስከ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ“፤ (9ኛ እትም፤ ገጽ ፮-፯)

ተክለጻድቅ መኩሪያ። [፲፱፻፹፩]። “ዐፄ ቴዎድሮስ እና የኢትዮጵያ አንድነት“፤ ገጽ 125-127።

ወልደማርያም (አለቃ)። [፲፰፻፸፭]። “የቴዎድሮስ ታሪክ” አርታዒ፤ Mondon-Vidailhet, Cassimir (1904)

ዘነብ (አለቃ)። [፲፰፻፶፪]። “የቴዎድሮስ ታሪክ” አርታዒ፤ Littmann, Enno (1902).

(ያልታወቀ ደራሲ)። [፲፰፻፸ዎቹ]። “የቴዎድሮስ ታሪክ” አርታዒ፤ Fusella, Luigi (1959).

ደስታ ተክለወልድ። (፲፱፻፷፪)። “ዐዲስ አማርኛ መዝገበ ቃላት“፤ ገጽ 169፣ 217።

Blanc, Henry (1868) “A Narrative of Captivity in Abyssinia“, p. 178.

Lejean, Guillaume (1865) “Théodore II: Le Nouvel Empire d’Abyssinie“.

“የሺንጋ ቃያ” (ልብወለድ)

“የሺንጋ ቃያ” (ጉራጊኛ)

በሣህለሥላሴ ብርሃነማርያም

.

[በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

ሺንጋ ጨነዊም

ድየ አዉዛወዘም። በኸራር ምጀቻ የጠረቅ ዌራ እሳት ጥርጥር ይብር። ያዶተኹና ጡ የዘገዶ ቅሲ መገራ በጋድር ቈመቦም እምቤ ይብሮ። የሬ ዜማንቸ ዮጆ ኧሬአታ ደነገም ያቸን ዀረንም የኸሬ ኧሬ በረቌ ቧ ቲብሮ በቤት በቾኔዬ ቸነም እንዝር ይደርግ … (ድርሰቱን በአማርኛ ለማንበብ)

ማተቤት የገፓት ቃዋ ቶሬ በድየ ጀበን ትታጣጣ ኬርወጌ ገገኽታ አንሳረና የኸሬ በምጃቼ ተገተረችም እሳት ይምቅና። ንቃር የጥቅጠችም የኸሬ በኳ በረገ ትጨንቴ ቧርም ይቍሬ። የቤት አበኽታ ባላ በቃቅት በጂፐ ቾናም የቤት ቈመተታ ብቅብቅ ያሜ “እንቁስ መነም በቾኔ” የቤት እመና ኧርች ትጨንቴ ገረድ ባረም ያትያን ቃር ይመስር።

ቀሪ በኰሺኧጋ ዮጃሬ ወረጀ ቲቸኖ ባላ ቈመተታ ኦናም ትማባዀ በከብሳሳ ሸፋነረም በከነ ዳንጋታ ሰንጠም ይትቅፐኖኤ ወጣም። ጓድ ኧራም ተትማባዀ ውጨቶ ባንትቅሪ ገፓት ገፓት ቴበራም የዋረ ቃር ኸማ የጀግጀግት ይፈካ። አመረታ ይቴንሸ ቧርም እንዝርመታ ባንጭዬ ወፍካ አንች ባረም። ኧዃም ጎነ ዠፐረም ውርግ ቲብር ባላ ጓድ ባረም ጠናንም። ጓድ ያባታ ቃር ቢሰማ የትምባዀ የኸረ ኸማ ኻረም ተዠፐረም። ኧሬ ቤት በትዠፐሮ አንቅ ማተቤት በመደር መደረዅና ወሰደችም አገደችኖም። በኽማንቅ ታጣጣን የረፐረ ጀበን ጎንዝየ ጎንዘችም ብሳት ኦናችንም።

ባላ ሱሌኧታ ኦጣም ቡሉኮኧታ ተኽተረም በቃቀት ገፍ ባረም። እርስየ ገረደታ ተሬዛ ትትሮጥ ቸነችም በሜየቴ ቾናችም። አባኽታ “እንዴ ብርስየ ኧጃኽ ግሸታ ሟሸን” ባረናም። ኽትም ያባኽታ ዳንጋታ ሳምችንምታ በግሸታ የረፐረ ቡሉኮ ወስጥ ዠፕረችንምታ ግሸታ ሟሶት ቀነሰችም።

ኬርወጌ መጥ ቀነሰናም የኸረ በተገተረችም መደር አንኸ ትብር። የተሬዛ የጨነችና ግዝየ መጥ ጀንጅር ቃር አጀገረናም የረፕሬ ተኻንቅ እግዘር ትከ ኢያቤ ባረችም ተሜናችም ባነ። የርች ወርድየ አነፐረኔ ጭን ተመኛተኽታ ውረሙ ባረም ያመረና ሰብ አነፐረ።

አዶተኽታ አንኽ ትትብር ሜራ ማተቤት ዋት ዋት ባረችም “አዲ እያ ንትቅም” ባረችም ትትሰተብ። በኽ በቾናሰብ ኽት ባንኸሬ የጨነ እሸታ አነፐረ። የመጥ ቡሼነትመታ ጀፐረችም ትኽን ተኸ ታነ ሰብ እንም ኽትንያ።

ማተቤት ዋት ዋት ትትብርም ታነች ቃዋ ይወጣወ ወቅት ይብግታ ይውሪ ዮነዀ ኧርች በዄት ሳምተታ የባሌ ዮክር ቸነም።

“ወኼ ዋሪም?” ባረም ቲገባ ባላ ተትገተረወ መደር አንገት ነሳም አዠንምታ፣

“ይብግታንኸዌ በዝ ግብት ኤ ፈካኸም ባነ ኤንማኸ ኢያዥከ?” ቧረንም።

ኢብግታ መልስ ይውኔ ቴቅየም ባላ ደፐረወም ተሳረንም፣

“ዛ ምሽራኸ በረቀጠችናኸም ዋረችም ዌ ቸነችንኸም?”

ኢብግታ የዴንግም ሰብ ኸማ ቲቅመጭም፣

“ኧኳ ቸነችም” ቧረንም።

ባላ ዠፐረም፣

“ኧኳውክር የቸነኸሽ ተኸ የቸኖ? ቤት ይቅየንኸ ሰብ ነከብኸም?” ቧረንም።

ባላ ቲብግታ ቲትጮዶም ታነቦ ቃዋ ወጣም። ማተቤት ቼፋት ሸችም አቸነችም ጀበን ሰቼ ኦጣችንም። ሲን አጠበችም በሲን ኧጨ ኦናችኖም። ኽም ግዝየ አትሼወ የኻ ቤት ዋጋ በቃጬት አገፓም አነበኖም። ኤወዅና አበኖም ታነ የቃዋ ቸነም ገፓም።

ሰብ ተደመደም ቃዋ ቲትቃዊ ኬርወጌ አትቃር አትዝረኸ። “ቃዋ ኤብ የድጉፕም ያውኸ” ቢዉርያም ኤፐችም።

ኻ ጋም እርስወት ተሬዛ ዝረክችም፣

“ሲን የሰራኸር ባነሜ ቃዋ የምር ዀነንም?”

ማተቤት ጦቅነት ባሪቅ፣

“ኼት ቴያሜ ቃዋ ያኽይውክቴ” ባረችም አጥራቀረችናም።

ባላ ጭን ሰማናምታ የኹት ያዊ የረፐረ ቃዋ ጀምጐረምታ፣

“የኽ ይዬ ኹታ” ባረናም።

ትሬዛ ሳረናም ሙሽርቅ ባረችምታ ያባኽታ ቃዋ ተቅረችንም።

ተቃውም ቲጀፕሪ ኬርወጌ ግሸ ይጠብጠማዬ “የቃያ እሽታ ጥረኒ” ባረችም። ኻ ጋም ዛ ሜራ ማተቤት ትትሰተብ ትትሰተብ ጎንዝየኽታ ከፈረችም ጀበን ደራር ወሰደችንም። ቼፋት ተሲንም መደር መደረዂና ዠፐረችኖም።

ባላም ምሽትታ መጥ የጠበጠና ኸማ ባትርጋገጠ እንቅ “በኻ ቤት ገፍ ኧብርቴ መደር ጨጭኒ” ባረም። ኢብግታ ጉማታ ጠበጠም የረን ወኸት እሽታ ይጠሬ ቲከራ አትሼወማ ጨዀታ ጠበጠም የተት ቃየ አሽታ ይጠሬ ወንደም።

ሰስትራ ቦነኼ የተዝኻር ኧራም አንጪም ባነ። ተኽ የቸነ ደም የሸታና ጐንቸ ሸርሽር ባሮም። ማተቤት እንጪም ኧጀኽታ ኻ ቤት ትገቤ ሰነፈችምታ ወኼ ተበቸ ባጋተኽታ ኦናችወም ያባኽታ መደር ትጭየጬ ኻ ቤት ገፓችም።

ዝም ተዝም የቃያ እሽታ ኬርወጌ መጥ የጠበጠና ኸማ ቢዩጅየማ ዋትዋት ባረማም ተረሰማም። ኽ ክረ ድየ ኤን ቦኴ ኤትየ ጠነማ የረፐሬ ናሰኸነማ ክፈያ ጠበጠማም ናሰኽነማ ጦት አተከሰማም ቲድራከተማ ቸነማም። የቃያ እሽታ ቲቸነማም ባላ አርስወት ገረደታ ክረታም አፈር ያግዘግዝ የረፐሬ ኰቤኧታ ነቀጠም ኻ ቤተታ ገፓም። አትሼወ ቲብግታ ተቃያ እሽታ ኧግር በቸነቦ አንቅ የባላኧጥዋ ይኸረውዬ ተኹት ኻ ቤት ገፓም ቾኖም።

ግዝየ ዘፍተም ቲኸር አፈር ተሰሜ ጭጭ ባረም። ኧሬ ቧ ይብር ቃር ኤነ ፌቅ እማር ይረቊ ቃር ዳር ኤነ። የኵታራ ዌም የግየ ቃር ዳር ኤትሰማ። በቤት ደን በቾኔዬ ጭን እንፋስ ቲረፍስ ቸነም እንዝር ይደርግ።

ኬርወጌ መጥ አቸም ቲብስባ አታት ግዝየ ኧከስችም ኧከስችም “እዮ” ባረችም ትቶን ቀሪ ቀሪ ይትሰማ። እዮ በባረችም ቍጥር ተኽት ያነማ እሽታ ቃረኽነማ ከፍ አመነማም “ማርያም ኤቸዅ” ይብረማ።

ባላ የምሽተታ ኦያት በሰማ ቍጥር ኽን ይጠውጥን። በኸረም ጭን የምስም ኸማ ኤኽርፕ ኸማ እንጐድ ጮዳ ይትጮድ። ኧከሰም ኧከሰም በሜየቴ የትገተረች እርስየ ገረደታ ደንጋኽታ በፍረጀታ ይሟሽና።

ቲትቍሬም ታነዊ በረቌ ጐንቸ አዝማመረም ነቈም። ዝካቲረቍ በቃያ የጮረን ሰብ በረፐረ ይሞቴ ቧርም ይሰርፍ። ኬርወጌ መጥ ያጀገረናሜ በቤት እሽታ ተገመያ ንቃር አትጣነቀም።

ኻ ጋም አትሼወ ቦጣ ኸማ “ጐንቾ የገጋኸ ብኽ” ቧረንም። ኢብግታም ቦጣ ኸማ “አሚን የገገታ የብኽ” ባረም።

ባላ ጭን ካቶሊክ የረፐሬ በዝካ ዘንጋ ቤያምር። አትሼወ ቲብግታ ቲያትሳትቦ ሰማኖምታ “ዛቈርኹም” ባረኖም። በኽነቴ ጭን የጔታ ዘንጋ ባንኸሬ ኹትም ቲያጣንት አንቸን።

ድየ ኵታራ ቲኸር እሽታ በረፐረማፕ ቤት ጫዉጫው ይውሪ ቃር ተሰማም። ማተቤት ዛ ተበቸኽታ ባጋተኽታ ኦናችወም ትትሮጥ ቲያንሰኸስኽና ያባኽቴ ገፓችም።

አባኽታ የቤት እመታ አሽ ቃር ኸረችም ባረም ጠነቈንም ተሳረናም፣

“ገረ ምር ወሬ አቸነኽም?”

ትም ቦጣች ኸማ ቧረችንም፣

“አባ አዶተና ተነፈችም”

“ኢግዜር አንድ ኧግባኸ” ባላ ባረም እንፏተታ ዮናፍ ኽማ ቦጣ አንቅ ደፐረወም ተሳረናም፣

“ኧርቹ ገረድ?”

“አባ የኸረ ቃርሽ አንኻርኹ” ማተቤት ባረችም።

ዛም ትትሮጥ ትትሰሬ ትትገባ ቤማ አምር ጀከመናም ዮጠቀችም የትረሳች ኽማ ታትኽር ጭን ትከ የኸረ ቃር ተሳረችም ዛም ቲያንስኽስኽና ተዠፐረችምታ፣

“አባ የርች ወርድየ ጨነኸም” ቧረችንም።

ባላ ዄተነ፣

“ኢግዘር አንድ ኧግባኸ” ባረም።

አትሼወ ቲብግታ ማተቤት ትትውራታ አዘቦም ክስ ክስ ባሮም ቲደቆ የተሬዛ ቦሬት ነሰቦያም ኻ ጋም ባላ ገረደታ ክረታም ኸራረታ ገፓም።

በኽ የረፐረ ገመያ ትሽታም ጭን ደረም ቤት ቤተታ ተብራጨም ቦሬተታ ፈካም።

በመረጋ ቅረረ ብዘ ሰብ ጭን ይደሬ ቸነም። ዝምወትም፣ የኬርወጌ ንቅ አበጐዳ፣ ተማሪ ኧርቸኽታ ደገሙ አኽተረችም። ታጣጥ ቸነችም።

ቤት ብትገባም፣

“ንትረባ ብርቀጭ ንበር ድቢፕም ኧርች ጠን” ባረችም ኬርወጌ የትገተረችወ መደር ወረችም ሳመችናም።

ኧርችመኽታ የኽት ኸማ ቴትሰተብም የኬርዋኬ ወረም ሳመናም። ኬርወጌ አበጐዳኽታ ብትችን ኽነኽታ ሳረናም ተፍተተረችም ተድገተረችም መደር ተረሳችም ዘንግር ተሻመኸችም ቾናችምታ የዝምወት በምተ ቃረኽታ ተሳረችናም።

“ዝሞ የጨነኹ ኽማ ሟን አደናኽም? ዌ አቸም የኳ ወሬ ትምትሽ ያር?”

“ያገድኽን እያሽ የትቅጥኽ ኸማ ኻርኹም አዥኼ ትንቸን የጨነኽ ኸማ በረን ቤት ሰማኹም። ወሬ የዚፍቴ አጣጥሽ አንሰና።”

“በኸረም የጋት ኤነም ኽማ ወጣኽምሽ። ያኽ ባንባኽ የዝ የጨንቅራ ትካኽ በጋት ገሪ አትቀጠርኽም።”

ኬርወጌ በቤት የረፐረቼ ድየ አመዳር መሰረናም ባንኸረሼ ድየሽ ጬቱ። ሰሜም ቅንቅት ኤነወ። የድየ ሠር የቅረረ እኻታ ነገፈም ቤት ገፓም ይሽታ። የቤት ደኔ ጭን አጭራነመም። የጭን ተትከኽታ ጬት ኤገባቦ ኸማ ወዝገብ ዠነርሎም የረፐሬ።

ጬት የገፓም በኸረም ይትጋረፍኖቴ ቧርም ይሰርፍ የረፐሬ።

.

ሣህሌ አናንቃ

(ሣህለሥላሴ ብርሃነማርያም)

1955 ዓ.ም

.

(በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

.

 

“የሺንጋ መንደር” (ልብወለድ)

“የሺንጋ መንደር”

በሣህለሥላሴ ብርሃነማርያም

.

[በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

ሺንጋ ተወለደ

ጊዜው ደንገዝገዝ ብሏል። ከእልፍኙ ምድጃ መሐል የደረቅ ወይራ እሳት ይንቀለቀላል። የእናታቸውን ጡት የናፈቁ ትናንሽ ጥጆች ጋጣቸው ውስጥ ቆመው እምቤ ይላሉ። የሠፈሩን ከብት የሚያግደው እረኛ መንጋውን እየነዳ የሚመላለስበት ሰዓት ስለሆነ ከብቶቹ በሩቁ ‘እምቧ’ ሲሉ ከቤት ዘልቆ ሰው ጆሮ ውስጥ ያስተጋባል … (ድርሰቱን በጉራጊኛ ለመቀጠል)

ማተቤት የምሽት ቡና ለመጣድ እውጭ ወጥታ ጀበናዋን ታለቀልቃለች። ኬርወጌ ደግሞ ስለተጫጫናት ምድጃው አጠገብ ጋደም ብላ እሳት ትሞቃለች። ድርስ ነፍሰጡር ስለሆነች በዛሬና በነገ ትገላገል ይሆናል የሚል ስሜት ትፈጥራለች። ባለቤቷ ባላ በአባወራው ሥፍረ ኬሻ ላይ ተቀምጦ የቤት ጋያውን ያንቦቀቡቃል። ዝም ብሎ ሲያዩት “ሚስቴ ወንድ ልጅ ትገላገልልኝ ይሆን ወይስ ሴት ልጅ?” እያለ የሚያሰላስል ይመስላል።

ከትንሽ ጊዜ በኋላ ከብቶች ከደጅ ሲደርሱ ባላ ጋያውን መሬት ላይ አኑሮ፣ ትምባሆ በቃጫ ጠቅልሎ ቀኝ ጉንጩ ውስጥ ወሽቆ ከብቶቹን ለመቀበል ወደ ደጅ አመራ። ነጭቷ ላም ትምባሆ ጎርሰው ካልተቀበሏት በስተቀር ቀኑን ሙሉ ሣር ስትግጥ እንዳልዋለች ሁሉ ምሽት ላይ ምናምን ፍለጋ መኰብለሏን ልማዷ አድርጋዋለች። ይህን አመሏን ትተዋለች በማለት ጆሮዋን ብትበጣም አልተው አለች። አሁንም ወደ ጓሮ ዘው ለማለት ስትከጅል ባላ “ነጪት!” ሲል ተጣራ። የጌታዋን ድምጽ ስትሰማ ለትምባሆ ጭማቂ መሆኑ ገብቷት መለስ አለች። ከብቶቹ በመላ ወደ ውስጥ ከዘለቁ በኋላ ማተቤት በእየጋጣቸው አስገብታ አሠረቻቸው። ከዚያ በኋላ ቀደም ብላ ጣደችው።

ባላ ሱሪውን አውልቆ ቡሉኮውን ተከናንቦ በአባወራው ማረፊያ ቦታ ጋደም አለ። ትንሺቷ ሴት ልጁ ተሬዛ፤ እየሮጠች መጥታ በአጠገቡ ቁጭ አለች። አባቷም “እስቲ በትናንሽ እጆችሽ ጀርባዬን አሸት አሸት አርጊልኝ” አላት። እሷም የአባቷን ጉንጭ ሳም አድርጋው ጀርባው ላይ የነበረውን ቡልኮ ወደ ታች ቀልብሳ ጀርባውን ታሻሸው ጀመር።

ኬርወጌ ምጥ የጀመራት ይመስላል፤ ከተኛችበት ሆና ‘እህ’ እያለች ስታቃስት ትሰማለች። ተሬዛን የወለደች ጊዜ ምጡ እጅግ በጣም አሰቃይቷት ስለነበረ ከአሁን ወዲያ እግዚአብሔር ልጅ አይስጠኝ ብላ ተመኝታ ነበር። ነገር ግን ወንድ ልጅ ስላልነበራት ምኞቷ የምር ነው ብሎ የተቀበላት ሰው አልነበረም።

እመቤቷ እህ ባለች ቁጥር ርኅሩኋ ማተቤት “እኔን እናቴ!” እያለች ትንሰፈሰፍ ነበር። እዚያ ከነበረ ሰው ሁሉ ከሷ በስተቀር ሌላ የወለደች ሴት አልነበረችምና የምጥን አስከፊነት ደህና አድርጋ የምታውቅም እሷ ነበረች።

ማተቤት እየተንሰፈሰፈች እያለች፤ ቡናውም ለመድረስ ሲቃረብ፤ ይብጊየታ የተባለው ጎረቤት ወጣት ልጅ በሁለት ሳምንት ለመጀመሪያ ጊዜ ለምሽት ሸንጎ ባላ ዘንድ ከተፍ አለ።

“ደህና ዋላችሁ?” ብሎ ገባ ሲል ባላ ከተኛበት ቀና ብሎ፣

“ይብጊየታ ነህ እንዴ? ሰሞኑን ወዴት ጠፍተህ ኖሯል? አላየንህም!” አለው።

ኢብጊየታ መልስ እስኪሰጠው ሳይጠብቅ አያይዞ፤

“ያች ሙሽራህ ጥላህ እንደሔድች ቀረች? ወይስ ተመልሳልሃለች?” ሲል ጠየቀው።

ኢብጊየታ ወጣት ልጅ በመሆኑ አፈር እያለ፤

“ዛሬ ተመልሳልኛለች” አለው ።

ባላም ቀጠል አድርጎ፣

“ለዚህ ነዋ ዛሬ ለምሽት ሸንጎ ብቅ ያልከው! ቤት የሚጠብቅልህ ሰው አግኝተሃላ!” አለው።

ባላና ኢብጊየታ እንዲሁ ሲጨዋወቱ እያሉ ቡናው ደረሰ። ማተቤት ማቶት ይዛ መጥታ ጀበናውን ከእሳቱ አንስታ እዚያ ላይ አኖረችው። ሲኒዎቹን አጣጥባ ረከቦቱ ላይ ደረደረቻቸው። ይህን ጊዜ አትሼወ ከሁለተኛው ጎጆ የሚገቡትን ከብቶች በረታቸው ውስጥ አስገብቶ፣ አልቦ፣ በሌአቸውን ሰጥቷቸው ሲያበቃ ለቡና ወደ እልፈኙ ገባ።

ሰው ተሰባስቦ ቡናው እየተጠጣ እያለ ኬርወጌ ከተኛችበት አልተነሳችም። አልፎ አልፎ እህ እያለች ታቃስታለች እንጂ ምንም አትናገርም። “ቡና በወተት ልስጥሽ” ብትባል እምቢ አለች።

ይኼኔ ትንሿ ተሬዛ፣

“ስኒ አልጠፋ፤ ቡና ለምን ተከለከልኩ” አለች።

ማተቤት ቆጣ ብላ፤

“አንች ውሪ! ትልልቆቹ ሳይደግሙ ላንቺ ቡና ልስጥሽ?” አለቻት።

ባላ ግን ሰምቷት ለእሱ የተሰጠውን ስኒ ቡና ጎንጨት አለለትና፣

“እንቺ የኔን ውሰጂ” አላት።

ተሬዛም ደስ ብሏት ፈገግ አለችና ሲኒውን ተቀበለችው።

ቡናው ሲጠናቀቅ ኬርወጌ፤ “ሰው ጥሩልኝ” አለች። የሰፈር ሴቶች በምጧ እንዲያግዟት። ይኽን ጊዜ ርኅሩኋ ማተቤት መንሰፍሰፏን ቀጠለች። ጉልቻዎቹን በታተነቻቸው፤ ጀበናውን ወደ ጓዳ መለሰቸው፤ ማቶቱንና ሲኒዎቹን በእየቦታቸው መለሰቻቸው።

ባላ በበኩሉ ባለቤቱ በምጥ መያዟን ሲያረጋግጥ “በዚያኛው ጎጆ አረፍ ለማለት እፈልጋለሁ፤ ማረፊያ አበጃጁልኝ” አለ። ኢብጊየታ ዱላውን አንስቶ በምሥራቅ አቅጣጫ የነበሩትን የሠፈር ሴቶች ለመጥራት ሲወጣ አትሼወ በበኩሉ ጦሩን ጨብጦ በስተምዕራብ የነበሩትን የሠፈር ሴቶች ለመጥራት ወደዚያ አመራ።

ከትናንት በስቲያ በሠፈሩ ለተስካር የሚሆን ሠንጋ ታርዶ ነበር። በዚህ ምክንያት ደም የሸተታቸው ጅቦች ይርመሰመሱ ነበር። ማተቤት ባዶ እጇን ወደ ሁለተኛው ጎጆ ለማምራት ስለፈራች አንዳች የሚያህል ገጀራ ትከሻዋ ላይ አጋድማ ለባላ ማረፊያ ለማዘጋጀት ወደ ሁለተኛው ጎጆ አመራች።

ኬርወጌ በምጥ መያዟን የሠፈሩ ሴቶች ሲሰሙ ወዲያውኑ እየተንሰፈሰፉ ከእየቤታቸው ወጡ። ምሽቱ ዓይን ቢወጉ አይታይ ጨለማ ስለነበር አንዳንዶቹ የሚነድ ክፋይ ይዘው፣ ሌሎቹ የስንደዶ ችቦ አብርተው እየተጣደፉ መጡ። እነሱም እንደደረሱ ባላ ትንሿን ልጁን አንስቶ ታቀፋት። እውጭም መሬቱ ቅዝቃዜ ስለነበረው የእንጨት መጫምያውን እየረገጠ ወደዚያኛው ጎጆ አመራ። አብጊየታና አትሼወም የሠፈሩን ሴቶች እግር በእግር ተከታትለው ከመጡ በኋላ ባላን ለማጓደን ወደዚያኛው ጎጆ አመሩ።

መንፈቀ ሌሊት ላይ ሰማይ ምድሩ ጭጭ አለ። የላሞች እምቧታ የለም፤ የፍየል የአህያ ጩኸት የለም፤ የዶሮ ወይም የውሻ ድምጽ እንኳን አይሰማም። እውጭ ነፋስ ሲነፍስ ብቻ ሽውታው ጆሮ ውስጥ ያስተጋባል።

ምጡ ሲከፋባት ኬርወጌ አልፎ አልፎ “ወይኔ!” እያለች ስትጮህ በትንሹ ይሰማል። “ወይኔ!” ብላ በጮኸችም ቁጥር ከእሷ ጋር ያሉት የሠፈር ሴቶች ድምጻቸውን ከፍ አድርገው “ኦ! ማርያም!” እያሉ ይማጸናሉ።

ባላ የሚስቱን የስቃይ ድምጽ በሰማ ቁጥር ጭንቀት ላይ ይወድቃል። ሆኖም ወንድ ነውና ጭንቀቱ እንዳይታወቅበት አፍኖ ይዞ ሌላ ጨዋታ ያመጣል። አልፎ አልፎም በአጠገቡ የተኛችውን ትንሿ ልጁን ባይበሉባው ጉንጯን ይዳስሳታል።

እንዲሁ እየተጠባበቁ እያሉ በሩቁ ጅብ እያላዘነ ሲጮህ ሰሙ። ጅብ እንዲህ ሲያላዝን በመንደር የታመመ ሰው ካለ ሊሞት ነው የሚል ፍራቻ ያሳድራል። ኬርወጌም ምጥ ከፍቶባት ስለነበረ እቤት ውስጥ ያለ ሰው ሁሉ፤ ወንዱም ሴቱም በጣም ተደናገጠ።

ይኸኔ አትሼው፣ “ጅቦ ለራስህ አልቅስ!” ሲል ተራገመ። ኢብጊየታም ተከትሎ፤ “አዎን ለራሱ ያልቅስ!” አለ።

ባላ ግን ካቶሊክ ክርስቲያን ስለነበረ በዚህ ዓይነት እምነት አይረታም ነበር። ስለሆነም አትሼወና ኢብጊየታ ሲራገሙ ሰማቸውና “ቃዥታችኋል?” አላቸው። በልቡ ግን እሱም ቢሆን ሳይደነግጥ አልቀረ ይሆናል፤ ማን ያውቃል!

በዶሮ ጩኸት ሴቶቹ ካሉበት እልፍኝ ውስጥ ጫጫታ ይሰማ ጀመር። ማተቤት ገጀራዋን በትከሻዋ ላይ እንዳጋደመች እየሮጠችና እያለከለከች ከእልፍኙ ወደዚህኛው ቤት መጣች።

ባላ በባለቤቱ ላይ አንዳች ክፉ ነገር ደርሷል ብሎ በመጠርጠር ተደናግጦ፤

“አንቺ … ምን ወሬ ይዘሽ መጣሽ?” አላት።

“አባ … እማ ተገላግላለች” አለችው።

“ፈጣሪዬ ምስጋና ላንተ ይሁን” በማለት እንደወናፍ ተነፈሰ። ቀጠል አድርጎም፤

“ወንድ ነው ወይስ ሴት?” አላት

“እኔ እንጃ አባ…” ብላ ለመጠየቅ በጥድፊያ አመራች።

በመንገድ ድንጋይ አደናቅፏት፤ መች ወድቃ መች እንደተነሳች ሳታውቅ የተወለደውን ሕጻን ጾታ ጠይቃ እንደበፊቱ እያለከለከች ተመልሳ መጥጣ፣

“ወንድ ነው አባ …” አለችው።

ባላ መልሶ፤

“ፈጣሪዬ ምስጋና ላንተ ይሁን” ሲል ተነፈሰ።

አትሼወና አብጊየታ የማተቤትን የመራወጥ ሁኔታ ተመልክተው ከት ከት ብለው ሲስቁ ተሬዛ ከእንቅልፏ ነቃች። ይኸን ጊዜ ባላ ሕጻን ልጁን አንስቶ ታቅፏት ወደ እልፍኙ ተመለሰ።

በዚያ የነበሩትም ሁሉ ወንዶቹም ሴቶቹም አራሷን ተሰናብተው ወጥተው ወደየጎጆዎቻቸው ለመተኛት አመሩ።

ጠዋት ሲነጋ በርካታ ሰዎች አራሷን ‘እንኳን ማርያም ማረችሽ’ ለማለት መጡ። የኬርወጌ የልብ ወዳጅ የሆነችው ዝምወት ተማሪ ልጇን ደገሙን አስከትላ ከአጣጥ መንደር መጣች።

እቤት ስትገባም፣

“እኔ ፍርክስ … ፍርክስክስ ልበልልሽ፤ ደግመሽም ሌላ ወንድ ልጅ ውለጂ” ብላ ኬርወጌ ከተኛችበት ሥፍራ ሔዳ ሳመቻት።

ኬርወጌም እንደሷ እንዲህ እንዲያ ተፍጨርጭራ ተነስታ ግድግዳውን ተደግፋ ቁጭ አለችና በሞተ ድምጽ፤

“መገላገሌን ማን ነገረሽ ዝም? ወይስ በዛሬው ጊዜ ወሬ የሚደርሰው በነፋሽ በራሱ ነው?” ስትል ጠየቀቻት።

“የኔዋ … እኔስ ድርስ መሆንሽን አውቄ ልጠይቅሽ ስመጣ መገላገልሽን የሰማሁት እዚሁ ከጐረቤትሽ ነው እንጂ ዜናውስ ገና ከአጣጥ አልደረሰም” አለቻት።

“ቢሆንም ማልደሽ መውጣትሽ ደግ አይደለም። እራስሽ ባትጨነቂ እንኳ ለዚህ ጨቅላ ልጅሽ ማሰብ ነበረብሽ፤ በማለዳ ብርድ አስመታሽውኮ!”

ኬርወጌ እቤት ውስጥ ስለቆየች ውጩ ይበርዳል ብላ አሰበች እንጂ ውጩ ሞቃት ነበር። ሰማዩም ጥርት ያለ ነበር። ውጭ ያለው ሣር ጤዛውን አራግፎ ሽታው ከቤት ውስጥ ገብቶ ያውድ ነበር። የቤቱ ውስጥ ግን ጨለምለም ብሎ ነበር። እራሷና ጨቅላዋ የፀሐይ ጨረር እንዳያያቸው የበሩ መዝጊያ ገርበብ ተደርጎ ነበር።

የፀሐይ ጨረር ካረፈባቸው ምች ይመታቸዋል ተብሎ ይታመን ነበርና።

.

ሣህለሥላሴ ብርሃነማርያም

(ሣህሌ አናንቃ)

1955 ዓ.ም

.

(በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

.