“የእኩለ ሌሊት ወግ” (ልብወለድ)

“የእኩለ ሌሊት ወግ”

በመሐመድ ኢድሪስ

.

[በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

.

አራት ሰዎች ነን። በአንደኛው ጓደኛችን ቤት ውስጥ ተቀምጠናል፤ ጫት እየቃምን።

የመሸግነው ደግሞ አውቶቡስ ተራ ነው። ጊዜው፣ የረመዳን ጾም ወቅት ስለኾነ፤ ገንዘብ ካለ፥ ኻያ አራት ሰዐት ጫት መግዛት የሚቻልበት ሰፈር ነው፤ አውቶቡስ ተራ። ከሌሊቱ ሰባት ሰዐት ላይ፥ ሦስተኛውን ዙር ጫት፥ አንዱ ጓደኛችን ይዞ መጣ።

እንዳጋጣሚ ኾኖ፣ የወሬያችን አርእስት ሁሉ ስለ ሞት ነበር። አንድ ሰሞን የመገናኛ ብዙኀን አርእስት ኾኖ የሰነበተውንና የገዛ ሚስቱን ገድሎ እራሱን ያጠፋውን ሰውዬ አንሥተን ብዙ ከተጫወትን በኋላ ግን የጨዋታችን መንፈስ ተቀየረ።

እኔ፣ ‘በቅርቡ የሞተው ጓደኛችንም፣ መጠጥ ቤት በተፈጠረ አምባጓሮ ውስጥ ባይገባ ኖሮ፥ አይሞትም ነበር’ ስል፤ ሁለቱ ጓደኞቻችን፣ የተለያየ አቋም ይዘው፥ መነታረክ ጀመሩ። አንደኛው ጓደኛችን፣ ‘ሰው፣ ተጠንቅቆና እራሱን ለጥቃት ሳያጋልጥ ከኖረ፥ ረጅም ዕድሜ ይኖረዋል’ የሚል፤ ሌላኛው ጓደኛችን ደግሞ፣ ‘ማንኛውም ሰው፣ የቱንም ያህል ቢጠነቀቅና ቢታገስ፥ ከተጻፈለት ቀን ሊያመልጥ አይችልም’ የሚል አቋም ይዘው ነበር።

ሦስተኛው ጓደኛችን ግን፣ በተመስጦ ሲጋራውን እያጬሰ፥ ዝም ብሎ ያዳምጥ ነበር፤ ይሥሐቅ ይባላል።

ይሥሐቅ፣ ረጅምና ወፍራም የሽያጭ ሠራተኛ ነው። ብዙ መጻሕፍትን አንብቧል። ለብዙ ዓመታት አውሮፓ ውስጥ ኖሯል። አብዛኛውን ጊዜውን ያሳለፈው በእንግሊዝ ሀገር ውስጥ ነው።

“እሺ፤ አንተስ ምን ትላለህ?” ስል፤ ጠየቅሁት።

በዕድሜ፣ በዕውቀትና በሕይወት ልምድ ስለሚበልጠን፤ እሱ የሚለው፣ ሁላችንንም ሊያስማማን እንደሚችል አስቤያለሁ።

“ከዚያ በፊት፣ አንድ እውነተኛ ታሪክ ላጫውታችሁና እራሳችሁ ትፈርዳላችሁ።” አለ።

ሁላችንም፣ የሚለውን ለመስማት፥ ድምፃችንን አጠፋን። ክፍሉ፣ ጸጥ-እረጭ አለ። ጊዜው፣ ከሌሊቱ ሰባት ሰዐት ከዐሥር ነበር።

“…በደቡባዊ ለንደን የሚኖር አጎት ነበረኝ…” ሲል ጀመረ።

“…ልክ እንደኔው ወፍራም። ዕድሜው ወደ ስድሳ ይጠጋል። በጣም የተማረ፣ ከልክ ያለፈ የዊስኪና የሲጋራ ሡሠኛ ነበር። ሌላው ቀርቶ፣ እመንገድ ላይም እንኳ ቢኾን ባሰኜው ጊዜ ሁሉ እንዳይቀርበት፥ ከአሉሚነም የተሠራ የዊስኪ መያዣ ዕቃ ነበረው። ዊስኪውን በዚያ ቆርቆሮ ውስጥ ይገለብጥና ቀኑን ሙሉ ሲያንደቀድቅ ይውላል። ይታያችሁ፤ በረዶና ሶዳ እንኳን አይጠቀምም፤ ደረቅ ዊስኪ ነው እንደ ውኃ የሚጨልጠው…

“…አንድ ቀን፣ የመረመረው ዶክተር፥ ‘ባጭር ጊዜ ውስጥ መጠጥና ሲጋራ ካላቆምህ፥ ሕይወትህ አደጋ ላይ ነው!’ ይለዋል፤ ‘ከባድ የልብ ድካም በሽታ ስላለብህ፥ ከመጠን ያለፈ የአካል እንቅስቃሴ አታድርግ’ም ይለዋል። እኔ፣ እስካኹን የሱን ያህል ሞትን የሚፈራ ሰው አላየሁም። የሚገርማችሁ፣ የዶክተሩን ማስጠንቀቂያ ከሰማ በኋላ፥ ሲጋራ፣ እርግፍ አድርጎ ተወ፤ ከልክ ያለፈ የአካል እንቅስቃሴ ላለማድረግም ይጠነቀቅ ነበር። መጠጥ ግን፣ ሊያቆም አልቻለም።…

“…አንድ ቀን ጠዋት፣ ስልክ ይደወልለትና፤ ጓደኛው፣ እቤት ውስጥ በተፈጠረ የእሳት ቃጠሎ፥ ተለብልቦ፤ ለመሞት እያጣጣረ እንደኾነ ይነገረዋል። በፍጥነት ወደ ተባለው ሆስፒታል ይሄዳል። ጓደኛው፣ በፋሻ ተጠቅልሎ፥ አልጋ ላይ ተኝቷል። ምንም አልተረፈም፤ ፊቱ የሌላ ፍጡር መስሏል። አጎቴ፣ ጓደኛው፣ በደቂቃዎች ዕድሜ ውስጥ እንደሚሞት አወቀ።…

“…ቀስ ብሎ ጆሮውን ሲያስጠጋ፤ ‘አየሁት!’ ይለዋል ጓደኛው፤ ትንፋሹ ከፍና ዝቅ እያለ። አጎቴ፣ ጓደኛው የሚቃዥ ይመስለውና ሊያረጋጋው ፈልጎ፥ ‘አይዞህ! ሐኪሞቹ የተቻላቸውን ሁሉ ያደርጋሉ፤ ትድናለህ!’ ይለዋል። ጓደኛው ግን፣ በተስፋ መቁረጥ ፈገግ ብሎ፥ ‘አልድንም! ምክንያቱም አይቼዋለሁ!’ ይለዋል።”

… “ማንን ነው ያዬው?” ሲል፤ ከሦስታችን መሀል፥ አንደኛው ጓደኛችን፥ ጠየቀ።

ይሥሐቅ፣ ሲጋራ ለኮሰ። ሦስታችንም፣ ዐይን ዐይኑን እያዬን ነበር። የጫቱ መንፈስ ይኹን የሚያወራው ወሬ አላውቅም፣ ፍርሃት ቢጤ ተሰምቶኝ ነበር። ሰዐቴን ተመለከትሁ፤ ሰባት ሰዐት ከሩብ ይላል። ይሥሐቅ፣ ሲጋራውን አንዴ ማግ አድርጎ፥ ጨዋታውን ቀጠለ።

“…አጎቴም የጠየቀው ይኽንኑ ነበር።… ‘ማንን ነው ያየኸው?’… ሲል ጠየቀው። ጓደኛው፣ ከንፈሩ እየተንቀጠቀጠ፥ በረጅሙ ተነፈሰና፥ ‘ሲጋራ ላጬስ፣ መስኮቱጋ ተደግፌ ክብሪት ልመታ ስል፤ የመስኮቱ መስተዋት ላይ አየሁት። የራሴው መልክ ነበር። እኔ እንዳልኾንሁኝ ግን እርግጠኛ ነበርሁ። ጥላው፣ እክብሪቱ ቀፎ ላይ አርፎ ነበር። ክብሪቱን ለኮስሁ። ግን… ሻይ ልጥድ የከፈትሁትን ጋዝ እረስቼው ነበር። ድንገት፣ ተያያዘና ፈነዳ። አለና በረጅሙ አቃሰተ። ከዚያ፣ በእሳት በተለበለበ እጁ የአጎቴን ኮት ጨምድዶ ይዞ፣ ወደሱ አስጠጋውና፥ ‘ጥላው… ጥላው ያረፈበት…’ ብሎ ሳይጨርስ፣ ዐይኑ ፈጥጦ፣ አፉ እንደተከፈተ ደርቆ ቀረ።” አለ ይሥሐቅ፤ ሲጋራውን እመተርኮሻው ላይ እየደፈጠጠ።

“ሞተ?” አልሁኝ፤ ይሥሐቅን አፍጥጬ እያዬሁ።

“አዎ፤ ሞተ!”

“ያዬው ነገር ግን ምን ነበር?”

“እራሱን ነው ያዬው። ግን፣ የገረጣውንና መንፈስ የመሰለውን፤ እራሱን ሳይኾን ሌላ ነገር…”

“እያልከኝ ያለኸው፣ ሞትን አየው ነው?” አልሁና ሣቅ አልሁኝ።

እሱ ግን አልሣቀም። ድርቅና ፍጥጥ ብሎ ተመለከተኝ። ወዲያው፣ ፈገግታዬ ጠፍቶ፥ በውስጤ ፍርሃት ነገሠ። ሁለቱ ጓደኞቻችንም፣ ዐይኖቻቸውን አፍጥጠው፥ ይሥሐቅን ይመለከቱታል።

ይሥሐቅ ቀጠለ።

“…አጎቴ፣ ጓደኛው በቀላሉ የሚረበሽና ዘባራቂ ሰው እንዳልኾነ አሳምሮ ያውቃል። እንዲያውም፣ በጣም የተረጋጋና በምንም ዓይነት አፈ ታሪክና የማይጨበጡ ወሬዎች የማያምን ሰው እንደኾነም ያውቃል። ከመሞቱ በፊት አጓጉል ቀልድ ሊቀልድ እንደማይቃጣም ግልጽ ነው። የኾነ ኾኖ፣ የአጎቴ ጓደኛ ቀብር ከተፈጸመ በኋላ ነገሩ እየተረሳ መጣ። ነገሩ አልፎ ረጅም ጊዜ ቢቆይም አጎቴ ግን አንድ ነገር አልረሳም፤ ጓደኛው፣ ከመሞቱ በፊት፥ የተናገረውን፤ ‘ጥላው!’…

“…አዎ! ያ፣ የራስህን መልክ ይዞ፥ ሞት ይኹን መልአከ ሞት ሳይለይ፥ በሚያንጸባርቅ ነገር ላይ እንደጥላ አርፎ የሚታይህ ነገር፣ የመሞቻህ መንሥኤ መኾኑን። አጎቴ፣ ይኽንን አልረሳም።”

“የራስህን መልክ ነው የምታዬው?” ሲል፤ አንዱ ጓደኛችን ጠየቀ።

“አዎን፤ ግን አንተ አይደለህም። ምክንያቱም፣ ያ፥ አንተን የሚመስል ነገር፣ የሞት መንፈስ ያረፈበት ነው።” አለ ይሥሐቅ፤ ሲጋራ አውጥቶ እየለኮሰ።

ሲጋራ ሲስብ፣ ትንሽ ሰከንድ ወሰደ። በበኩሌ፣ የታሪኩን መጨረሻ ለማወቅ ብጓጓም፥ ከመጠን በላይ ፈርቻለሁ። በአራታችን መሀል ያረፈው ድባብም ይኸው ነበር። ከሌሊቱ ሰባት ሰዐት ከኻያ ላይ፣ እንደዚህ ዓይነት ወሬ ሲወራ ሰምቼ አላውቅም።

“…አጎቴ፣ ለረጅም ጊዜ በጥንቃቄ እራሱን እየጠበቀ ሲኖር ቆዬ። እንደነገርኋችሁ፣ እንደሱ ሞትን የሚፈራ ሰው አልተፈጠረም። አንድ ቀን ምሽት፣ የመኪናው የፍሬን ሸራ ተበላሽቶ፥ ሊያስጠግን ወደ ጋራዥ ይሄድና ሜካኒኩን አጥቶት ይመለሳል። መኪናውን፣ አፓርታማው ሥር በሚገኝ የመኪና ማቆሚያ ያቆምና ወደ ቤቱ ይገባል። በእጁ፣ ከሱፐር ማርኬት የገዛውን ሦስት ኪሎ ሙዝ ይዞ ነበር። ገላውን ለመታጠብ ሻወሩን ሲከፍት፣ ውኃ አልነበረም። በስጨት ብሎ፣ ለመጠባበቂያ ውኃ ይዞ ከተቀመጠ በርሜል ይቀዳና ድስት ላይ ሞልቶ፤ የጋዝ ምድጃ ላይ ይጥደዋል። ውኃውን እያሞቀ፣ ሙዝ ልጦ ይበላና ልጣጩን የቆሻሻ መጣያ ቅርጫት ላይ፥ እንደ ቅርጫት ኳስ ተጫዋች፥ ይወረውራል። ልጣጩ፣ ዒላማውን ይስትና እመሬት ላይ ያርፋል።…

“…አዲስ የገዛው ሸሚዝ እንዳማረበትና እንዳላማረበት ለማዬት፣ እግድግዳ ላይ ወደተሰቀለ መስተዋት ጠጋ ብሎ ይመለከታል። ከሰውነቱ ጋር ልክክ ብሏል። አንዱ የሸሚዙ ቁልፍ ግን፣ የተለዬ ሕብር እንዳለው በመስተዋቱ ውስጥ ይመለከታል። ጎንበስ ብሎ፣ ሸሚዙን ያዬዋል፤ ልክ ነው። ምንም የተለየ ሕብር የለውም። እንደገና ቀና ብሎ፣ መስተዋቱን ይመለከታል፤ አኹን አዬው።” አለ ይሥሐቅ፤ ሲጋራውን እመተርኮሻው ላይ እየደፈጠጠ።

“ሞትን?” አልሁኝ፤ ድምፄን የሹክሹክታ ያህል ቀንሼ።

ሁላችንም፣ ጸጥ-እረጭ ብለናል። ይሥሐቅ፣ ትኩር ብሎ ተመለከተኝና፤

“አዎን፤ ሞትን!” አለኝ።

ከዙርባው ላይ፣ አንድ ዘለላ የጫት ዕንጨት መዘዘና መቀንጠስ ጀመረ።

“…አጎቴ፣ ለረጅም ጊዜ ሲጠነቀቅ ኖሯል፤ እራሱንም ሲጠብቅ። አኹን እመስተዋቱ ውስጥ ያዬው የራሱ ምስል ግን ያበጠና ላብ በላብ የኾነ ፊት ያለው ከመኾኑም በላይ፤ እፊቱ ላይ የፌዝ ፈገግታ ይታይበት ነበር። አጎቴ፣ በድንጋጤ በርግጎ ወደ ኋላ ያፈገፍግና ለመሮጥ ይሞክራል። የዛ፥ እመስተዋቱ ላይ ያረፈው ምስል፥ ጥላ የት እንዳረፈ በዐይኑ እየፈለገ በመደናበር መሮጥ ይጀምራል። ነገር ግን፣ እግሩ ለመሮጥ አየር ላይ በተነሣበት ቅጽበት፥ ጥላው ያረፈው የሙዙ ልጣጭ ላይ እንደኾነ ያስተውላል። ምን ዋጋ አለው…! እግሩን የሙዙ ልጣጭ ላይ ከማሳረፍ ውጪ አማራጭ አልነበረውም።…

“…ጥንቁቅ የኾነውና ሞትን አጥብቆ የሚፈራው አጎቴ፣ እንደምንም ብሎ ሚዛኑን ይጠብቅና ተፈናጥሮ የሙዝ ልጣጩን ይዘልለዋል። የሙዙን ልጣጭ ቢረግጠው ኖሮ፣ ተንሸራትቶ በጀርባው ይወድቅና፤ ከብረት የተሠራው የውኃ መያዣ በርሜል አናቱን ይመታው ነበር። ለጊዜው አመለጠ፤ ግን አምልጦ አላመለጠም፤ የጋዝ ምድጃውን ተደግፎ እመሬት ላይ ሲቀመጥ፣ ምድጃውን በኀይል ነቅንቆት ነበር።” አለ ይሥሐቅ፤ የቀነጠሰውን ጫት አፉ ውስጥ እየከተተ።

“…ቀና ብሎ ሲመለከት፣ የጋዝ ምድጃው ላይ ያስቀመጠውና ቅድም ውኃ የቀዳበት የብረት ኩባያ ላይ፥ ምስሉን እንደገና ያዬዋል፤ ጥላው ያረፈው እድስቱ ላይ ነበር። አኹን ግን የፌዝ ፈገግታ እፊቱ ላይ አይታይበትም፤ ቁጣ እንጂ። አጎቴ፣ እመሬት ላይ ተንከባልሎ ቦታውን ይለቅቃል። ምድጃውን ተደግፎ ሲቀመጥ የነቀነቀው ድስት ይወድቅና አጎቴ እነበረበት ቦታ ላይ ይገለበጣል፤ ሲንተከተክ የነበረው ውኃም ይደፋል። ነገሩ አላማረውምና ያንን ቤት ለቅቆ መውጣት፣ የትም ይኹን የት መራቅ እንዳለበት ይወስናል።…

“…እየሮጠ በሩን ከፍቶ ይወጣል። ደረጃውን ወርዶ ያቆመውን መኪና አስነሥቶ በከባድ ፍጥነት እየነዳ ይፈተለካል። ትንሽ ርቀት እንደተጓዘ፣ አኹንም ያዬዋል፤ የመኪናው ስፖኪዮ ላይ። ጥላው፣ ፍሬኑ ላይ አርፎ ነበር። ያን ጊዜ ነው የባነነው፤ ለካ የመኪናው ፍሬን አይሠራም። ደጋግሞ ቢረግጠውም የመኪናው ፍጥነት አልቀነስም አለው።…

“…የመኪናውን ማርሽ በፍጥነት ይቀያይርና መኪናውን ከመንገዱ ጠርዝ ጋር እያላተመና ጎማውን ከጠርዙ ጋር እያስታከከ አብርዶ ዘልሎ ይወርዳል። መኪናው ሄዶ ከአንድ ዛፍ ጋር ይጋጫል። ቁና ቁና እየተነፈሰ፣ መኪናው ወደተጋጨበት ዛፍ እያመራ ሳለ፤ በድንጋጤና በድካም ሰውነቱ ዝሎ ኖሮ፥ ተዝለፍልፎ እዛፉ ሥር ይቀመጥና ደርቆ ይቀራል። ምክንያቱም፣ ያ፣ ያበጠ ፊት ያለውና ላብ በላብ የኾነው፣ የራሱ ሞት ያንዣበበበት ፊት፥ ከቆርቆሮው ላይ ተንጸባርቆ ታይቶት ነበርና። ጥላውም፣ በደረቱ ላይ አርፎ ነበር።” አለና ሁላችንንም ትኩር ብሎ አየን።

“ከደረቱ ላይ?!” አልሁኝ።

“አዎ፤ ከደረቱ ላይ!

“…ጠዋት በዚያ የሚያልፉ ሰዎች፣ ደርቆ የወደቀውን አጎቴን አገኙትና ወደ ሆስፒታል ይዘውት ሄዱ። ሆስፒታል ከደረሰ በኋላ፣ እኔን አስጠርቶ፥ በጻዕረ ሞት ውስጥ ኾኖ፥ እንደምንም እየታገለ፥ አሁን ያወጋኋችሁን ታሪክ፣ ለእኔ፥ ነገረኝ። ረፋድ ላይ ሕይወቱ አለፈች። የመረመረውም ዶክተር፣ የሞቱ ምክንያት፣ ከፍተኛ የልብ ድካም እንደኾነ ነገረን።

“…እኔም፣ ከዛን ጊዜ ጀምሮ፥ ይኼው፥ አካባቢዬን ኹሉ፣ በጥርጣሬና በሥጋት እየቃኜሁ፥ በሰቀቀን አለሁ።” አለና፤ ሦስታችንንም እየተመለከተ፤

“…ክርክራችሁ፣ ‘ሰው ሞትን ማምለጥ ይችላል ወይስ አይችልም?’ በሚል የተጀመረ ነበር አይደል?” በማለት ጠየቀ።

“አዎ!” አልሁት።

“እኔ ምን አውቃለሁ፤ ፈጣሪ ነው የሚያውቀው!” አለና፤ አንድ ዘለላ ጫት መዘዘ።

እኔም፣ አንድ ዘለላ ጫት መዘዝሁ። የኾነ ጥላ በአካባቢዬ እንዳላረፈ እርግጠኛ ለመኾን፣ የጎሪጥ እያዬሁ፥ ሰዐቴን ተመለከትሁ።

… ከሌሊቱ ሰባት ሰዐት ተኩል ይላል።

.

መሐመድ ኢድሪስ

2009 ዓ.ም

.

(በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

[ምንጭ] “ሣልሳዊው ዐይን”። 2009 ዓ.ም። ገጽ 1-6።

.

 

“ኀሠሣ” (ልብወለድ)

“ኀሠሣ” (ልብወለድ)

በሕይወት ታደሰ (ትርጉም)

.

(ድርሰት በሕይወት ተፈራ)

.

[በደራሲዋ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

.

አንድ

ጠንቅቄ እማውቀው ነገር ቢኖር ተሕይወት የተማርኹትን ነው። ልጅ ኹኜ ነፍስያዬ አንዳች ነገር ስትናፍቅ ትዝ ይለኛል።

ቀኑ መቸም አይረሳኝ። በመስከረም 1860 አንድ ማለዳ ላይ ደሮ ሳይጮኽ ነቃኹ። ጎጇችን ተሌሊቱ የጭለማ ድባብ ገና አልተላቀቀችም። ክንዶቼን ተንተርሼ፥ የጎጇችን ባጥ ላይ አፈጠጥኹ።

ተመቅጽበት የታላቅ ክብር ራእይ በፊቴ ውልብ አለብኝ። የተማረና ትልቅ ሰው ኾኜ እሚያሳይ ምስል ዐይኔ ላይ አለፈ። ዋሸራ ተሚባል ሩቅ ስፍራ ወደ ቤቶቼ መጥቼ መኾኑ ነው። እናቴ ገና ስታየኝ ምድሪቱን ለመሳም በጉልበቷ ተንበረከከች።

የምንደራችንም ሰዎች ተመኻከላቸው የወጣውን ሊቅ በታላቅ አክብሮት ለመቀበል ወደ ቤታችን ጎረፉ። ሴቶች ዕልልታቸውን አቀለጡት፤ ወንዶችም እግዚአብሔርን ስለማይለካው ደግነቱ አወደሱት።

የቀድሞዎቹ እረኞች ባልንጀሮቼ በመንፈሳዊ ቅናት እየተቁለጨለጩ ተመለከቱኝ። አባቴ ለእኔ ክብር ሲል የሰባውን ሙክቱን መርጦ አረደልኝ።

ይኽ ነገር ራእይ ነበር፤ ወይስ ኅብሩ ገና ያልተገለጠልኝ የተስፋ ኪዳን?

ዐይኖቼ ተርገበገቡ።

በዚያው ቅጽበት እነኚኽ ብልጭታዎች ተበታተኑና በቦታው አባቴ ተከሠተ፤ በእኔና እየተሰወረ ባለው ምስለ ራእይ መኻከል ታለው ቦታ የተናገራቸው ቃላት ጀሮዬ ላይ አቃጨሉ፤

“ሕይወትኽ የተሳሰረው ተትምህርት ጋር ሳይኾን ተመሬት ጋር ነው”

በዚኽ አባባሉም የሕይወት አቅጣጫዬን ሊወስንልኝ ቆርጦ መነሳቱ ገባኝ። ወዲያውኑም በውስጤ አንዳች የእምቢተኝነት መንፈስ ተነሳሳ።

አባቴ ጉዳዩን ሲያውቅ መናደዱ አይቀርም፤ ግን ደግሞ ቆይቶ ሐሳቡን ይለውጣል እሚል ማባበያ ምክንያት ለራሴ አቀረብኹ። አሁኑኑ ይኽን አገር ለቅቄ መውጣት አለብኝ አልኹ ለራሴ።

ወዲያው ግን እናቴ ያየችው ሕልም ትዝ አለኝ። እናቴ ስለኹሉም ነገር ሕልም ተማየቷም በላይ አብዛኛው እውን እንደሚኾን ትምላለች። ይኸን ራእዬን ተማየቴ አንድ ቀን በፊት፥ ፊቷ በቅርታ ፈገግታ ተሞልቶ፤

“በሕልሜ የኾነ ሰው ተጀርባዬ ኹኖ ሰርመዲ ነገር ራሴ ላይ ሲጠመጥምልኝ ታየኝ። ማን እንደኾነ ለማየት ዞር ስል አንተው ራስኽ ነኽ። ጠራኹኽ፤ ነገር ግን ፊታቸውን ኹሉ በደንብ ለይቼ ማየት እሚቸግረኝ ብዙ ሰዎች መሀል ገብተኽ ተሰውርኽብኝ። የልጀን ጠባይ አሳምሬ ባላውቅ ኖሮ ትተኸን ልትኸድ ነው ብዬ አሳብ በገባኝ ነበር” አለችኝ።

ምናልባትም ታይቷታል!

ለዋናው እቅዴ ዕንቅፋት ትኾንብኛለች ብዬ ሳይኾን፤ በዚያች ቅጽበት ተእንቅልፏ ብትነቃ ቢያንስ ያን ቀን ለማድረግ ያሰብኹትን ታከሽፍብኛለች ብዬ ነበር የተደናገጥኹት። የዚያ የዕውቀት እና የክብር ካባ የደረበው ሰው ምስል እንደገና ብልጭ አለብኝ።

እመር ብዬ ተነስቼ ቆምኹ፤ ብልጭታውን መጨበጥ እንዳለብኝ በፍጥነት ተገንዝቤያለኹ።

***

በችኮላ ለምዴን፣ የአባቴን ጋቢ፣ ቅምጫናዬን እና የእረኛ ብትሬን አሰባሰብኹ።

ስጋት እንደተላበስኹ ወላጆቼን ተመለከትዃቸው። ተእኔዋ መደብ በተቃራኒ በኩል ታለው መደብ ላይ ተኝተዋል። ቀስ ብዬ በጥንቃቄ ወደ ጉበኑ እያመራኹ ሳለ አባቴ በእንቅልፍ ልቡ ሲባትት ሰምቼ፥ ለአፍታ ባለኹበት ድርቅ ብዬ ቆምኹ።

እናቴም ተገላበጠች። ጥቂት ባለኹበት ቆየኹ፤ ነገር ግን አልነቃችም ነበር። የበሩ ሳንቃ ድምጽ እንዳያሰማ ቀስ አድርጌ ከፈትኹና ወደ ደጅ ወጣኹ።

ወይ እናቴ ወይ አባቴ፤ ወይም ደግሞ ኹለቱም ነቅተው ቢሆንስ ኖሮ ብዬ አሰብኹና አንዳች ቀዝቃዛ ስሜት በሰውነቴ ኹሉ ተሰራጭቶ እንደማንዘርዘር አደረገኝ። የነቁ እንደኹ ከብቶቹን ለማሰማራት ሰዓቱ ገና መኾኑን ያስታውሱኛል። እኔም ወደ መኝታዬ እመለሳለኹ፤ ጓደኛዬ በላይም ጥሎኝ ይኸዳል።

ዕቅዴን ውሃ በላው ማለት ነው።

ውጭ ራሴን ለማረጋጋት የግድግዳውን ምርጊት ደገፍ ብዬ ቆምኹኝ። ውሻችን እያነፈነፈ ወደኔ መጣ። ብትሬን ቃጣኹበትና አበረርኹት። ድምጽ እንዲያሰማ አልፈለግኹም። እያለቃቀሰ ጉበኑ ላይ ተጠቅልሎ ተኛ።

እኔም ዙሪያ ገባውን ኹሉ አንድ ጊዜ ቃኘኹ። ተወልጄ ያደግኹት እዚች ጎጆ ውስጥ፤ እዚኽ በቁጥቋጦ የተከበበ ቀዬ ውስጥ ነው። የወተት ጥርሴን ነቅዬ ንቃዩን የቀበርኹት እዚኹ ነበር።

እናቴ ተጎኔ ቆማ አጥልቄ እንድቆፍር ስትነግረኝ ትዝ ይለኛል። ለሰስ ያለ ፈገግታ ፊቷን አፍክቶታል። “ደሮቹ ጭረው እንዳያወጡብኽ እኮ ነው” አለችኝ። እኔም ተጉድጓዱ ተጨማሪ አፈር ቆፋፍሬ አወጣኹና ጥሪቴን አርቄ ቀበርኹት።

እምወዳትን ጥጃ ለመሰናበት ወደ በረቱ አቀናኹ። እንቅልፍ አሸልቧታል። ተዚኽ በኋላ ግጦሽ እንደማላሰማራት ሳስታውስ ልቤ ተሰበረ። እሷም አንዳች የተሰማት ስሜት ነበር መሰል፤ የዐይኖቿ ሽፋኖች በድካም ገርበብ እንዳሉ በጥርጣሬ መንፈስ ገረመመችኝ። ዐይኖቿ “በቃ ይኸው ነው? ጥለኸኝ መኸድኽ ነው?” እሚሉ ይመስላሉ።

በኀዘን እንዳቀረቀርኹኝ ፊቴን አዙሬ በረጃጅሙ ተራመድኹ።

ጨክኖ መኸዱ ይኾንልኛል? ዳግመኛስ ወዲኽ እመለስ ይኾን? ወላጆቼን እንደገና ለማየት እታደል ይኾን? ስመለስስ ጥጃዬን አገኛት ይኾን? እያልኹ ራሴን ጠየቅኹት።

ሐሳቤን እንዳልቀይር በመፍራት በሩን ከፍቼ ተፈተለክኹኝ።

***

ሕይወት ታደሰ (ትርጉም)

(ድርሰት) – ሕይወት ተፈራ

.

[በደራሲዋ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

[ምንጭ] – “ኀሠሣ”። 2009 ዓ.ም። ገጽ 1-3።

.

“ማሪበላ” (ልብወለድ)

“ማሪበላ”

ከሙሉጌታ አለባቸው

.

[በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

… ዞብል። ዞብል። ዞብል። …

ስጠራው አፌ ላይ ቅልል ስለሚለኝ ነው መሰል ይሄን ቃል እወደዋለሁ። የምወደው አባቴ (እሱም ከልጆቹ ሁሉ የሚወደኝ) የተወለደበት ዛፋማ አገር ስለሆነ፤ ዛጎል ከሚለው ቃል ጋር  ስለሚመሳሰልብኝም ይሆናል። እንቆአርያ እወዳለሁና። ይሄ የዞብል እና የዛጎል ድምፅ መመሳሰል መርቶኝ ሳይሆን አይቀርም ያኔ ዛጎሎች ከአሸንጌ ሐይቅ የሚለቀሙ ሳይሆኑ ከዛፍ የሚሸመጠጡ ቀንድ አውጦች ይመስሉኝ ነበር። አንዳንዴ በሥራ ፈት ምናቤ አያይዤ የማስኬደው የአባቴ ትረካ ያነሳሳው የሀሳቤ ባቡር እነኚህን የቃላት ፉርጎ አስከትሎ ይነጉዳል፡ ዞብል፣ዛጎል፣ማዘል፣ወተት፣ጸጉር፣ማር፣አርሒቡ፣ኮንሶ፣ሰተት፣ፍቅር

.

ዞብል፣ዞብል፣ዞብል …

ሄጄበት የማላውቀው የዞብል ሰፊ ምድር የጃምዮ፟ ሰብል ለብሶ ይታየኛል።  አናቴ መሀል የምታቀልጥ ፀሐይ እንደ ጋለ ቆብ፣ ጥላ ሞቴ እንደ ጥቁር ምንጣፍ እግሮቼ ሥር፣ በውሃ እጦት የተሰነጣጠቀ ምድር ላይ፤ እኔ በማሽላ ማሳ መካከል እንደ መንድብ ሰንጥቄ ሳልፍ ግራና ቀኝ እየታከኳቸው የሚያልፉ ሞተው የደረቁ ቅጠሎች እየተንሿሹ። የጎመራ የማሽላ ቅጠል እንደ አፋር ጊሌ በሰላ ጠርዙ ስስ ቆዳዬን “እያረደኝ”። (ታናሽ ወንድሜ ቆቦ አካባቢ የሚኖር አንድ የአባቴ የቅርብ ዘመድ ያመጣልንን የጥንቅሽ አገዳ ሲያኝክ ልጣጩ አውራ ጣቱን ሰንጥቆት ደሙ እየተንጠባጠበ ሲያለቅስ ምን እንደሆነ ብጠይቀው “ጥንቅሹ አረደኝ” እንዳለኝ ያክል ባይሆንም)።

.

ዞብል፣ዞብል፣ዛጎል

ከደረታቸው መሃል ለመሃል ለሁለት ተከፍለው፣ አካፋያቸውም ውሽልሽል ስፌት እንደፈጠረው ሽብሽብ መስሎ፣ ወይ በጥቁር ጭራ እኩል ቦታ ላይ ተሰፍተው እንደተያያዙ ሁለት የእርጎ ቁራጮች። ታናሽ ወንድሜ ከሚታዘልበት በለፋ ቆዳ ከተሰራ ባለ ቡናማ ቀለም አንቀልባ ግርጌ በቀጫጭኑ ተተልትሎ እንደ ነጠላ ዘርፍ ከተንዘረፈፈ ሌጦ ጫፍ ላይ የተንጠለጠሉትን ዛጎሎች በልስልስ ጥፊ መታ መታ እያደረግኩ ሆጨጭ ሲሉ ስሰማ የሚሰማኝ መረጋጋት ወደር አልነበረውም። ጡት አስጣዬ በጨዋታ ደክሞ ሲነጫነጭ እናቴ ሰርኬ እሹሩሩ ብላ ልታስተኛው ስትፈልግ በመጀመሪያ ልዩ ስሜን በልዩ ቁልምጫ ጠርታ አንቀልባውን እንዳቀብላት ትጠይቀኛለች፣

“…ይሄ ልጅ ተብሰከሰከ… እንቅልፉ መጣ መሰል። እስቲ ያን ማዘል አቀብለኝ”

.

ዛጎል፣ማዘል፣ወተት

እኔንም ያሳደገ ያ ማዘል ከፈፉ በጨሌ ያጌጠ ነበር። አንድ ዛር አንጋሽ አንገቱ ላይ የጨሌ ማተብ አንጠልጥሎ ስላየሁ እነኛን ደቃቅ ዶቃዎች አልወዳቸው፣ እፈራቸውም ነበር። ከዚህ አንቀልባ ወርጄ ገና ወፌ ቆመቼን ሳልጨርስ ከሥሬ ለተወለደው ታናሽ ወንድሜ ተራውን አልለቅም ያልኳት እማ፤ ጡቷን እንደ ልሃጭ በሚዝለገለግ የእሬት ደም ለቅልቃ ስታቀርብልኝ እየመረረኝም ቢሆን መለግለጌን አልተው ብላት ከዞማዋ አንድ ሁለት ሰበዝ ነጭታ፤ የጡቷ ጫፍ ላይ ጠምጥማ “በላህ! በላህ!” ስትለኝ…. አሁን ሳስበው ያኔ ይመስለኛል ለጭገር ያለኝ ፍርሃት የተፀነሰው።

.

ማዘል፣ወተት፣ጸጉር

መፍርሄ ጸጉር ሳያጠቃኝም አልቀረም። በብብቶቼ ሁሉ ጸጉር ማብቀል ከጀመርኩ አንስቶ በየሳምንቱ መንትዮቹ ጸጉር ቆራጮች ምናሴ እና ኤፍሬም ጋ እገኛለሁ። ገና የፂም ቁጥቋጦ ፊቴ ላይ ኑግ መስሎ መፍሰስ ሲጀምር ዘወትር ጠዋት መስታዎት ፊት ቆሜ ሙልጭ አድርጌ እላጫለሁ። ብችል ቅንድቤንና የዐይን ጭራዬን ሁሉ ከሥራቸው ነቅዬ ብጥላቸው በወደድኩ።

.

ወተት፣ጸጉር፣ማር

ያደግኩበት ቤት ዘወትር በአባቴ ወዳጆችና በእናቴ ቡና አጣጮች የተሞላ መንገድ ዳር ያለ ቤት ነው። ቤታችንን ከሚያዘወትሩ የአባቴ ወዳጆች ሁሉ የምወደው ዳውድ የተባለ ሹፌር ነበር። ነጭ ፒካፕ መኪና የሚነዳ። ለሽርሽር የሚወስደኝ። ከእማማ ዘምዘም ጣፋጭ የሰሊጥ እንክብል/ፎፎን የሚገዛልኝ። የሰፈሬን ጣፋጭ ጥምዝ ኬኮችም የሚያስገምጠኝ።

ከዳውድ የሚያስጠላኝ ነገር በሚያጎፍረው ጢሙ ፊቴን ሲነካኝ ነው። ማር ጸጉር ከነካ ያሸብታል ይባል የለ? ዳውድ ሳሕን ሙሉ ኑግ ከመሰለው ጥቁር ጸጉሩ ተለይታ ከግንባሩ ከፍ ብሎ በግራ በኩል የተቀመጠች ትንሽዬ ጨረቃ የመሰለች ክብ ሽበት ነበረችው። ልክ ጨረቃን በቴስታ እንደመታ ሁሉ።

ከጋሽ አቦሰጥ ቤት በየዓመቱ የሚላክልንን የጥቅምት ማር ውስጥ ልክ እንደሞተ ንብ ተዘፍቄ ስወጣ አግኝቶኝ ወለላ የለበሰ ፊቴን በጸጉሩ ሲዳብስ የነካው ይሆናል ብዬ አስብ ነበር።

.

አርሒቡ

ከገነቴ ከተማ ነዋሪዎች አባቴን የማያውቅ ያለ አይመስኝም ነበር። ከሁሉ ጋር አርቦሽ የሆነ፣ ሁሉን የሚጋብዝ፣ ሰውን ሁሉ በእኩል ዓይን የሚያይና ሰው ሁሉ የሚወደው አባት ነበረኝ። የግራ እጁ የማርያም ጣት ላይ የሚያስራትን ባለ አረንጓዴ ፈርጥ የብር ቀለበት እያሻሸ “የደጃች ብጡል ዘር ነኝ” ስለሚል አንዳንዴ የከተማውን ሰው ሰብስቦ ግብር ማብላት ሁሉ ሳያምረው አይቀርም እያልኩ አስባለሁ። አውራ ጎዳናው ዳር ያለው ቤታችን ውስጥ ቁጭ ብሎ ኮረፌውን እየጨለጠ ከግራ ቀኝ ሲመላለሱ ከውስጥ ሆኖ ጎራ እንዲሉ ይጋብዛል፣

“አርሒቡ!”

“እንኳንም ዳገቱን አልፈን ግራካሶን ወጣን አንተዬ፤ ይሄን የእናት ጡት የመሰለ ኮረፌ ከየት እናገኘው ነበር ነውኮ የሚያስብለኝ ጃን” ይላል በማርማላት ጣሳ ለእንግዳው እየቀዳ። ይሄ አባባሉ ቃል ሳይቀየር በመደጋገሙ ጭንቅላቴ ውስጥ እንደሆነ የተረሳ የልጅነት መዝሙር በሥራ ፈትነት ተጋድሞ አሁን ድረስ ሲገላበጥ ይሰማኛል። ወዲያው ደግሞ ቀጥሎ “ያዝ በል ይቺን ያዝ” ይላል ጣሳውን ሲያቀብል።

ታዲያ አባቴ “አርሒቡ” ባለ ቁጥር “አትራቡ!” ብሎ እጅ ነስቶ የሚያልፈው ጥቂት ሰው ብቻ ነበርና አንዳንዴ እናቴ ግብዣ አበዛህ ብላ ስታማርር “ሁሉ በዚህ ዓለም ቀሪ ነው፤ ይዘንው አንሄድ” ይል ነበር። ብቻ አንድ ወይንጠጅ ቆብ የሚደፉና ሁሌ ጥቁር ጃንጥላ የሚይዙ፣ መስቀል ሲያሳልሙን ወርደን ጉልበታቸውን ካልሳምን የጽንሃ ዥዋዥዌ ባቆረፈደው እጃቸው ደረቅ ቁንጥጫ የሚያቀምሱን እጃቸው ከርቤ ከርቤ አፋቸው ጌሾ ጌሾ የሚሸት አባ ገብረ ኪዳን የተባሉ የንስሐ አባታችን የሆኑ ቄስ ጋር ሲደርስ ጋባዥነቱ ይጠፋል። ሆደ ሻሹ አባቴ ቄስ እንደማይወድ በግልፅ እየተናገረ “አባ ገብረ ኪዳን ውሽማሽ ናቸው መሰለኝ፤ እግሬ ወጣ እንዳለ አድራሻቸው በድንገት ወደዚህ ቤት ይለወጣል” እያለ ሰርኬን ይተርባል። “አማረልኝ መስሎሃል” ትላለች ከጓዳ ውስጥ።

የቄስ ደንብ ነው መሰለኝ አባ ገብረ ኪዳን ጥቅስ፣ ግዕዝና አግቦ መናገር ያበዛሉ። ቆለኛው አባቴ ነገሩ ሁሉ ፊት ለፊት ነው። የማይጥመው ነገር ካጋጠመው እዚያው ቦታው ላይ በግልፅ ዐማርኛ እንዳልጣመው ተናግሮ ያልፋል። አንድ ቀን ግን በሚገባቸው ቋንቋ ላናግራቸው ብሎ ነው መሰል የሚደነቃቀፍ ግዕዝ ሸምድዶ ተናገራቸው።

የዚያን ዕለት ትዝ ይለኛል መልካ-ቆሌ ከተባለች አንደኛ ደረጃ ትምህርት ቤቴ ተዛውሬ እቴጌ ጣይቱ ብጡል ወደ ተባለ መለስተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት የገባሁበት የመጀመሪያ ቀን ነው። የጠዋት ፈረቃ ትምህርቴን ጨርሼ መጥቼ አባቴ ጎን ተቀምጫለሁ። ትምህርት ቤቱን ወድጄው እንደሆነ እያሳሳቀ ይጠይቀኛል።

“ብቻ አልወደድኩትም ካልከኝ አማራጭ የለም ቄስ ትምህርት ቤት ትገባለህ። ከዚያ እንደዚህ ሰውዬ (ወደ እኛ ቤት አቅጣጫ የሚመጡትን አባ ገብረ ኪዳን እየጠቆመ) ፂምህን ታሳድግና ጥቁር ጃን ጥላ ይዘህ ቤት ለቤት እየዞርክ መቀላወጥ ነው”

“ኧረ ደስ ይላል። ግን ሩቅ ነው”

“በል እንደ ቅድመ አያቶችህ ፈረስ ይገዛልህና ደንገላሳ እየጋለብክ ወፋ ውጊያ ትወርዳለህ። ሃሃሃ። ልጅ እያሱን መስለሽ ልትገቢ ነዋ ተማሪ ቤትሽ። ማን እንበልዎ እርስዎንስ … ልጅ ማሪበላ እንበልዎት ይሆን?”

“ሩቅ ነው ነው ያልኩት።”

“መጋል ይሁንልህ ዳለቻ?”

“ምኑ?”

“ፈረሱ ነዋ ልጅ ማሪበላ … ፈረሱ” ተነስቶ በሹፈት እጅ ነሳኝ።

“አታሹፍብኝ” እያሳቀኝ ያናድደኛል።

በመንገድ ሲያልፉ አይቶ እንዳላየ ዝም ቢላቸውም ራሳቸውን ጋብዘው ገቡና ገና ቂጣቸው መቀመጫ ሳይነካ እንግዳ ተቀባይ ስለመሆን፣ የሆነ አብርሃም የተባለ የድንኳን ቪላ ውስጥ የሚኖር ሰውዬን እንደ አብነት እያነሱ ብዙ ብዙ አወሩ። ሰርኬ ልታስተናግዳቸው ጓዳ ውስጥ ትንደፋደፋለች። እስከዚያው ማዳረሻ እንዲሆን ብላ ኮረፌ ስትቀዳላቸው “አይ ወለተ ጴጥሮስ፤ ኮረፌሽ አምሮኝ ነውኮ የመጣሁት፤ ሌላ ሌላውማ የትም አለ” እያሉ ተቀበሏት። ከእሱ ፉት ብለው “ከእናት ጡት እንደሚፈስ ወተት ማለት ነው የኮረም ኮረፌ” ሲሉ ባልጠበቁት ፍጥነት አባቴ በነገር ያዛቸው።

“ደሞ ዘፈንም ያዳምጡ ጀመር?”

ሰርኬ ጆጉን አስቀምጣ ወደ ጓዳ ስትመለስ በአጠገቡ የምታልፍ መስላ ጎሸም አደረገችው።

“ምን አገሩ ሁሉ የሚለው ነው” በሀፍረት መለሱ

“ባለፈው ስንፈልግዎት ምነው ጠፉ ግን? እዚህ ቤት ውስጥ እንደ አንድ የቤተሰብ አባል ነበሩ ለወትሮው”

“ብፁዕ አባታችን ይመጣሉ ተብሎ ተኸር በዝቶብናል” ወደ ቤት ሲገቡ የነበራቸው ኀይል ደክሟል።

“አልመሰለኝም” አለ አባቴ። ቀና ብለው አዩት። “ለነገሩ ግዕዙ ጨርሶታል” አለና የሆነ ነገር ለማስታወስ ለአፍታ አሰብ አድርጎ እንዲህ አለ፣

“ኦካህንእንተሀገርከመርቄ

በጊዜማሕሌትበግዕወበጊዜመክፈልትዐንቄ”

ይሄን ተናግሮ ዞብል ድረስ የሚሰማ ታላቅ ሣቅ ሣቀ።

አንዳንዴ አባቴ “ውሽማሽ” የሚላት ነገር አንዴ ካጋጠመኝ ነገር ጋር ይያያዝ እንደሆነ አስብ ነበር። አይደር የተባለ ከተማ ውስጥ ሕጻናት ትምህርት ቤት ላይ ከአውሮፕላን ቦምብ ተጥሎ ብዙ ልጆች የሞቱበት የጦርነት ሰሞን ነበር። የሆነ ጄት ምናምን አየር ላይ ሲያንዣብብ ታይቷል ተብሎ በእረፍት ሰዓት ከትምህርት ቤት ወደ ቤት እንድንሄድ ተነግሮን አዲስ ያፈራኋቸው ጓደኞቼ እዚያው ቆይተን እንድንጫወት ቢለምኑኝም እምቢ ብዬ ወደ ቤት መጣሁ።

ሰርኬ እና አባ ገብረ ኪዳን ቤት ነበሩ። በጣም ተቀራርበው ቆመው ነበር። ደስ አይልም። እኔን እንዳዩኝ ደንገጥ ብለው መስቀላቸውን አወጡና አሳለሟት። ደበረኝ። የሆነ ደስ የማይል ነገር ግን ይሄ ነው ብዬ ላብራራው ያልቻልኩት ድብርት። ከዚያ እያሳለሟት ከእናቴ ጋር ብቻ ሲሆኑ እየደጋገሙ የሚናገሯትን ግዕዝ ተናገሩ።

“ብቻ ወለተ ጴጥሮስ፤ ʻኢያጸድቆ ለሰብእ ጸሎት እንበለ ፍቅርʼ ነው የሚለው መጽሐፉም”

.

ኮንሶ

በተወለድኩበት ዕለት ረቡዕ ለኀሙስ አጥቢያ ቤታችን ደጃፍ ያለች የኮንሶ ዛፍ ላይ የንብ መንጋ ሰፍሮ ይገኛል። ያው መቼም ያሉኝን ነው። ታዲያ ወንድ ልጅ የተወለደለት አባቴ ማርያምን ሲለማመኑ ያመሹ ሴቶች ከተዘጋ ላንቃቸው የሚወጣ ሻካራ እልልታቸው ተሰምቶ ሳያልቅ ይወጣና ሙክት ፍየል አርዶ ቆዳውን ይገፋል። ፍየሉን አንጠልጥሎ ብልቱን ለመገነጣጠል ወደ ኮንሶ ዛፏ ሲጠጋ የሚርመሰመሰውን የንብ ክምር ያያል። ከሴቶቹ አንዷን ጠርቶ የተገሸለጠ ፍየሉን እንድትጠብቅለት ያደርግና ጋሽ አቦሰጥ የተባሉ እማማ ዘምዘም ሰሊጥ ቤት ጎን የሚኖሩ ንብ አንቢ ሰውዬ ጋ ሄዶ ስለ ሁኔታው ያስረዳቸዋል። ጋሽ አቦሰጥም ጊዜ ሳይወስዱ ስፋቱ የመቻሬን ሜዳ የሚያክል የመሶብ ክዳን እና በትንሽዬ ቅል ወተት ይዘው ከተፍ ይሉና ደጅ ላይ ቆመው፣ እናቴን “እንኳን ማርያም ማረችሽ” ብለው፣ ወተቱን ወስከምቢያው ላይ ረጨት ረጨት አድርገው የሚተራመሰው የንቦች ክምር ላይ ይደፉታል። ትንሽ ቆይቶ ወስከምባዩን የያዙበት እጃቸው ከበድ ሲላቸው ቀስ ብለው በግራ እጃቸው ደግፈው ገልበጥ አድርገው ሲያዩ የንብ ዘር ሠራተኛና ድንጉላ ሳትቀር ግልብጥ ብላ እፊያው ላይ ሰፍራለች። ጋሽ አቦሰጥ አባቴን አመስግነው ቀፎ የሚሞላ መንጋቸውን ይዘው በቀስታ እርምጃ ወደ ቤታቸው ይሄዳሉ።

አራሷ ጥቂት አረፍ እንዳለችም ብንያም የሚሉት ትልቁ ልጃቸውን ልከው “አደራ ይሄን ልጅ በማር አቀማቅሙት። ንግር ቢኖረው ነው እንጂ ንብ ቀፎዋን ትታ ከተማ መሃል ጎጆ ልስራ አትልም። አደራ” ከሚል ቃል ጋር ጭንቁላ ሙሉ ማር አስይዘው ላኩ። ከዚያ በኋላ በየዓመቱ ከዚያ ቀፎ ማር በቆረጡ ቁጥር “የጥቅምት ማር መድኀኒት ነው” እያሉ ስልቻ ሙሉ መላካቸውን አላስታጎሉም።

ከዚያ የነፍስ አባታችን አባ ገብረ ኪዳን “ተው ልጄ፤ ይሄ ነገር ቅዱሳንን መዳፈር ነው። ይቅርብህ” እያሉት አልሰማም ብሎ ስሜን ላሊበላ አለኝ። ቄሱ ቤት በመጡ ቁጥር (በየቀኑ ማለት ነው)

እስመኀበሀሎትዕቢትህየሀሎኀሳር

እስመኀበሀሎትዕቢትህየሀሎኀሳር

እስመኀበሀሎትዕቢትህየሀሎኀሳር

እያሉ ቢያስፈራሩት እንኳ አልተመለሰም።

ቆይቶ የእናቴ ጸጉር የእናቴን ጡት ካስጣለኝ በኋላ ስሜን ቀየር አድርጎ ማሪበላ አለኝ።

.

ሰተት

የኮረም ተወላጇ እናቴ ሰርኬ ቤታችን ግራና ቀኝ በሚኖሩ ቡና አጣጮቿ ተከባ ማንም ቡና አውቃለሁ የሚል ሁሉ የመሰከረላትን ቡና ከአቦል እስከ በረካ ታጠጣለች። ከቡናዋ ጣዕም የሥነ-ሥርዓቷ። እያንዳንዷን ነገር በዝርዝርና በእርጋታ ስታሰነዳ ትልቅ ድግስ ያለባት ትመስላለች። ታዲያ ሁሉን አዘጋጅታ ልትጨርስ ስትል “በል እስቲ ሂድ ቡና ጠጡ ብለህ ጥራልኝ ጎሽ” ብላ ትልከኛለች። ስመለስ ረከቦቷ ጀርባ እንደ ሰሊክ የሚሰራው እጣኗን እያጨሰች አድባር መስላ ተቀምጣ አገኛታለሁ። ውጭ ቆይተው ሲገቡ ለዓይን ያዝ በሚያደርገው ቤት ውስጥ በእርጋታ በሚተራመሰው የመዓዛ ጭጋግ መካከል ማየት የሚቻለው ድፍን ጨረቃ የሚያካክሉ ዓይኖቿንና እንግዶቿን በሣቅ የሚቀበለውን ልሙጥ ወረቀት የመሰለ ጥርሷን ብቻ ነው።

“እማማ አስረበብና እታለምን ሉሉን ጠርቻለሁ። ዘውዲቱ ቤቷ የለችም” አልኩ ወለሉ ላይ ከተጎዘጎዘው የኮንሶ ዛፍ አንድ ቅጠል ላነሳ እያጎነበስኩ።

“በላይነሽንስ ጠራህልኝ?”

“እማማ አስረበብ ቤት ነበረች”

“የኬጃ ሚስትስ?”

“እሷን አልጠራኋትም፤ ረሳኋት”

“ምን እያሰብክ ነው ከቶ ልብህ ካንተ ጋር የለለው? በል ሂድ አሁን ቶሎ ብለህ ጥራልኝ። ከጎረቤት ልታጣላኝ ነው? እንደው ምን ባደርገው ይሻለኛል እናንተ”

ረከቦቱ አጠገብ ባለግራም ሳሕን በመሰለ ስፌት/ቆለምሽሽ ላይ በግማሽ በኩል ፈንድሻ በግማሽ በኩል ደግሞ የጠመዥ ቆሎ ተቀምጧል። ቆሎዎቹ ላይ ደግሞ እንደ ባልጩት የሚያበራ ልጥልጥ ኑግ በሞላላ በሞላላ ቅርጽ ሆኖ ተጋድሟል። ይሄን የመሰለ የቡና ቁርስ እንዴት እንደምፈጨው እያሰብኩ የሐመልማል ዝንጣፊ እንደ ባንዲራ ከግራ ቀኝ እያውለበለብኩ የኬጃን ሚስት ልጠራ በምሬት ወጣሁ።

ስመለስ “እንደው ምን ባደርግህ ይሻላል፤ የቁራ መላክተኛ የሆንክ ልጅ” አለች። ትክክለኛውን ተረት የተረተች አይመስለኝም። ምክንያቱም፣ እኔ እንደሚመስለኝ ቁራው የቅጠል ዝንጣፊ ይዞ አልተመለሰም። በራሷ ውትወታ አባ ገብረ ኪዳን በግዕዝ ያስተማሩኝን የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪኮች አጣቅሼ ላርማት ብሞክር ምን እንደምትመልስልኝ ስለማውቅ ዝም አልኩ። ጨዋታ ያሰኘኝ ቀን ቢሆን ግን፣ “ግንኮ ሰርኬ መጽሐፍ ቅዱስ ላይ ቁራው አልተመለሰም። እኔ ግን ተመልሼ መጥቻለሁ” እላት ነበር።

መልሷንም ምንም ሳይዛነፍ፣ ምንም ቃል ሳይቀየር መገመት እችላለሁ። “አቤት አቤት፤ ወግ ወጉማ ተይዞልናል። ቁራ ደሞ መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ምን ሊሠራ ገባ? ቀባጣሪ!”

እማማ አስረበብ እና በላይነሽ መጡ። ጉበኑ ላይ ቆሜ በአጠገቤ ሲያልፉ በላይነሽ ኩበት ኩበት ትሸታለች። እንደ ድመት ግልገል ኩሽና ውስጥ ተወልዳ ኩሽና ውስጥ ያደገች መሰለኝ። የእማማ አስረበብ ቀይ ጥለት ያለው መቀነት ፊቴን ጠረገኝ። ከባዳ እጃቸው ደግሞ አናቴን። በጉርምስናዬ ከደባሪ ሚሲሌኒየስ ኤክሰርሳይስ ለመሸሽ ሳነባቸው በነበሩ ልቦለዶች በአንዱ ውስጥ እትዬ አልታየ የተባሉ ገፀ ባሕሪ ሲያጋጥሙኝ ምናቤ ውስጥ የተፈጠረው የእሳቸው ምስል ነበር። እማማ አስረበብ የራሳቸውን ስኒ ይዘው ባይመጡም ረከቦት ላይ ከሚደረደሩ ስኒዎች መካከል መርጠው ለራሳቸው የሰየሟት ሸራፋ ስኒ ነበረቻቸው። ሰርኬ ተሳስታ በሌላ ስኒ የሰጠቻቸው እንደሆነ “በራሴ ፍንጃል ካልሆነ ባልጠጣ ይሻለኛል” ብለው ይመልሳሉ።

“እንዴት ዋላችሁ?” አሉ እማማ አስረበብ/እትዬ አልታዬ። እጃቸው በጸጉሬ ተቦርሾ ተነሳ። ዓይናቸው ደከም ስላለ አግዳሚ ወንበሩን በዳበሳ አግኝተው ቁጭ አሉ። በላይነሽ አጠገባቸው ተቀመጠች።

“እንዴት ዋላችሁ? እህትሽ የለችም እንዴ በላይ?”

“አሁንማ የት ትሄዳለች ብለሽ ነው። ጦቢያ እንደሆነች አባራታለች። አብሽሎ፟ እየጋገረች ነው። ሳለ ጉልበቷ ሰርታ ትበላለች። ግርድና ነው ያስቀረችላት። እኔምኮ እማማ አስረበብ ጠርተውኝ አቋርጬ እንጂ የማክሰኞ ጠላ መች ፋታ ይሰጣል። ትመጣለች አሁን ወዲህ ስናልፍ ጠርቻታለሁ”

“እኔማ ያው የመባቻ ቡና ሰው ሲጎድል አልወድም። ደሞ ለወሩ አድርሳን። እንዲችው ሳንጎድል ደሞ ለወሩ ታድርሰን ብለን መለያየት ነው እንጂ”

“ከሤራ ዲና ይወድልሻል አሉ” አሉ እማማ አስረበብ። የማይጨርሷት ተረታቸው ነች። “የዛሬ ወርማ ግንቦት ልደታ ናት። መንደሩ ሁሉ ተሰብስቦ ነው …”

“አይ … እንዴት ረሳኋት እናንተ … ያቺን ተናኘን ሳልጠራት”

“ተናኘ የትኛዋ?” በላይነሽ ግንባሯን ከስክሳ።

“እህ … ይቺ ተናኘ ናታ። የሳራ እናት”

“እኮ ተናኘ ይህደጎ?”

“አሁን ለታ ገነቴ ገበያ አግኝቻት ‘እንደው እንዳንቺ ያለ ቡና ቀምሼም አላውቅ። በዓመት አንዴ ግንቦት ልደታን እየጠበቅኩ ያንቺን እጠጣለሁ እንጂ ሌላ ቡና በአፌም አይዞር ዓመት ሙሉ። ምናል አንዳንዴ እንኳ ብትጠሪኝ ስትለኝ እንደው አንጀቴን በላችው”

“ትዝ ቢልሽ ኖሮ ልትጠሪያት ኖሯል?” በላይነሽ

“መቸም ወላድ ቀልብ የለውምና ዘነጋኋት እንጂ እንዴት አልጠራት?”

“ከሤራ ዲና ይወድልሻል አሉ። ደሞ ከመቸ ጀምሮ ነው ከሴተኛ አዳሪ ጋር ተርቲበኛ የሆንሽው?” አፋቸውን አሽሟጠጡ። በላይነሽ ሂጂልኝ እንደማለት አይነት እጇን አራገበች።

“እማማ አስረበብ ደግሞ …” ሰርኬ የእጣን ዕቃውን ከፍታ በሦስት ጣቶቿ ዘግና እጇን ሰነዘረችና ማጨሻው ላይ አስቀመጠች። ከጋቻው ላይ ጥቁር እንፋሎት በእርጋታ መነሳት ጀመረ።

“እሱን ከተወች ስንት ዘበን ሆናት?”

“እሷ ተውኩ ትላለች እንጂ ሰፈርተኛው ሌላ ሌላ ነው የሚለው”

“የገነቴ ሰውማ ያወራል። ምን አለ ደሞ?”

“ሰውማ ምን ይላል? ይቺን አባቷ የማይታወቅ ልጇን እየጎተተች፣ ጌጥ ይመስላታል እንዴ እላለሁ እኔማ ሳያት … በየላጤው ቤት አይደል እንዴ አንሶላ ስትጋፈፍ የምትገኘው? እኔማ እንደው ይቺን ልጅ ገና ቂጧን እንኳ ሳትጠርግ የማይሆን ነገር አስተማረቻት እላለሁ፤ ምነው በእንቁላሌ በቀጣሽኝ ብላ እንዳትተርት እንኳ እንቁላሉንም እሷው ናት የሰጠቻት”

“ደሞ ይሄን አሉ?” አለች ሰርኬ ጀበናውን እያወረደች።

“እኔኮ ያንቺ ጋሻ ጃግሬ መሆን ነው የሚገርመኝ። ቆይ እንደው ሴተኛ አዳሪነቱን ተውኩ ብትልስ ቤቷ ውስጥ ስንትና ስንት ኮማሪት ቀጥራ እያሰራች እሷ ልትተወው ነው? ደሞ ልማድ መቸም አይለቅ” አለች በላይነሽ።

“አይ … አሁን ገና የማይጥም ነገር አወራሽ በላይ። እኔ መቸም ያለፈ አልፏል ነው የምለው። ማርያም ይቺ የመቅደላዋን አይደለም ወይ ጌታችን እንኳ ይቅር ያላት? ስንት ዘመን በግልሙትና ኖራም አይደል እግሩ ሥር ተደፍታ በእንባዋ ብታጥበው ያለፈ ታሪክሽን አልቆጥርብሽም ብሎ ነጣ ያወጣት መድኃኔአለም? እኛም ያው ያዳም ዘር ነን። ማንም ሰሃ የሌለበት አይገኝ። ደሞ ዓይናችን ውስጥ ምሰሶ አጋድመን በሌላው ሰው ዓይን ውስጥ ባለች ይቺን የምታክል ጉድፍ መዘባበት ለሰሚም ደስ አይል”

የማርያም ጣቷን በአውራ ጣቷ እየጫረች የተናገረቻት ይቺ የመጨረሻዋ አባባል ግቧን መታች። ከዚህ በኋላ የኬጃ ሚስት፣ የበላይነሽ እህት፣ ተናኘ ከነልጇ፤ እታለም ሉሉ፤ የእታለም ሉሉ የመጨረሻ ልጅ መጥተው ሲሄዱ ሁሉ በላይነሽ አንድ ቃል አልተናገረችም።

እትዬ አልታዬ ብቻ “ህም … ከሤራ ዲና ይወድልሻል አሉ” አሉ።

እናቴ ከፈንድሻው ዘግና ወደ በሩ አቅጣጫ የተነሰነሰው ቅጠል ላይ እየበተነች “ለቆሌዋ” አለች። ከዚያ ወደ እኔ ዞራ “እስቲ ና አስዘግናቸው” አለች።

ቆለምሽሹን አንስቼ ሴቶቹ ፊት ቆምኩ። “ሴት ሆኖልሽ ቢሆን ሸጋ ነበር” አሉ እማማ አስረበብ ከፈንድሻው ዘግነው መቀነታቸው ላይ እያስቀመጡ። ሁሌ የሚያናድደኝ አባባላቸው ነው።

“ኧረ ወዲያ፤ ደሞ ሴት ልጅ ብሎ ነገር። ፋፎ ቆሎውን በደንብ ዝገኑ እንጂ እማማ አስረበብ፣ እንኳንም ወንድ ሆነልኝ፤ ጣጣዋ ብዙ ነው ሴት” አለች ሰርኬ።

እማማ አስረበብ ሊናገሩ አፋቸውን ከፈት ሲያደርጉ “ሠላም ለዚህ ቤት” ብላ ገባች የኬጃ ሚስት።

“እንዴት ዋልሽ የኬጃ ሚስት፤ ደርሰሻል ዛሬስ አቦሉ ላይ። በይ ያዥ በቁምሽ የቡና ቁርሱን፤ ጠመዥ ትወጂ የለ? ላንቺ ነው የቆላሁት”

“እሰይ ሰርክዬ ደሞ ወዙ ማማሩ” ሁለቱ ሴቶች ፊት ለፊት ግራ እጇን ተመርኩዛ በርጩማ ላይ እየተቀመጠች በቀኝ እጇ ዘገነችና ተቀምጣ ሳትጨርስ መቆርጠም ጀመረች። “አቤት አቤት እንደው እንዴት አድርገሽ ብትቆዪው ነው ልጄ እንደ እንትንኮ ነው ፍርኩት ፍርኩት ሲል ቆሎም አይመስል”

“ምን ታረጊዋለሽ፤ ከትከሻዬ ነው እንግዲህ” አለች ሰርኬ

ከበላይነሽ በቀር ሁሉም ሳቁ።

አንዱን (ሰው) ሲያነሱ ሌላውን ሲጥሉ ቶናውን ጠጥተው ጨረሱ። ጭሱ እየደከመ ጨዋታቸው እየሞቀ ሄደ።

ለሦስተኛ ጊዜ ቀድታ ጀበናውን ከማስቀመጧ እታለም ሉሉ መጣች። ከበርካታ ልጆቿ መሀል በላይ የሚባለው በእድሜ እኩያዬ ስለሆነ ጓደኞች ነገር ነን። ለቡና ስትመጣ የምትይዘውን እንዝርት አልያዘችም። እጁን ይዛ በቀስታ እየጎተተች የምታስከትለው ዳዴ ዘለል ልጇም የለም። ገና እንደገባች ደህና ዋላችሁም ሳትል በረጅሙ ተነፈሰችና፣

“እንደው ድካም ድካም እያለኝ ነው ሰሞኑን …” ብላ በላይነሽ ጎን ተቀመጠች።

“አይ አንበሲት፤ ደሞ ቋጠርሽ እንዴ? መቸም አንቺ ሽለ ሙቅ ነሽኮ” አለች ሰርኬ የእታለምን ሆድ እያየች። ወዲያው ደሞ ከተቀመጠችበት ወደ ቀኝ ጋደል ብላ ወደ በሩ እያየች ተጣራች “ተናኘ! ተናኘ!”

“ልጅ መቸስ ሀብት ነው …” ብላ በረጅሙ ሳቀች እታለም።

“ከሤራ ዲና ይወድልሻል አሉ” አሉ እማማ አስረበብ። ይሄ መልሳቸው ለሰርኬ ይሁን ለእታለም አልገባኝም።

እታለም አሳኢታ የሚባል አገር ስለሚኖር ልጇ ማውራት ጀምራ ሌሎች ከተሞች ውስጥ የሚኖሩ ልጆቿን መዘርዘር ጀመረች። እያንዳንዱን ልጇን በስም እየጠቀሰች እድሜውን፣ ሥራውን፣ የሚኖርበትን አገር ስትዘረዝር ተናኘ ከነ ልጇ ገብታ ኬጃ ሚስት አጠገብ እስክትቀመጥ፣ በረካው ተቀድቶ እስኪሰጣቸው፤ ሰርኬ ማጨሻው ላይ እጣን ጨምራ ቤቱ ከእንደገና እስኪታፈን፣ ተናኘና ሳራ ከቡና ቁርሱ እስኪዘግኑ ድረስ እንኳ አልጨረሰችም። ተመስጣ በምታደርገው ንግግር መሀል በቀኝ እጇ የያዘችውን ቡና ቀመሰችና ሬት የለበሰ የጡት ጫፍ ምላሱ ላይ እንዳረፈበት ሕፃን ፊቷን አጨማድዳ ስኒውን ለመመለስ እጇን ወደ ሰርኬ እየዘረጋች።

“ምነው ስታውቂው፤ ቡና በአሻቦ ነው የምጠጣው። ለምን በስኳር ሰጠሸኝ?” አለች

“ውይ … አፈር በበላሁ … አምጭው አምጭው” ብላ ተቀበለቻት ሰርኬ።

እማማ አስረበብ የተናኘ መምጣት ምቾት ነስቷቸው ዝም ብለዋል። በላይነሽ በፊትም ቀንዷን ተብላ በጥልቅ ጸጥታ ተቀምጣለች። የኬጃ ሚስት ጠመዥ ትፈጫለች። እታለም ቡናዋ በጨው እስኪቀርብላት ትጠብቃለች። ሰርኬ ቡና ታማስላለች። እንዲህ ሲሆን ለአንድ ደቂቃ ለሚሆን ያክል ጊዜ ሁሉም ነገር ዝም አለ።

ልክ በዚህ ጊዜ ነበር የእታለም ሉሉ ትንሹ ልጅ፤ ይሄ ወፌቆመቹን አጠናቅቆ ደንበኛ እርምጃ መራመድ ከጀመረ አንድ ሳምንት ያላለፈው ባለ ቁንጮ፤ በእጁ ፌስታል አንጠልጥሎ የገባው። ፌስታሉ ውስጥ እንዝርትና ጥጥ አለ። ለመጫወቻ እንዲሆነው ደመና ቋጥሮ የመጣ ይመስል ይዞ የመጣውን እቃ ለእናቱ ማድረሱን ትቶ ልክ ሲገባ ፊት ለፊቱ ያየውን ረከቦቱ አጠገብ ያለውን የቡና ቁርስ ሊቀምስ ግራና ቀኝ ሳይገላምጥ ቀጥ ብሎ ገባ። ቆለምሽሹ አጠገብ ደርሶ የቡና ቁርሱ አጠገብ ሊቀመጥ እያጎነበሰ መሀል መንገድ ላይ ሲደርስ የተናኘ ልጅ ሳራ አንድ ዐረፍተ ነገር ተናገረች። ሰዋሰውን የጠበቀ። ባለቤት ተሳቢና ግስ ያለው። በዘይቤ የታሸ። ሰሚን በማሳፈር የሰለጠነ አንድ ቀላል ዐረፍተ ነገር፣

“ሰተት ብሎ ገባ እንደ ቁላ”።

ይህቺ ልጅ የስንዝሮና የቢልጮን ተረቶች እየሰማች አላደገችምና አይፈረድባትም። እሹሩሩዋ የተሰራው እናትህ ከገበያ ስትመጣ ይሄንና ያን ታመጣልሃለች ከሚባል መሸንገያ አልነበረምና ማንም አይከፋባትም። ምናልባትም “እናትሸ ስትመጣ …” እያለች ያባበለቻት ለሃያ አንድ ፈሪ የሆነች ኮረዳ እሷም እናቷ መጥተው እንዲያፅናኗት የምትመኝ ነበረች ይሆናል። ይህቺ ሳራ የእናቷ ቅጥረኛ ኮማሪቶች ትናንትና ማታ የገጠማቸው ወንድ እንዴት እንዴት እንዳደረጋቸው በትናንሽ ጆሮዎቿ እየሰማች አደገች እንጂ የቅጥራን ፏፏቴ የመሰለ ጸጉሯን እየደባበሰ ሞራል የሚሰብክ ትርክት የሚነግራት አባት አልነበራትም። ለዚህም በእናቷ አባት ስም ሳራ ይህደጎ ተብላ የምትጠራ ይቺ ወንድም አልባ፣ እህተ ቢስ ልጅ እንካ ስላንቲያን ዘልላ፣ እንቆቅልሽ ምን አውቀልሽን ሳትነካ፣ “ተረት ተረት የላም በረት ሆድሽ ተተርትሮ ተይዟል በብረት” ብላ ተረት ለመስማት የጓጓች ታናሿን ሳትሸውድ፣ እንዲህ ሳታደርግና እንዲያ ሳይሆን በፊት “የአፍሽ የቂጥሽ ወሬ” የለመደች ነበረች።

ረፋዱ ላይ የእናቷ ሠራተኞች የምሽት ውርጭ የገረፈው ፊታቸው ገርጥቶ፣ ታችኛው የዓይናቸው ቆብ ፊታቸው ላይ ማህደረ ቆለጥ መስሎ ተንጠልጥሎ፣ ሲመቱ በጮሁበት፣ ሲረገጡ ባላዘኑበት፣ ሲጠለዙ ባቃሰቱበት በዚያ በጩኸት በሰለለ ድምጻቸው ተተርከው የልጅነት ስስ ታምቡሯ ላይ እንደ ዘላቂ ኩክ የተለሰኑት “ማታ ያጋጠመኝ ሰውዬ ደሞ …” ብለው የሚጀምሩ ጨዋታዎች ነበሩ። ማንም ይህን አያምንም እንጂ ሳራ ይህደጎ ለመጫወቻ አንዲሆናት ኮንዶም እንደ ፊኛ እየተነፋ የሚሰጣት ልጅ ነበረች። ሳራ እንዲህ ስላደገች ዛሬ ላይ ሆኜ ሳስታውሳት እረዳታለሁ። ያኔ በአምስት ቃላት የመሰረተችው ዐረፍተ ነገር ግን “ሰተት” የሚለውን ቃል በሰማሁ ቁጥር ትዝ ይለኛል።

ያኔ በንፅፅር የተቀመጠው ነገር የገባው ወዴት እንደሆነ ባላውቅም ልክ ተናግራ ስትጨርስ እናቷ ተናኘ በሀፍረት ተነስታ ፊቷን ስታጮላት፣ በእኩል ሰዓትም እማማ አስረበብ ጮክ ብለው “ከሤራ ዲና” ሲሉ፣ በዚያችው ደቂቃ በላይነሽም አፏን አፍና ስትሥቅ፣ በዚያችው ሴኮንድ ልጇ ያመጣውን ባዘቶ ልትቀበል የተነሳቸው እታለም መሀል መንገድ ላይ ቆም ብላ ወደ ሳራ ስትገላመጥ፣ በዚያችው ቅጽበት ሰርኬ ወደ እኔ ዐየት አድርግ “በቃ ጆሮህ እዚህ ነው አይደል፤ አያነበውምኮ ወረቀቱን ለላንቲካ ነው ፊቱ የዘረጋው” ስትል፣ እኔ በጣቁሳ ለተወለዱ ቅኔ ምናቸው ነው/ የማሽላ ቂጣን በኑግ ይጉመዱ እንጂ እያልኩ የኑግ ልጥልጤን እያልጎጠጎጥኩ ለይስሙላ የዘረጋሁት የአማርኛ ትምህርት መጽሐፌ ውስጥ ተደበቅኩ። (በዘይቤ ከታሸ ከዚህ ዐረፍተ ነገር ወዲያ አማርኛ ትምህርት አለ?) አፍሬ የሰቀልኩት ቅንድቤ ያለ ምንም ማጋነን እስካሁን ወደ ቦታው አልተመለሰም፤ የፈጠጠው ዓይኔ እስካሁን አልሟሸሸም። ጭራሽ “ሰርኬን ነውኮ የሚመስለው እስቲ እዩት ዓይኑን፤ ዛጎል የመሰለ” እየተባልኩበት።

.

ፍቅር

ከዚህ አጋጣሚ በላይ የሚያሳፍረኝ ሌላ አጋጣሚም ነበረ።

“ጸሎት ያለ ፍቅር ሰውን አያጸድቀውም ሲልሽ ይሄ ዲያቢሎስ ያቀማቀመው ጠምጣሚ እውነት መሰለሽ?” አባቴ ይሄን በጩኸት ሲናገር እናቴ ካቀረቀረችበት ቀና አለች። ይሄንን አባባል ማወቁ አስገርሟታል። አሁን አሁን ሳስበው ይሄን ማወቁ ለእኔም ይገርመኛል። እንኳን ሰው ፊት በኀይለ ቃል ሊናገራት ብቻቸውን ሲሆኑ እንኳን የጎደለው ነገር እንዲሟላ ሲጠይቅ እያሳሳቀ፤ በጨዋታ እያደረገ ነበርና በጩኸት መናገሩ ብቻ አስፈርቶኛል።

ትዝ ይለኛል ቅዳሜ ቀን ነው። አባቴ ከእናቴ ጋር ተጋጭቶ ከቤት ከወጣ ሁለት ሳምንት ሆኖት ነበር። አባቴና እናቴ ተፋትተው የተጣሉበትን ምክንያት የሰፈር ሰው እኔ እንድሰማው አድርጎ በአብሻቂ ሹክሹክታ ሲያወራ እንደሰማሰሁትና በኋላ አባቴ ነፍስ ሳውቅ እንደነገረኝ እናቴ ይናፋ፟/ኢናፋ ስለተያዘች ነው፡፡፟

ደባሪ የሂሳብ ትምህርት ሜክ አፕ ክላስ ጨርሼ ቤት ስገባ አባትና እናቴ ሽማግሌዎች መሀል ተቀምጠዋል። ዳውድ ምናምን። አባ ገብረ ኪዳንና ሌላም ቄስ ነበሩ። ሌላኛው ቄስ የአባ ገብረ ኪዳን የንሰሐ አባት ይሆኑ ይሆናል፤ ለእኛ ደግሞ የንሰሐ አያታችን ናቸው ማለት ነው?

አባቴ ዓይኑ ቀልቶ ነጎድጓድ ድምፁ በንዴት እየተንቀጠቀጠ ይናገራል፣

“አመንሽው ሰርካለም? አይደለም በሁለት በሠላሳ ቋንቋ ቢያወሩ እንኳን ለደብተራ ሤራ ለጳጳሱ ግዝት የምትበገሪ አይመስለኝም ነበር። አመንሺው ይሄን ዘኬ ለቃሚ? አመንሺው ሰርኬ? ይሄን ዛር አንጋሽ አመንሺው? አመንሺው?!”

ሰርኬ ከተቀመጠችበት ተነስታ ሰዎች መሀል መሬት ላይ ተደፍታ ማልቀስ ጀመረች። ምን እየተደረገ እንደሆነ እንኳ ሳይገባኝ ገና በር ላይ ሆኜ እንባዬ ይወርዳል። የናፈቀኝ አባቴን እንኳ አቅፌ ለመሳም አልቻልኩም።  ሰርኬ ጸሎት እንደሚያደርግ ሰው እጇን ወደ ላይ እየዘረጋች በሳግ የተዋጠ ለመስማት የሚያስቸግር የሆነ ነገር ትናገርና መልሳ ትደፋለች።

“አንድኛሽን ለምን እንደ ኀምሳ አለቃ ይህደጎ ልጅ መሸታ ቤት አትከፍቺም?…”

የሽማግሌዎች ምክር ጣልቃ ገባ።

“ተው እንጂ ወልደ መስቀል እንደዛ አይባልም ተው …”

“ምንስ ቢሆን የልጆችህ እናት አይደለች፣ ተው እንጂ …”

ድምፁን ጨምሮ ቀጠለ።

“…አዎ! ‘ለሰው ፍቅር መስጠት ደግ ነው፤ ቡና ሳፈላ አንዳንዴ ብጠራት ምን ችግር አለው’ ስትዪ አልነበረም? ጥሩ ነው። ጠጡ! ፍቅር ስጫት፤ አሰጣጥ ታስተምርሻለች። አየሽ ቢያንስ ሀብታም ትሆኚበታለሽ …”

ድምፁ እየጨመረ መጣ። የሚናገረው እያንዳንዱ ቃል ሲሰብራት ይታየኛል። ዐረፍተ ነገር ሲጨርስ እንደተጎሸመች ሁሉ ታቃስታለች። ሰዎቹ አቀርቅረዋል።

“ተው እንጂ አወል፤ ሁለት ሳምንት ሙሉ ስንት ነገር ስንነጋገር ከርመን እንደገና ወደ ኋላ ትመለሳለህ? … ስንት ነገር አጫውቼህ … ትዳር ውስጥ ስንቱን ችሎ ነው …” አለ ዳውድ ቀና ብሎ አባቴን እያየ።

ከተቀመጠበት ተነስቶ እኔ ወዳለሁበት ወደ በሩ አቅጣጫ መጣ። እንደዚህ ረጅም ጊዜ ጠፍቶ መጥቶ ሊያቅፈኝ ይቅርና አጠገቡ መቆሜን ልብ ሳይል ወጥቶ ሄደ። ከኋላው የቀሳውስት ግዝትና የሰርኬ ሳግ የለበሰ ልመና ተከተሉት።

ይህ ከሆነ በኋላ፤ ይሄው አባ ገብረ ኪዳን የተባሉ መዘዘኛ ቄስ ጉሮሯቸውን ስለው፤ ልክ በድርጊቱ ተከፋይ እንዳልሆኑ፤ ልክ ለማስታረቅ ብቻ እንደመጣ ሽማግሌ ሆነው ራሳቸውን ነፃ የሚያወጣ አንድ ጥቅስ ተናገሩ፣

እግዚአብሔርወሀበወእግዚአብሔርነሥአ

በቃ … ቄስና ግዕዝ ጠላሁ።

.

ሙሉጌታ አለባቸው

2009 ዓ.ም

.

(በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

.

[ምንጭ] – “መሐረቤን ያያችሁ”። ፳፻፱። ገጽ 56-73።

“ፍቅር እና ሆሄ” (ልብወለድ)

“ፍቅር እና ሆሄ”

በአዳም ረታ

.

[ይሄ ጽሑፍ በ1999 ዓ.ም አካባቢ በተለያዩ ምክንያቶች (በመስፋቱም ጭምር) በመጀመሪያ ንድፍ ላይ ከደረሰ ‘ፍቅርና ሆሄ’ ከተባለ ግን ሳይታተም ከቀረ የ2500 ገጽ ልብወለድ መጽሐፍ ላይ የተወሰደ ነው። ጽሑፉ የተቆረሰው አርባ ገጾች አካባቢ ብዛት ካለው ‘ዑር እናት’ ከተባለ የመጽሐፉ መግቢያ ምዕራፍ ነው።]

.

Adam Inside Photo

.

(አገሪቱ በፀሐይ ሙቀት ለነደደች ጊዜ፣ በከተማውና በከተማው ዙሪያ ያሉ ባሕር ዛፎች በጠል መጥፋት ቢጫ ለነበሩ ጊዜ፣ የሚቀመስ እህል ጠፍቶ ለነበረ ጊዜ፣ በተለይ የአገሪቷ ተወዳጅ ምግብ ዱባ የተባለው ፍሬ ዘር ማንዘሩ ለጠፋ ጊዜ፣ ብቻ ከዛሬ ልጅ ለነበረ ጊዜ ……… አያቱ እናኑ የተመቻቸው ቦታ ተቀምጠው ሲያያቸው ገላው ለመታቀፍ ይቁነጠነጥ ነበር። እቅፋቸው ውስጥ በረዶ በመሰለ ጋቢያቸው ሲጠቀለል የሚያደርገው ዓይኖቹን ጨፍኖ ለማይቆም ጊዜ መተኛት ነው። ‘እናና!’ ብሎ ሲጠራቸው ለሌሎች ሰዎች ጎምዛዛ የሚሆኑት ሴትዮ እንደ አበባ ይከፈታሉ። ጉንጭና አፉን ሲስሙ ሁለመናቸው ወተት ይሆናል። አንዳንዴም አላዛር እንደሚወደው ጋቢያቸውን ድንኳን አስመስለው በላያቸው ላይ ይዘረጉና እንደ ልጅ ይላፉታል ……… ከረሜላ ይወዱ ነበር። ሲያውቃቸው ጀምሮ ከአፋቸው የማይጠፋው ከረሜላ ነበር። የሳምንቱን ቅዳሜ ጠብቆ አባቱ በሚሰጠው ገንዘብ ብዙ ማር ከረሜላና ደስታ ከረሜላ ገዝቶላቸው ይሄዳል። ለእሱ የሚፈልገውን በሱሪ ኪሱ፣ ለእሳቸው የመደበውን ደሞ በእጁ ጨብጦ ይቀርባቸውና ‘ትልቋ እማማ ከረሜላ አመጣሁልሽ’ ይላቸዋል። ከረሜላ የያዘበት እጁን በሁለት እጆቻቸው ያቅፉና በምራቃቸው ረጥቦ እስኪያብረቀርቅ ቡጢውን ይስሙለታል።)

… ለምን ትልቅዋ አያቴ ትለኛለህ? ማን አስተማረህ? እኔ ተአያትህ ተሰብለ ብዙ አላረጅም እኮ … ግን ኑሮ ቀደም ብሎ በጥቁር እጁ ሲነካኝ ምን ይሁን? ነካ ነካ ያደርግሃል ኑሮ። ይነጅስሃል። እስዋ የፊታውራሪ ልጅ ነበረች። እኔ በጉዲፈቻ ሞጆ ያደግሁ አባትና እናቴ በስልቱ የማይታወቁ። በእናትህ በኩል ቅድመ አያትህ ፊታውራሪ መሸሻ የሚባሉ የጎጃም ሰው ስማቸው የተጠራ ነበሩ በዋላ ስሰማ። ሰብለ ዲማ ነው እንግዲህ የወለደችው። ለአቅመ ሔዋን የደረሰችው እዛ ነው። የሚገርም ታሪክ ነበራት በዋላ ስትነግረኝ … እሱማ ሰሚ ካገኘ የማንም ታሪክ አይገርምም? እንደው እየመረጥነ እንጂ። ሀሁ ተሚያስተምራት ዲያቆን ይሁን ደብተራ የትኛው እንደሆነ እንጃ በዛብህ ተሚባል ጎረምሳ … ጎረምሳ ነው … ፍቅር ይይዛታል። አባትዋ ሲቀብጡና ሲኮሩ ባል ሲመርጡ ትልቅ እስትትሆን ቤት ዘግተውባት ይኖራሉ … እና አልኩህ እንዳለችኝ ይሄ በዛብህን ወደደች። ታዲያ ያኔ እንደ ዛሬ ዘመን ማንም ከማንም አይጋባም። ዘር አለ ምን አለ … ጦረኛ የጦረኛ ልጅ ነው የሚያገባ … ባለመሬት ባለመሬትን። ፍቅር ማን ያውቃል? ፍቅር አብረው ሲኖሩ ነው … እስቲ አትደብቀኝ አላዘር ዓለምዬ እንደው ያቺ የጎረቤታችሁ ልጅ ማን ነበር ስምዋ? እ? …

(ሊመልስላት አልፈለገም። ገና ቅልስልስነቱን ባልጨረሰ ልጅነቱ ጊዜ ለምን እንዲህ እንደምትጠይቀው ግራ ይገባዋል። እየሳቀች በአፏ ከተባረኪ ጋር ባልና ሚስት ስታጫውተው ትወዳለች። እየተሽኮረመመ አያት። አታየውም። ሊመልስላት አልፈለገም። ድምፁ ውስጥ የመሽኮርመም ዜማ እንዲሰማበት አልፈለገም። ወደ እሱ ያዞረችው ፊቷ ሳያቋርጥ ያሳዝነዋል። ልመልስላት አልመልስላት ሲያስብ …)

ተባረኪ? ወይ ስም እቴ አይ የስም ማማር … ለመሆኑ አባትዋ ይመጣል? … አይመጣም … አይ እቴ ያልሸገረኝን። እና ሰብለ ዲያቆን ለምዳ በዋላ መሰማቱ ይቀራል እግዜር ሲያቅደው። አባት ‘ካልገደልኩት ይሄን ቅማላም ደሃ’ ሲሉ ይፈራና ነፍሱን ሊያድን አምልጦ ወደ ሸዋ ይመጣል። መሄዱን ስትሰማ እስዋ ተከትላ እግሬ አውጭኝ … ወደ ሸዋ እግሩን ተከትላ። መንገድ ላይ ሽፍቶች ደብድበውት … መቼም የሰማሁትን መደበቅ ምን ያደርግልኛል? … ብዙ ነበር የምትለው ሊሞት ሲል የባላገር ቤት አርፎ በጠና ቆስሎ ትደርሳለች። ግጥጥሙ አይገርምም? ምን ይደረጋል እግዜር ያቀደውን … አይታገሉት። ክንድዋ ላይ ደም መቶት ይሞታል። አያሳዝንም? እንዲህ ስታወራኝ በጉንጭዋ ዕንባ እየወረደ። የሰማት ሁሉ ነው የሚያለቅስ … እስቲ ያን ውሃ አቀብለኝ … ያቺ ልጅ አልመጣችም? መድሃኒቴን የት ነው ያስቀመጠችው? ጊዜው ተላለፈ እኮ። ሰዓት ስንት ሆነ? አምስት? ያ አባትህ እኮ ገና በልጅነትህ ሰዓት መስጠቱ ለእኔ ሳይጠቅመኝ አልቀረም። ለመሆኑ አያድርግና ስትጫወት ብትሰብረውስ? እ? አምስት አልከኝ? አንድ ሰዓት አለኝ። አምስት ተሩብ? ያው ነው … ስለ አያትህ ስለ ሰብለ ልቀጥልልህ። ሰብለ መሸሻ። የእኔ እህት… የእኔ እመቤት። አራዳው ካገኘሁዋት ጀምሮ ለአስራ አምስት ቀን አለቀሰች። ተዚያ ተሁለት ሰንበት በዋላ ተሻላት። መብላት ጀመረች መጠጣት ጀመረች። አልፎ አልፎ እንደው ቢደብታትም። እኔ ምን ነበረኝ ያኔ? ምንም። ሴት ነኝ የሁለታችንንም ሆድ መሙላት አልችል። በደህናው ጊዜማ የንግሥት ጣይቱ ወጥ ቤት ነበርኩ። አይ ጣይቱ እናቴ። አንቺም አፈር ይበላሻል። ንግሥት ገና ጠዋት ብቅ ሲሉ ‘የት ናት እናኑ? የእኔ ጎራዳ’ ይላሉ። ‘ያቺ አገጫም የታለች?’ እንደ እኔ ጎረድረድ ያሉ ሴትዩ ነበሩ። ‘ለእሳቸው’ ለሚኒሊክ ማለታቸው ነው ‘ቁርሳቸውን አድርሺ መመለሻቸው ነው’ ይሉኛል። ሁልጊዜ ፊቴን ያዩና ወደ ማታ ተሆነ ‘ደክሞሻል?’ ይሉኛል። አልደከመኝም ካልኳቸው ‘በይ ትንሽ ንፍሮ ቢጤ ይዘሽለኝ ነይ ተብርዝ ጋር’ ይሉኛል። እመቤት እኮ ናቸው። ምላሳቸው ግን አይጣል ነው ተከፉ። መኝታ ቤታቸው ይዤላቸው እሄዳለሁ … ንፍሮውን በቁልቢጥ ብርዙንም በቀንድ አድርጌ። ገና እሱን መሬት እንዳስቀመጥኩ ይጠቅሱኝና ጋቢያቸውን ወረድ ያደርጋሉ። ድንቡሽ ያሉ ናቸው። ተዛ ጀርባቸውን አክላቸዋለሁ። … ምግብ አቅራቢያቸውና አካኪያቸው ነበርኩ። አንገታችው ትዝ ትለኛለች። አንገታቸው በመወፈራቸው የተጣጠፈች ሥጋ ነበረች። ‘ማከኩን ተወት አድርጊና እሱን እሺኝ ሳይጣምነኝ አልቀረም’ ይሉና እሱን ሳሽላቸው በቀስታ ያንጎራጉራሉ። ‘ልጅ እያለሁ እዘፍነው ነበር’ ይሉኛል። ወረሂመኑ ለነበሩ ጊዜ … ለመሆኑ ወረሂመኑ የሚባል ቦታ ሰምተሃል?

(አልመለሰላትም። እንደሚያይ ሁሉ ወደ ተቀመጠበት ዞር ትልና ‘ታየዋለች’ … ወደ ተጋደመችበት ሄዶ ከአፏ ዳርና ዳር ቆበር በኩታዋ ጠርጎ ያነሳላታል … አሁንም አሁንም)

አላልኩም አላልኩም አገራችሁን ትንቁዋታላችሁ እንጂ የት ታውቁዋታላችሁ። ወረሂመኑን የመሰለ አገር አታውቅም … አውሮባ ምናምን ቢሏቸሁ ይሄኔ ታታታታ ታደርጋላችሁ። የዚህን የጣይቱን ነገር ለአንተ ብቻ ነው የምነግርህ። ወሬ ምን ይታወቃል ማን ጋ እንደሚደርስ። እስተ ዛሬ ንጉሡ እኮ አለቀቁኝም። ንግሥት ጣይቱ ጀርባቸውን ያሳክኩ ነበር ተብሎ ቢጣፍስ? ሁሉ በየቤትዋ ታሳክካለች እኮ። ተፈሪ ጣይቱን ያሸነፋቸው እኮ ስም በማጥፋት ነው። እንደ ወንድ መቸ ችሎበት። ወንድ ቢሆን ኖሮ እዝህ ለሰላቶ ለፋሺስት ትቶን ይሄድ ነበር? ወንድ ሆኖ ክንድ የለውም። ክንድ ተፈረንጅ ሊበደር ይሄዳል። ለአንተ ብቻ ነው የምነግርህ። ጣይቱ አምባላጌ ሲያዋጉ ባዶ እግራቸውን ወንዶች ፊት ፊት ሲሮጡ ተሩቅ ጥልያን አይቶ መትረየስ ቢያዘንብባቸው ይህቺ የግራ እግራቸው ትንሽ ጣት ተቆረጠች። በቃ የለችም። አራት ጣት ነው ያላቸው። አንድ ጎበዝ እላያቸው ላይ ወድቆ ነው ያዳናቸው። ጎናቸውን ደሞ ሲወድቁ ጫንቃቸው ላይ የተሸከሙት የዓላማ ሰንደቅ ወግቶአቸው አሁን ድረስ እስቲሞቱ ያማቸው ነበር። እዚህ ከብብታችው ዝቅ ብሎ። ገና ብርድ ሲሆን ውሃ አሙቄ ጨርቅ ይዤ ማደሪያቸው እሄዳለሁ። አንዳንዴ ‘እሱን ተይ’ ይሉኝና በጋቢ ተከናንበው ይቀመጡና እኔም ተከናንቤ አቅፋቸዋለሁ። ‘የሰው ሙቀት ይሻላል’ ይላሉ። ምን ላይ ነበርኩ ዓለምዬ? … አድዋ ዘመቻ ጊዜ ከተማ ጠባቂና ፀሎተኛ ነበርኩ። በቀን ሶስቴ እንፀልያለን። አሸነፍን ሲባል ልጄ ተንጦጦ ባቡር ጣቢያ በእልልታ ቀለጠ። ዛፍ ተቃጠለ። ደን አለቀ ልበልህ። ምን ላይ ነበርኩ ዓለምዬ?…

(እምን ላይ እንዳቆመች ሊነግራት አልፈለገም። በዝምታ በተመስጦ ግርማው ያልጠፋ ረዥም ፊቷን ማየት ብቻ ነው የሚፈልገው። ጨዋታዋን ያቆመችበት ጠፍቷት “በል ሂድልኝ የሚቀጥለው ሳምንት ና” ብትለውም ይወዳል። የቆመችበት እንደጠፋው ሁሉ ዝም አላት)

… አዎ የጀመርኩልህ? ምን ነበር? አዎ። ስለ ዱባ ወጥ። ስለ መሐሌ ወለላ። ሚኒሊክ አያውቁም። ንግሥትነታቸውን እስቲነጠቁ ድረስ እስከ ሺህ አስር እስከ ሺህ ዘጠኝ መቶ አስር ድረስ ዱባ ወጥ ለጣይቱ መስራቴን ወጥ ቤት እንኳን አያውቅም። አየህ አላዛር ሞጆ በነበርኩ ጊዜ እንዲህ ሆነ። እረሳለሁ እንጂ የማይረሳ እረሳለሁ። የማይረሳ። ነሲቡ አሳዳጊዬ ሞተው እሳቸውን ቀብሬ ስመለስ ደብረዘይት ቢሾፍቱ ከመድረሴ በፊት ዝናብ ጣለ። የሚገርም የሚገርም ዝናብ። ምን? በለኝ። ምን? በለኝ። የተሰባበረ ዱባና የዱባ ዘር። እንደውልህ ከሰማይ እየመጣ የተፈናጠጥናቸው ከብቶች ላይ አናታችን ላይ አይለጠፍብን። ቀና ብዬ ሳይ ወርቅ የመሰለ ቢጫቴ ደመና። የዛ ዓይነት ደመና አይቼ አላውቅ ከተወለድኩ። ‘ሚካኤል ከዚህ ካወጣኸን በየወሩ ጠበል አደርግለሃለሁ’ አልኩት። ቁጥቁዋጦ ግራር ነገር ፈልገን ተጋረድን። የዘነበው ብዙ ቦታ አልነበረም። እንደው እኛ ጉድ ሊያሳየን ይሁን እንጃ። እንደው እኮ ሶስት ቀበሌ ቢዘንብ ነው፣ ቢሾፍቱ ስንደርስ ‘እህ’ አልን የዛን አገር ሰዎች። ‘በሉ አትቀልዱ’ አሉን። ‘እንዴ ከሰማይ ዱባ ዘነበ’ ስንላቸው እብድ አደረጉን። አብረውኝ የነበሩ መንገደኞች ነበሩ አንድዋ ጣይቱ ቤት ልትወስደኝ አንድዋ ዘመድ ጥየቃ ሞጆ ደርሳ የዓመቱ አቦ መሰለኝ ትዝ አይለኝም ስገምት ማለቴ ነው፣ እንደው እምቢ ሲሉ እኔ በመቀነቴ ርጥቡን የዱባ ፍሬ ሰብስቤ አዲስ አባ ገባሁ። አንድ ቀን መቀነቴን ላጥብ ስል ረስቼው ኖሮ … የቤተመንግስት ሥራ ጊዜ መች ይሰጣል? ማስተዳደር በለው፣ የመኩዋንንቱ ሆድ አያርፍም። ሁልጊዜ የሚበላ ያስፈልጋል መቆያም ይሁን። ጠዋት መስራት ማታ መስራት፣ እና በመቀነቴ እንደያዝኩት ዘሩ ሳይበላሽ ወር ከርሞ አገኘሁት። ያኔ እንደ ዛሬው ልብስ በየቀኑ አይታጠብም፣ ሳጥብ ደርቆ ልፋጩ መቀነቴ ቋጠሮ ውስጥ ተገፎ ረግፎ አገኘሁት። ሲሸት ነበር አንድ ሰሞን መተኛዬ ስገባ ይሸተኛል። ግን ልብ ሳልል እንጂ። እሱን ዘር ወሰድኩና ቤቴ ግቢ ሰፊ ቦታ ነበር፣ እዛ አጥር ሥር ፎገል ፎገል አድርጌ ቀበርኩት። ዝናብ ነበር ትዝ ይለኛል፣ ወሩን እንጃ … ምን ትዝ ይለኛል ወሩ። ዝናብ ነበር። ‘ያ ዱባ ከሰማይ የወረደ ዱባ ነው’ ብዬ ስናገር የሚያምነኝ አልነበረም። ተጫዋች ነበርኩ፣ እና ጨዋታ ይመስላቸዋል። ቀምሰው ዱባዬን … ቀምሰው እንኩዋን አያምኑኝም ነበር። ልጄ ሕዝባችን የተለየ ሕዝብ ነው። የማያዩትን የሚያምኑ፣ ያዩትን የማያምኑ ሕዝቦች ነን። ትደርስበታለህ። የማወርስህ ብችል እሱን የዱባ ዘር ነበር። ጥልያን ሲመጣ ትቸው ሄድኩ። ቤቴ የተሰጣቸው ባንዶች ቆፍረው ሌላ ነገር ሎሚና ወይን አብቅለውበት ደረስኩ። እቴጌ ጣይቱ ‘ዘር ስጪኝ’ ብለው እሳቸው ብቻ ያመኑኝ ወሰዱ። ያኔ እንጦጦ በቁም እስር እያሉ። ቁም እስር ታውቃለህ? ቁም እስር ማለት እንግዲህ አሳሪዎችህ እነሱ ዳገት ላይ ተቀምጠው አንተን ሜዳ ላይ ይለቁሃል እና ‘እንዳሻው ለቀቅነው’ ይሉሃል እሱ ቁም እስር ነው። ግሼን አምባም አይደለ። ማጣት ነው ያለበት። አውቆ ማጣት ነው። የዱባ ዘሬን በወሰዱ በሳምንቱ ጣይቱ እናቴ ከእንጦጦ ጠፉ። የተባለው ሞቱ ነው … እና ብፈልግ ብፈልግ መጠጫቸው ካቦና ያቺ የዱባ ቋጠሮ ለመሆኑ ካቦ ታውቃለህ? መጠጫ ጥዋ ነገር … የት ነበር ያቆምኩት ልጄ? የተነሳሁበት ይጠፋኛል። ለምን ይሄን አወራሃለሁ? የተነሳህበት እንዳይጠፋህ ነው ልጄ … እናልህ እስኪጠፉ እንደተባለው እስኪሞቱ ድረስ ከቤተ መንግሥት ጀምሮ አብረን ከንግሥት ጋር ዱባ እንበላ ነበር። ዛሬ የተረፉ ወጥ ቤቶች አይጠፉም ቢጠየቁ ይህቺን የእኔንና የጣይቱን ሚስጢር አያውቁም። ማታ ማታ ወጥ ቤት ሁሉ ሲተኛ ቀን ደብቄ ያመጣሁትን ዱባ እልጥና አሳምሬ እሰራላቸዋለሁ። ጣታቸውን የሚልሱት ተእኔ ጋር ነበር። ምግብ ሲበሉ ‘ለመሆኑ የእናኑ እጅዋ አለበት?’ ይላሉ። የለበትም ተተባሉ ‘በሉ አስቀምጡትና ሂዱ ተራበኝ እበላለሁ’። አይበሉትም። ንክች። ‘ለመሆኑ የት ሄደች’ ይሉና መታመሜን ያውቁ የለ ይነገራቸውና መድሃኒት የሚያቅ ቤቴ ይልካሉ። አንድ ጊዜ ቅቤ ሳነጥር ከባድ ምች መቶኝ ሁለት ቀን ተኛሁ። በሁለተኛው ቀን ቤቴ መጡና እዝሁ ጎላ የደሃ ጎጆዬ ግማሽ ቀን ውለው ዳማ ከሴ ቆርጠው፣ አጥሚት ሰርተው አልጋዬ ጎን የተኛሁበትን ቁርበት ወርውረው ጨርቅ አንጥፈው … ዛሬ ድረስ አለ ያ ጨርቅ … ትንሽ ሲሻለኝ በበነጋታው መጥተው ገላዬን አጥበው … ማን ነበረኝ? ማን? ይሄ ሁሉ ልጄ በንግሥት እጅ። ዛሬ እንዲያ የሚያደርግ ንግሥት ቀርቶ እንደው ተራ ሰውስ አለ? ችሎታ ብላችሁት … የክፋት ችሎታ …

(ፈገግ አለ። የሚያስፈግግ ነገር አልነበረም። ስለ ንግሥት ቀባጢሶ ማውራት ወይም መስማት አይፈልግም። አሁን ወደ ውጭ መሄድ ይፈልጋል። ስታወራው ሳይቋርጥ የሚያየው ነገር ጠይም ፊቷን፣ ትልቅ አፏንና መውጫ በሩን ነው። ሲኒማ መግቢያው ጊዜ ደርሷል። ትንሽ ከቆየ ሊዘጋ ይችላል። ሊሞላ ይችላል። ፒያሳን ያስባል … አምፒር፣ የቡና በወተት ጠረን፣ የባቅላባ ጠረን፣ የእርጎ ጠረን፣ በቁንጅናቸው የሚያማልሉት ትናንሽ የጂንስ ቤልቦተም ሱሪዎች ያደረጉ ያኮረኮሩ ልጃገረዶች)

… አንድ ጊዜ ተአድዋ ዘመቻ በዋላ ትልቅ ግብር ያዘጋጃሉ። የእኛ መኩዋንንት ጦር ስላሸነፈ ብቻ ሁሉን ነገር ያወቀ ይመስለዋል። ‘መኩዋንንቱን ሁሉ እስቲ የሃበሻ ሴትን ሙያ እናሳየው’ ብለው ጣይቱ ምን የመሰለ ድግስ ያዘጋጃሉ። ከብት አለቀ ልበልህ። ተአምስት ሺህ በላይ ከብት። ብዙው መጋበዝ የሚመስለው ሥጋ ብቻ ነው። በመጨረሻ ዕለት ንግሥት ጠጋ አሉኝና ‘ለመሆኑ ያንን ዱባሽን በትልቁ ለብዙ ሰው መስራት ትችያለሽ?’ ይሉኛል። ተጠራጠርኩ። ‘እንዴ አንቺ ጎራዳ እናደርገውና እምቢ ካለን ዝም ነው’ አሉ … ሂሂሂሂ …

(ሳል ስላጣደፋት ከተኛችበት በክርኗ ደገፍ ብላ ተነሳችና ባዶ አየር ውስጥ በጭንቀት አፈጠጠች። ተረጋግቶ የነበረው ፊቷ ቁጣ እንደነካው ሁሉ ተኮማተረ። የምትስል ሳይሆን ብስጭት የሚሰማት ትመስላለች። እንደ አጋጣሚ በእጁ የያዘውን የኩታ ጫፍ ወደ አፏ ወሰደና ከአፏ ወደ ውጭ እየተገፋ የሚፈናጠቀውን ምራቅ መቅለብ ጀመረ። ከመሃል ትንፋሽ ስላጠራትና ዓይኖቿ ስለፈጠጡ ደንግጦ ለእርዳታ ሠራተኛዋን ሊጠራት ሲል መሳልዋን አቁማ ዝም አለች። የሚፈራው ይሄን ነው … )

…. ሲያምር ተንግሥት ጋር መዶለት። ዱባ ወጥ ሰራነ። አስቸገረ። አይ ሲጣፍጥ እቴ … አስቸጋሪው ደሞ በሰታቴ የተሰራ ያ ሁሉ ዱባ እንዴት ሳይፈርስ ተምድጃ ይወጣል ነው። ቀላል ይመስላል። እኔ እናትህ ማማሰያ ሳላስገባ እተጌን አስደሰትኩዋ። ጠረኑ ራሱ ‘የዛሬስ ወጥ ምን ቅመም ቢገባበት ነው?’ ተባለ። እኔና ንግሥት እንተዋወቃለን። ተራራው ላይ እንጦጦ ሳትወጣ ታች እዛ አሁን ሰፈራችሁ ያለበት ገደል ጋ ይሸትሃል … ስዋሽህ አይደለም። መኩዋንንት ተሰብስቦ ሲበላ ‘ምንድነው’ አለ? ‘የምን ሥጋ ነው? በምን ሰራችሁት?’ ሁሉ ተበልቶ አልቆ ‘ዱባ ነው’ ተብሎ ቢነገራቸው ‘አሁን ተሥጋው የበለጠ ጥሞአችሁ የበላችሁት እሱ ዱባ ነው’ ሲባሉ አላመኑም። አላዛር ሙት አላመኑም። እተጌ ሲናገሩአቸው አላመኑም። አምነናል ያሉትም ‘እንዴ ታዲያ መኩዋንንቱን ዱባ ታበያለሽ እንዴ? የሚበላ ጠፋ?’ አሏቸው። ብቻ ዱባ መሆኑ ሲነገራቸው ስለበሉት ነገር ማውራት አቆሙ። በዋላ ሲያስሩአቸው ‘ይህቺ እኮ ትንቀናለች ያ ዱባ ትዝ ይላችሁዋል?’ እያሉ ነበር። ‘መኩዋንንቱን ንቃ ዱባ ደብቃ የምታበላ’ እያሉ። እኔ እናኑ እውነቴን ነው የምልህ የዚያ ወጥ ጠረን ተማድቤት ቀርቶ ተራራው ራሱ ላይ ‘ስንት ጊዜ ምን የሚያምር ነገር ይሸተናል’ እየተባለ። ያን ሰሞን ቢበሽቁ እተጌ መኩዋንንቱን አዘፈኑባቸው።

አገሬን ወዳለሁ ሕዝቤን እወዳለሁ

አፈርዋን ዱባዋን ጠብሼ እበላለሁ

ደም አፍሰው ሥጋ ቢነጩት ቢነጩት

ልብ ይደፍናል እንጂ አይሆን ለሰው አንጀት

የጦብያ ሴቶች ሙያቸው ትላልቅ

በጦር ሜዳ ይሁን በማድ ቤት እናስንቅ

እናልህ እሳቸው በተፈሪ ሲታሰሩ ማድ ቤት የነበርነውም ተበተንን። እኔ በዋላ በዋላ ታዘነልኝና ባሌም ስለ ሞተ ዘውዲቱም ስለምትወደኝ ትንሽ መሬት ተቆርጦልኝ … አንድ መኩዋንንት ናቸው አሉ ‘ሴት ልጅ አትበድሉ’ ብለው ተከራክረውልኝ … ጣይቱ የቁም እስር ባሉበት ተዚህች ዓለም እስቲያልፉ ድረስ ተእኔ እንዳይገናኙ ቢከለከሉም አንዳንዴ እየጠሩኝ በአቅራቢ በአቅራቢ … እንግዲህ እኔ ተፈርቼ መሆኑ ነው … ከጓሮዬ ቀንጥሼ ዱባ ወጥ ሰርቼ እወስድላቸዋለሁ ወይ እልክላቸዋለሁ … ‘አረፉ’ ሲባል አለቀስኩ ልጄ … አሁን እኔ ኖሬ እሳቸው ይሞታሉ? የእግዜርን ነገር አየህ። አሁን ዘጠና አለፈሽ እባላለሁ ግን እመቤቴ እሳትዋ በአጭር ተጠለፈች። እግዜር ሚስጢሩ አይገባም …

(ብዙ ነገር ቢረሳም ይሄን አይረሳም። አባቱ ብርሃነመስቀል እናኑ ጋ አድርሶት ወደ ሚሄድበት ሊሄድ ታኑስ መኪናውን ግቢ አቁሞ፣ ዝናቡን እያማረረ፣ ሐምሌን እየረገመ፣ በጫማው የሰበሰበውን ጭቃ ድንጋይ ላይ ለመጥረግ ሲለፋ፣ አላዛር አባቱን ትቶት እየሮጠ ወደ ቤት ውስጥ ይገባል ……… ከፊት ለፊቱ ትራስ ተደግፈው ሶፋ ላይ ጋደም ያሉት እናኑ ላይ ወደቀ። እናኑ አላዛር ከረሜላ ያመጣልኛል ብለው የመጨረሻዋን የማር ከረሜላ አፋቸው ከተው እየመጠጡ ነበር። ያን ቀን ከረሜላ አልገዛም። ጭናቸው ላይ ተቀምጦ እንደ እንቦሳ እየተገላበጠ፣ አባቱ ገንዘብ አልሰጥህም ብሎት ከረሜላ ስላልገዛ ከሚበሉት ከረሜላ እንዲሰጡት ይጠይቃቸዋል። ‘እምቢ አፌ ከገባ አልሰጥህም’ ይሉታል። አልሰማም። ጣቶቹን አፋቸው ውስጥ ከቶ ከረሜላውን ለማውጣት ብዙ ለፋ። እምቢ ቢሉትም ጭናቸው ላይ በጀርባው ተኝቶ ካልሰጠሽኝ እያለ መነዝነዙን ቀጠለ ……… አላዛር ጭናቸው ላይ እንደ ቡችላ ሲሆን ሲያዩት፣ የወርቅ ሐብሉ ከነመስቀሏ የሚያምር አንገቱ ላይ ተልፈስፍሳ ሲያዩት፣ ወተት የመሰሉ ትናንሽ ጥርሶቹና እህል ገብቶበት የማያውቅ የመሰለ የአፉን ጽዳት ደሞ የቆዳውን ልስላሴ ሲያዩት … ብቻ ሁሉ ነገሩ ስቧቸው፣ የወለዱት ሁሉ መስሏቸው፣ ወደ አፉ እንደሚስሙት ሁሉ ቀርበው በምራቃቸው የመለገውን ከረሜላ በተከፈተ ለፍላፊ አፉ ጠብ አደረጉለት። ዓይኖቻቸውን በእርካታ ጨፈኑ። ልባቸው የምትቆም መሰላቸው። አላዛር በአፉ የገባው ከረሜላ አስደስቶት ያሉበትን ክፍል በትንሽ ልጅ ሳቁ ሞላው ……… አላዛር ይሄ ሲታወሰው ለእናኑ የዱባ ተረትና አይቶትም ይሁን ቀምሶት የማያውቀው የዱባ ወጥ ጣዕም አፉ ውስጥ ይሰማዋል። ከረሜላ አይደለም ምንም አይደለም ራሱንም ይጠይቃል እንዴት ያልቀመስኩት ትዝ ይለኛል? እንዴትስ ይጣፍጠኛል?)

.

አዳም ረታ

.

የበአሉ ግርማ ገጸባሕርያት

“የበአሉ ግርማ ገጸባሕርያት”

ከብሩክ አብዱ

.

በአሉ ግርማ (1931-1976 ዓ.ም) ልጅነቱን ያሳለፈው በሱጴ (ኢሉባቦር)፣ ጉርምስናውን ደግሞ በአዲስ አበባ (“ልዕልት ዘነበወርቅ” እና “ጀነራል ዊንጌት” ት/ቤቶች) ነበር። በመቀጠልም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅ እና በMichigan State University የጋዜጠኝነትና የፖለቲካል ሳይንስ ትምህርቱን ተከታትሏል። የሥራ ዘመኑንም ባብዛኛው ያሳለፈው በማስታወቂያ ሚኒስትር በተለያዩ የኀላፊነት ቦታዎች ነበር።

በአሉ ስድስት ተወዳጅ ልቦለድ ሥራዎችን አሳትሟል። እኒህም “ከአድማስ ባሻገር” (1962 ዓ.ም)፣ “የህሊና ደወል” (1966 ዓ.ም)፣ “የቀይ ኮከብ ጥሪ” (1972 ዓ.ም)፣ “ደራሲው” (1972 ዓ.ም)፣ “ሀዲስ” (1975 ዓ.ም) እና “ኦሮማይ” (1975 ዓ.ም) ናቸው። ከኒህም በተጨማሪ በርካታ መጣጥፎችን፣ ቃለ-መጠይቆችን እና ርእሰ አንቀጾችን ጽፏል።

በዚች ጽሑፍ፣ በአሉ ግርማ “ከአድማስ ባሻገር” መጽሐፉ ላይ የተጠቀመባቸውን አንዳንድ የገጸባሕርያት አሳሳል ስልቶች በቅርበት ለማሳየት እሞክራለሁ።

.

“ከአድማስ ባሻገር”

ይህ መጽሐፍ ለመጀመሪያ ጊዜ ለንባብ የበቃው በ1962 ዓ.ም ነበር። ምንም እንኳን ዳግመኛ እስኪታተም ሁለት አመት ቢፈጅበትም በወጣበት ዘመን በሰፊው ተነቧል (ከ1962 እስከ 2004 ዓ.ም ዘጠኝ ጊዜ ታትሟል)። ከ1980ዎቹ ጀምሮ ደግሞ በሬድዮ ትረካ ቀርቧል።

ከአድማስ ባሻገር” የበአሉ ግርማ የመጀመሪያ የልብ ወለድ መጽሐፍ ቢሆንም በኩር የፈጠራ ሥራው አልነበረም። ከዚያ በፊት በአሉ በተለያዩ የተማሪ መጽሔቶች (የጄነራል ዊንጌቱ “Chindit” እና የዩኒቨርስቲ ኮሌጁ “News and Views”) ግጥሞቹን ማቅረብ ለምዶ ነበር። ከፈጠራ ድርሰት ባሻገርም በጋዜጣና መጽሔት አዘጋጅነት (“News and Views”፣ “Addis Reporter”፣ “መነን” እና “አዲስ ዘመን”) የበርካታ አመታት ልምድ ነበረው። በኒህም አመታት በተቻለው መጠን የአዘጋጅነቱን ሚና በመጠቀም (በተለይ በ”መነን” እና “አዲስ ዘመን”) በርካታ ኪነጥበባዊ አምዶችን (ለምሳሌ “አጭር ልብወለድ”፣ “ከኪነጥበባት አካባቢ”) አስጀምሮ  ነበር።

ስለዚህ ከመጀመሪያው ልብወለዱ ኅትመት በፊት በአሉ ቢያንስ ለአስር አመታት ያህል ኪነጥበባዊ ጽሑፎችን ሲያነብ፣ ሲጽፍና ሲያዘጋጅ የከረመ ደራሲ ነበር። እናም የበኩር መጽሐፉ እምብዛም የጀማሪ ድርሰት የጀማሪ ድርሰት ባይሸት ብዙ ሊያስደንቀን አይገባም።

ከአድማስ ባሻገር” ታሪኩ በግርድፉ የሚከተለውን ይመስላል። እድሜውን በዘመናዊ ትምህርት ያሳለፈ አንድ ኢትዮጵያዊ ወጣት (አበራ) የምርጫ አጣብቂኝ ውስጥ ገብቷል። በአንድ ወገን፣ ብዙም ስሜት በማይሰጠው ሥራ በመትጋት ንብረትና ልጆች እንዲያፈራ ወንድሙ (‘ጋሽ’ አባተ) ቤተሰባዊ ግዴታውን ያስታውሱታል። በሌላ በኩል ደግሞ፣ “ጥሪውን” በመስማት ሥራውን ለቆ ሙሉ ሕይወቱን በሰአሊነት እንዲያሳልፍ አብሮ አደጉ (ሀይለማርያም) እና አዲሲቷ ፍቅረኛው (ሉሊት) ይገፋፉታል። አበራ ግን የሚፈልገውን የሚያውቅ አይመስልምና መምረጥ ይቸግረዋል።

የአበራም ወላዋይነት በራሱ፣ በቤተሰቡ፣ በጓደኛውና በፍቅረኛው ሕይወት ውስጥ የሚያስከትሉትን ለውጦችና መዘዞች ድርሰቱ በጥልቀት ይተርካል። እግረመንገዱንም፣ ደራሲው የዛሬ ሀምሳ አመት ግድም በነበረው የአዲስ አበባ ማኅበረሰብ ውስጥ ይፋጩ የነበሩትን “ባህላዊነት” እና “ዘመናዊነት”፣ “ሀላፊነት” እና “ጥሪ”፣ “መተማመን” እና “ቅናት” በገጸባሕርያቱ በኩል ያሳየናል።

ይህ ልብወለድ ከ50 በላይ ገጸባሕርያትን አቅፎ ይዟል። ከእነዚህም አራቱ ዋና ገጸባሕርያት (አበራ፣ ሀይለማርያም፣ ሉሊት፣ ‘ጋሽ’ አባተ)፥ ሰባቱ ጭፍራ (‘እሜቴ ባፈና፣ ሰናይት ‘ሱቅ በደረቴ’ …)፥ ሃያዎቹ አዳማቂ (ሱዛን ሮስ፣ ትርንጐ፣ ሚኒስትሩ …)፥ እና ከሃያ በላይ ደግሞ ስውር ገጸባሕርያት (ወፍራም ዝንብ፣ ባይከዳኝ …) ናቸው።

‘ዋና’ ገጸባሕርያትን እንደድርሰቱ አጥንት፣ ‘ጭፍራ’ ገጸባሕርያትን ደግሞ እንደትረካው ሥጋ ልናያቸው እንችላለን። ያለኒህ አስር ግድም ገጸባሕርያት “ከአድማስ ባሻገር”ን አንብቦ ለመረዳት በጣም ያስቸግራል (አንድ ተማሪ “መጽሐፉን ወደ ተውኔት ለውጠህ ጻፍ” ወይም “ልብወለዱን ላናበቡ ጓደኞችህ በአጭሩ ተርክ” ቢባል እኒህኑ ዋና እና ጭፍራ ገጸባሕርያት መጠቀሙ አይቀርም)። በተመሳሳይ መልኩ “አዳማቂ” ገጸባሕርያትን እንደ ክት አልባሳት ብናያቸው ያስኬዳል፤ እጅጉን ባያስፈልጉም ድርሰቱን በሚገባ ያስጌጡታልና።

ታዲያ የደራሲውን ጥበብ ለመረዳት አንዱ መንገድ የፈጠራቸውን ገጸባሕርያት በምን መልኩ ተንከባክቦ እንዳሳደጋቸው ለመረዳት መሞከር ነው። በመቀጠልም፣ “ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ ወሳኝ ባይሆንም ጠቃሚ ሚና ከሚጫወቱት ሃያ “አዳማቂ” ገጸባሕርያት አምስቱን መርጬ እንዴት አድርጎ በአሉ ግርማ እንደሳላቸው ለማሳየት እሞክራለሁ።

እኒህንም አዳማቂ ገጸባሕርያት የመረጥኩበት ምክንያት እንደሚከተለው ነው። አብዛኛውን ጊዜ ደራሲዎች የዋና እና ጭፍራ ገጸባሕርያት አሳሳል ላይ ልዩ አትኩሮት (እንዲሁም በርካታ ገጾችን) ይሰጣሉ። በዚህም ምክንያት፣ የገጸባሕሪ አሳሳል ችሎታቸውን በሚገባ ለመመዘን ያስቸግረናል … ብዙም ባልተካነ ደራሲ እጅ እንኳን የዋና ገጸባሕርያት አሳሳል የስኬት ሚዛን ሊደፋ ይችላልና።

በአንጻሩ፣ በልብወለዱ ወሳኝ ሚና የማይጫወቱትን “አዳማቂ” ገጸባሕርያትን ለመሳል ደራሲው በአማካይ ከአንድ ገጽ በላይ ቀለም አያጠፋም። እኛም እንደ አንባቢነታችን እኒህን መስመሮች በቅርበት በማስተዋል “ደራሲው ባለው ውስን እድል ገጸባሕሪውን በሚገባ አዳብሮታልን?”፣ “የገጸባሕሪው ልዩ የሆነ ምስል በምናባችን ሊሳል ተችሏልን?” የሚሉትን ጥያቄዎች ለመመለስ መሞከር እንችላለን። በሌላ አነጋገር፣ ማንኛውም ደራሲ በበርካታ ገጾች ገለጻ እና ንግግር አንድን ገጸባሕሪ በጉልበት ምናባችን ውስጥ ቢያስገባውም፣ ጥበበኛ ደራሲ ግን በአንዲት አንቀጽ ብቻ አይረሴ ምስል በአእምሯችን ሊቀርፅ ይችላል።

እናም የዚህ መጣጥፍ ጥያቄ፤ “በገጸባሕርያት አሳሳል ረገድ በአሉ ግርማ ምን አይነት ደራሲ ነው?” የሚል ይሆናል።

.

የአዳማቂ ገጸባሕርያት አሳሳል

የአንድ ልብወለድ ገጸባሕርያት ደራሲው በፈጠረላቸው ህዋ እና ባበጀላቸው ምሕዋር ይሽከረከራሉ። ይህም በሞላ ጎደል የሚቀየሰው በገጸባሕርያቱ ንግግርና በተራኪው ገለጻ ነው። የተራኪው ገለጻ የገጸባሕሪውን አጠቃላይ ገጽታ ሲወስንልን፣ የገጸባሕሪው ንግግር ደግሞ አስተሳሰቡንና ስሜቱን ቀንጭቦ ያሳየናል። በኒህም ሁለት ስልቶች በመደጋገፍ ደራሲው በኛ ባንባቢዎች ላይ የገጸባሕርያትን ምስል ለመቅረጽ ይሞክራል።

በ“ከአድማስ ባሻገር” በአሉ በርካታ የፈጠራ ህዋዎችንና ምሕዋሮችን ቀይሷል፤ የተራኪው “ሁሉን አውቅ” ባይ መለኮታዊ እይታ፣ የአበራ ውጥንቅጥ ሀሳቦችና ምኞቶች፣ የገድሉ “ሉሊት-ከበብ” ምሕዋር፣ የሀይለማርያም “አበራ-ተኮር” እሽክርክሪት … ወዘተ። በሌላ አነጋገር፣ በልብወለዱ ውስጥ አበራ የድርሰቱ “ፀሐይ” ሲሆን፣ እነ ሀይለማርያም እና ሉሊት ደግሞ ከአበራ ስበት ማምለጥ አቅቷቸው እሱኑ የሚሽከረከሩት ዓለማት ናቸው። በልብወለድም ውስጥ አብዛኛው ፍትጊያና ግጭት ያለው በነዚሁ በዋና እና በጭፍራ ገጸባሕርያቱ መሀል ነው።

በተቃራኒ መልኩ፣ በድርሰቱ ወሳኝ ሚና የሌላቸው “አዳማቂ” ገጸባሕርያት ግን ብዙ ጊዜ የተረጋጋ ህልውና ያሳያሉ። አንድም፤ ምሕዋራቸው ከዋናው ገጸባሕሪ (አበራ ወርቁ) እጅግ የራቀ በመሆኑ፣ አንድም ደግሞ፤ እንደተወርዋሪ ኮከብ ብቅ ብለው ስለሚጠፉ የጭፍራ ገጸባሕርያትን ያህል የድርሰቱ እሳትና ፍትጊያ ብዙም አያሳስባቸውም። በዚህም ምክንያት የደራሲውን ጥበብ ለመለካት ጥሩ መስፈርት ሆነው ሊያገለግሉ ይችላሉ።

በመቀጠል፣ በነዚህ ለታሪኩ ወሳኝ ሚና በማይጫወቱ አዳማቂ ገጸባሕርያት ላይ ደራሲው የተጠቀመውን የአሳሳል ስልት እዳስሳለሁ።

1. ሱዛን ሮስ

“ከአድማስ ባሻገር” ትረካው የሚጀምረው ዋና ገጸባሕሪው አበራ ብቻውን በሀሳብ ባሕር እየዋኘ ማንነቱን ሲፈትሽ፣ ከዛም የድሮ ፍቅረኛውን (ሱዛን) ሲያስታውስ ነው። ተራኪው ስለዚች ገጸባሕሪ የሚከተለውን ዘርዘር ያለ ገለጻ በጥቂት ገጾች ይሰጣል (በመጽሐፉ ገጽ 8-12)፤

‘የሰላም ጓድ ልኡካን ባልደረባ’፣ ‘ያለሙዚቃ ሰውነቷ አይፍታታም’፣ ‘ውርጭ ውስጥ እንዳደረ ብረት የሚቀዘቅዝ ጭን’፣

‘ረጅም ጠጉሯ ስር ውሎ እንደዝሆን ጥርስ የነጣ ማጅራት’፣ ‘የታጠፈ ቀሚስ’፣ ‘ሲቃ የያዘው ድምጽ’፣

‘ጉንጮቿ ላይ የነበረው ደም ቁልቁል የወረደ’፣ ‘ጸሀይ ያልነካው በሽተኛ ይመስል የገረጣች’፣

‘ከሩቅ ሲመለከቱት ነጭ ከቅርብ ሲያዩት ሽሮ የሚመስል ጥርስ’፣ ‘በረጅሙ ተንፍሳ’፣

‘ረጅም ጠጉሯን በሁለት እጆቿ ጭምድድ አድርጋ’፣ ‘እጆቿ ላይ ያሉት የደም ስሮች እንደሽምጥ አጥር ተገትረው’፣

‘የቀሉት ትናንሽ ውብ አይኖቿ’፣ ‘እንባ እየፈለቀ የገረጡትን ጉንጮቿን ያርሰው’፣

‘የየሙዚቃውን ስልት በግለት በስሜት … ትጠብቅ’፣ ‘ጸሀይ እንዳየች የጽጌረዳ እምቡጥ ወከክ ትርክክ’

ከላይ የምናየው ተራ ገለጻ አይደለም። ደራሲው የተራኪውን ድምጽ በሚገባ በመጠቀም የሱዛንን ሰውነት ብቻ ሳይሆን ስሜቶቿንም በሰፊው ስሎልናል። ቢሆንም በአሉ በዚህ አላበቃም። የራሷንም አንደበት በመጠቀም የአስተሳሰቧን ህዋ ይስልልናል። ሱዛንም ስትናገር ከሌሎች አዳማቂ ገጸባሕርያት ተለይታ የምትሽከረከርባቸውን የቃላት ምሕዋር መለየት እንችላለን። እኒህም “መስጠት”፣ “ሙዚቃ”፣ “ትዝ”፣ “አብረን”፣ “ደስ/ደስታ”፣ “ደንታ”፣ “ጽጌረዳ” እና “ፍጹም” ናቸው። እስቲ ለምሳሌ ያህል ሦስቱን በቅርበት እንመልከት፤

ሙዚቃ

ሙዚቃ ስጠኝና ፍቅር ልስጥህ።”

ሙዚቃ ስጠኝ ነው የምልህ።

ያለሙዚቃ አይሆንልኝም ፍጹም አይሆንልኝም።”

ትዝ

“አብረን የሰማናቸው ጥኡም ሙዚቃዎች ትዝ ይሉኛል።”

“እያንዳንዷ ደቂቃ ትዝ ትለኛለች።”

ደስ/ደስታ

“ብልጫ ያለውን ነገር የሚመርጡ ወንዶች ደስ ይሉኛል።”

“ወንዶችን ማሞላቀቅ ደስ ይለኛል።”

“እንዳንተ ያሉ … ሳገኝ ደግሞ የበለጠ ደስታ ይሰማኛል።”

ሱዛን ደምቃ የምትታይ “አዳማቂ” ገጸባሕሪ ናት። ከ“ሽሮ” ጥርሷ ጀምሮ እስከ “ደስ” የሚሏት ወንዶች በቀላሉ ለመገንዘብ ይቻላል። በአሉ በጥቂት መስመሮች ይህን ሁሉ በምናባችን መሳሉ የሚያስደንቅ ነው። እንዲያውም ተጨማሪ ገጾች እና ሚና ቢጨምርላት “ጭፍራ” ገጸባሕሪ ሆና መመደብ ትችል ነበር።

2. ትርንጐ

ትርንጐ በድርሰቱ የአበራ የልጅነት የቤት ሠራተኛ የነበረች ናት። ተራኪው ስለዚች አዳማቂ ገጸባሕሪ የሚከተለውን ይገልጻል (በመጽሐፉ ገጽ 13)፤

‘እድሜዋ ከእርሱ እድሜ ገፋ ያለ’፥ ‘ፊቷ እንደውድቅት ጨለማ ጠቁሮ በወዝ የተንጨፈጨፈ’

‘ጠጉሯ አንድ ባንድ የሚቆጠር’፥ ‘ፍርጥምጥም ያለች ጉጭማ’

‘መደብ ላይ ተጋድማ’፥  ‘ከባይከዳኝ ጋር ስትዳራ’፥ ‘ደንግጣ ከላይዋ ላይ ስትወረውረው’

ይህ ጥሩ ምስል-ሳይ አካላዊ ገለጻ ነው። ቢሆንም ስሜቷን በሚገባ አይገልጽልንም፤ የምናውቀው ድንጋጤዋን ብቻ ነው። ታዲያ ከአንድ ገጽ ባነሰች ስፍራ ደራሲው ስሜቶቿን ከዚህ ይበልጥ ሊገልጽ ቢያዳግተው ሊያስደንቀን አይገባም (ለ“ሱዛን” አራት ገጽ መመደቡን እያስታወስን)። በተጨማሪም፣ ከአንደበቷ የምንሰማው ንግግር ተለይቶ የሚሽከረከረው በሁለት ቃላት (“ና ” እና “እንጫወት“) ዙርያ ነው፣

ና እንጫወት።”

ምን ቸገረህ እኔ አሳይሀለሁ።”

የኒህም ቃላት ምናባዊ ሀይል በንግግሯና በተራኪው ገለጻ በመደጋገፉ (‘ታጫውተዋለች’፣ ‘ከባይከዳኝ ጋር ስትዳራ’) ሳይጠነክር አልቀረም። እናም ትርንጐን ስናይ፤ እንደሱዛን ያልደመቀች፣ ግን የራሷ የሆነ ልዩ ፍካት ያላት ገጸባሕሪ ሆና እናገኛታለን። ደራሲው ይህችን ገጸባሕሪ በሚገባ ለማድመቅ ያልመረጠበትን ምክንያት ግን (የቦታ ማጠር ይሁን ለታሪኩ ሂደት ከዚህ በላይ መግለጽ አለማስፈለጉ) በእርግጠኝነት ለማወቅ ያስቸግራል።

3. ሴተኛ አዳሪ

“ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ አበራ ስሜቱን “ለማውጣት” (ለመወጣት) በተደጋጋሚ ሴተኛ አዳሪ ፍለጋ ይሰማራል። በድርሰቱ ላይ ተራኪው የሚከተለውን ገለጻ ይሰጠናል (በመጽሐፉ ገጽ 45-46፣ 88)፤

‘ቀያይ መጋረጃዎቹን እየገለጡ ከየደጃፉ ብቅ ብቅ’፥ ‘ድምጿ ጨለማውንና ጸጥታውን ቀደደው’

‘ከየሴቶቹ ቤት የሚመጣ የእጣንና የከርቤ ጢስ’፥ ‘በቀይ መብራት አንዷን ከሌላዋ መለየት አስቸጋሪ’

‘ሁለቱ ያገር ልብስ የተቀሩት … ሰውነት ላይ ልክክ የሚሉ ቀሚሶች ለብሰው’፥ ‘ዳሌዋ ሰፋ ብሎ የታየችው’

‘ሲገባ እንደሌሎቹ ወከክ ያላለችለት’፥ ‘በቅናት አይን ቆዳዋን ገፈፏት’፥ ‘የተቀባችው ሽቶ የተስማማው አይመስልም’

‘የሸማኔ መወርወሪያ ይመስል ወዲህና ወዲህ ይሯሯጣሉ’፥ ‘አንገቷን እንደእስክስታ ወራጅ እንክት’

በአሉ የሴተኛ አዳሪዎችን ገጸባሕሪያት በአንድ ክርታስ በጅምላ የሳላቸው ይመስላል። ከገለጻው ውስጥ በሚገባ ተነጥላ የምትታይ ሴተኛ አዳሪ የለችም፤ “መጋረጃ እየገለጡ”፣ “ወዲህና ወዲህ ሲሯሯጡ”፣ “በቀይ መብራት ሲዋሀዱ” ነው የምናስተውለው። በንግግራቸውም ቢሆን ሴተኛ አዳሪ ገጸባሕርያት በተወሰነላቸው የቃላት ምሕዋር (“አንቱ” እና “ኡኡቴ”) ነው የሚሽከረከሩት።

አንቱ

አንቱ ዛሬ ደግሞ ዉስኪ ይዘው መዞር ጀመሩ እንዴ?”

“ጋሼ አንቱ ምን እንጋበዝ ታዲያ?”

“ምን የሚያስቅ ነገር አገኙብኝ አንቱ?”

ደራሲው እዚህ ላይ ግለሰባዊ ሳይሆን ማኅበረሰባዊ መልክ ያለው የሴተኛ አዳሪዎችን ምስል (በገለጻ እና ንግግር ታግዞ) ለመቅረጽ የመረጠ ይመስላል። በአሉም ይህን ያደረገበት ምክንያት በልብወለድ ድርሰቱ ውስጥ የሴተኛ አዳሪ ገጸባሕርያት በታሪኩ ፍሰት ላይ ወሳኝ ሚና ስለማይጫወቱ ይሆናል። ዋናው ገጸባሕሪ አበራም ቢሆን “ስሜቱን ለማውጣት” ብቻ እንደፈለጋቸው ስናስታውስ ደራሲው በጅምላ ለምን እንደሳላቸው መረዳት እንችላለን።

4. በቀለ “ሽክታ”

በቀለ “ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ ከአበራ የመስሪያ ቤት ባልደረቦች አንዱ እና አይረሴው ነው። ተራኪው ይህን ገጸባሕሪ በሚከተለው መልክ ይገልጸዋል (ገጽ 70-73፣ 97)፤

‘ረጅም ቀጭን ቁመናውን እንደ ሽመል እያውዘገዘገ’፥ ‘የተቀባው ሽቶ ክፍሉን ሁሉ አውዶ’፥ ‘የሚናገረው በጥድፊያ’

‘ሲናገር እንደሴት ይቅለሰለሳል’፥ ‘ሲሄድም ይውዘገዘጋል’፥ ‘ልብሱ ዳለቻ ሆኖ ከሀር ጨርቅ የተሰራ’

‘ቀይ ክራቫት አስሮ’፥ ‘የፈነዳ ጽጌረዳ ቅርጽ ያለው … መሀረብ የደረት ኪሱ ላይ ሰክቶ’

‘ረዥም ዞማ ጠጉሩ በቅባት ወደኋላ ተለጥጦ’፥ ‘ዘወትር ሙሽራ’፥ ‘ሴታ ሴት መልኩ ላይ የሚወራጭ ስሜት’

‘ረጃጅም አርጩሜ መሳይ ጣቶች’፥ ‘ጀብዱ ለማውራት … ልብሱን ለማሳየት ከቢሮ ቢሮ መዞር ግዴታው’

‘እዩኝ የሚል’፥ ‘በመስኮቱ መስተዋት የክራቫት አስተሳሰሩንና የጠጉሩን አበጣጠር እያየ ሲመጻደቅ’

በአንደበቱ ንግግርም በኩል የበቀለ “ሽክታነት” በአስተሳሰቡም መሆኑን በሚከተሉት ቃላት ይታየናል።

አላማረብኝም?

“ስላንዷ ሴት የሰባ ወሬ ነበረኝ።”

ታዲያ የበቀለ “ሽክታነት” እና ጀብዱ ለወግ ያህል እንደመሆኑ፣ ሌሎች ገጸባሕርያት ንግግሩን እና ጀብዱዎቹን ከምር የወሰዱት አይመስልም። (እንዲያውም በሕይወቱ ሴት ነክቶ የማያውቅ ቢሆን አያስደንቅም!)

5. ሚኒስትሩ

በስማቸው የማይጠቀሱት “ሚኒስትሩ” በልብወለዱ ውስጥ የአበራ የበላይ በላይ አለቃ እንዲሁም የታላቅ ወንድሙ የ’ጋሽ’ አባተ ወዳጅ ናቸው። ገጸባሕሪውን ተራኪው በሚከተለው መልክ ይገልጻቸዋል (ገጽ 79-80)፤

‘የቢሯቸው ስፋትና የጠረጴዛው ግዙፍነት … የማነስ ስሜት ያሳድራል’፥ ‘ግርማ ሞገስ ሳይወዱ በግድ ያስደገድጋል’፥

‘ወፍራም ድምጽ’፥ ‘ጥያቄአቸውን ከትእዛዝ ለይቶ ለማወቅ ያዳግታል’፥ ‘ቀና ብለው ሰው አለማየት ልማድ’

‘ሰው የሚያስበውን አስቀድመው የማወቅ ችሎታ ያላቸው የሚመስላቸው’

‘ቁጭ በል ማለት አያውቁም’፥ ‘ዝም ካሉ ማሰናበታቸው’

ይህን ገለጻ ስናነብ አንዳንዶቻችን ሳንወድ በደመነፍስ የምንሽቆጠቆጥላቸውን ሰዎች ሊያስታውሰን ይችል ይሆናል – ጠንካራ ምስል-ሳይ ገለጻ ነውና። በዚህም ሳያበቃ ደራሲው በገጸባሕሪው አንደበት በርካታ የቃላት ምሕዋሮችን (“ለመሆኑ”፣ “ለማንኛውም”፣ “ልጅ/ልጅነት”፣ “ብቻ”፣ “ችሎታ”፣ “አልሰማህም?”) በምናባችን ያሽከረክራል። እስቲ ሦስቱን እንመልከት፤

ለመሆኑ

ለመሆኑ ስንት አመትህ ነው?”

ለመሆኑ ሚስት አግብተሀል?”

ብቻ

ብቻ ያስጠራሁህ ለዚህ አልነበረም።”

ብቻ አንድ ቦታ ረግተህ ለመስራት አትችልም።”

ብቻ እናንተ ወጣቶች ሁሉንም ባንዴ ለማድረግ ትጣደፋላችሁ።”

አልሰማህም?

“የረጋ ወተት ቅቤ ይወጣዋል ሲባል አልሰማህም?

“ሲሮጡ የታጠቁት ሲሮጡ ይፈታል የሚለውን ምሳሌስ አልሰማህም?

እኒህ ተደጋጋሚ ቃላት ከተራኪው ምናባዊ ገለጻ ጋር አንድ ከራሳቸው ጋር የሚነጋገሩ “ምክር አከፋፋይ” ባለስልጣንን ምስል ይፈጥራሉ።

.

ማሳረጊያ

ደራሲው ከላይ በመጠኑ በተዳሰሱት አምስት ገጸባሕርያት አማካኝነት፤ ነጥሮ የወጣ ግለሰባዊነትን (“ሱዛን”)፣ ቡድናዊ ባህሪን (“ሴተኛ አዳሪዎች” እና “ሚኒስትሩ”)፣ አዝናኝነትን (“በቀለ ሽክታ”)፣ እንዲሁም የብዥታን ምስል (“ትርንጐ”) በሚገርም መልኩ በምናባችን በቀላሉ ለመሳል ችሏል።

በአሉ ግርማ “ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ እኒህን እና የተቀሩትን 50 ገጸባሕርያት ሲስል እጅጉን ተጠቦበት እንደነበር ለማስተዋል አያዳግትም። ይህም ልብወለድ ዘመን-ተሻጋሪ ተወዳጅነትን ለማግኘት ካስቻሉት ምክንያቶች አንዱ የገጸባሕርያት አሳሳል ስልቱ ሳይሆን አይቀርም። ለበአሉ የመጀመሪያው ልብወለድ መጽሐፉ መሆኑን ስናስታውስ ደግሞ የድርሰት ጥበቡን ብስለት ያሳየናል።

ታዲያ ድርሰቱ ውስጥ የሚገኙትን የገጸባሕርያት አሳሳል ስልቶች ሙሉ በሙሉ ገና አልተገነዘብንም። የበአሉ ግርማን ጥበብ በሚገባ ለመረዳት “ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ ያሉትን ዋና፣ ጭፍራ እና ስውር ገጸባሕርያትንም በቅርበት ማጥናት ያስፈልጋል። በዚሁ ድርሰትም ያየነውን የገጸባሕሪ አሳሳል ስልት በሌሎቹ አምስት ልብወለዶች (“የህሊና ደወል”፣ “የቀይ ኮከብ ጥሪ”፣ “ደራሲው”፣ “ሀዲስ” እና “ኦሮማይ”) ዳብሮ ወይ ቀንጭሮ እንደሄደ ማየት ይኖርብናል። ይህንንም ለመረዳት እያንዳንዱን ልብወለድ በተናጠል፣ ከዚያም ስድስቱን የፈጠራ ድርሰቶች በንፅፅር ማጥናት ሳይጠቅመን አይቀርም።

ምናልባት ያኔ፣ የበአሉ ግርማን የገጸባሕርያት አሳሳል ጥበብ በሚገባ ተረድተናል ለማለት እንችል ይሆናል።

.

ብሩክ አብዱ

ሐምሌ 2009

.

አባሪ

(የ“ከአድማስ ባሻገር” አዳማቂ ገጸባሕርያት ንግግርና ቃላት)

.

ሱዛን

“ብልጫ ያለውን ነገር የሚመርጡ ወንዶች ደስ ይሉኛል። ምክንያቱም ለውድና ለከፍተኛ ነገሮች የሚጣጣሩ ወንዶች ሲያጋጥሙኝ እኔ ስለራሴ ያለኝ አስተያየት ውሃ እንዳገኘ ጽጌረዳ ይለመልማል።” (ገጽ 8)

ሙዚቃ ስጠኝና ፍቅር ልስጥህ።”

ሙዚቃ ስጠኝ ነው የምልህ።”

“እውር ነህ ለማየት አትችልም።” (ገጽ 9)

“ያለሙዚቃ አይሆንልኝም ፍጹም አይሆንልኝም። ፍቅሬን ለወንድ አሳልፌ ከመስጠቴ በፊት ነፍሴ ወደ ሙዚቃ አለም መግባት አለባት። ከዚያ በኋላ ነጻነት ይሰማኛል። ውስጤ እንደ ጽጌረዳ እምቡጥ ይከፈታል። ለመስጠትም ሆነ ለመቀበል ዝግጁ እሆናለሁ።” (10)

“አበራ ለምን እንዲህ ትላለህ? ለቀለም ደንታ እንደሌለኝ እዚህ መምጣቴ ሊያረጋግጥልህ አይችልም?” (ገጽ 10)

“መልካም ፋሲካ ስኳር ወለላዬ። የትም ብሆን አብረን የሰማናቸው ጥኡም ሙዚቃዎች ትዝ ይሉኛል። የማዝነው አንተ ለጋብቻ ፍጹም ደንታ ስለሌለህና ብዙ ሙዚቃዎችን አብረን ሳናዳምጥ በጥቂት ጊዜ ውስጥ በመለያየታችን ነው። ሆኖም ቅሬታ የለኝም። እያንዳንዷ ደቂቃ ትዝ ትለኛለች።” (ገጽ 10)

“ወንዶችን ማሞላቀቅ ደስ ይለኛል። እንዳንተ ያሉ የእግር ጥፍራቸውን መቁረጥና የብብት ጠጉራቸውን መላጨት የማይችሉ ሳገኝ ደግሞ የበለጠ ደስታ ይሰማኛል።” (ገጽ 12)

ትርንጐ

እንጫወት።”

ምን ቸገረህ እኔ አሳይሀለሁ።” (ገጽ 13)

የጣልያን ገረድ

“ብስብስ የወንድ ።” (ገጽ 16)

የበግ ነጋዴ

“ሀምሣ ብር።”

“ስድሳ ብር።” (ገጽ 25)

“ጮማነታቸው ላይ።”

“ከስድስት ባውንድ አይቀንስም።”

“ፋሲካ።”

“ታዲያ በግ ተራ ለምን መጡ?” (ገጽ 26)

ሴተኛ አዳሪዎች

አንቱ ዛሬ ደግሞ ዉስኪ ይዘው መዞር ጀመሩ እንዴ?” (ገጽ 45)

“ጋሼ አንቱ ምን እንጋበዝ ታዲያ?” (ገጽ 46)

“ምን የሚያስቅ ነገር አገኙብኝ አንቱ። ሄደው መሳቂያዎን ይፈልጉ።”

“ታዲያ በማን ነው?”

ኡኡቴ እርስዎ ከማን በለጡና!” (ገጽ 88)

እንጀራ አባት

“አንተ ወስላታ ተነስተህ በሩን አትከፍትም?” (ገጽ 51)

ባልቻ

“ማን ነው የቀደመኝ? ስሮጥ የመጣሁት ለተሰማ ክብሪት ልሰጥ ነበር።” (ገጽ 69)

“አበራ ምን ነው ዛሬ የከፋህ ትመስላለህ? ሀዘኑንና ብስጭቱን ለኔ ተውና ይልቅ ቡና በለን። ተሰማ እንደሆን ዛሬ እማማ የኪስ ገንዘብ አልሰጡትም መሰለኝ። (ገጽ 70)

“አርፌ ሲጃራ እንዳልቃርምበት ነው ይህ ሁሉ። ደሞዝ ጭማሪ መጥታለች መሰለኝ።” (ገጽ 72)

“ለመሆኑ ሰርግሽን መቼ ነው የምንበላው?” (ገጽ 76)

“እንዲያው ስለእግዚአብሔር ብላችሁ ሰላሳ ብር አበድሩኝ።” (ገጽ 98)

በቀለ “ሽክታ”

“ይህንን ልብስ በስንት ገዛሁት? እስቲ ገምቱ። አላማረብኝም?” (ገጽ 70)

“ፋሲካን ያሳለፍኩት ከአንዲት አገር አሸነፈች ከየምትባል ኮረዳ ጋር ነበር። ታዲያ ምን ይሆናል እያለቀሰች ስቃዪዋ ደስታ ላይሆነኝ። (ገጽ 71)

“አበሳ ነው እንጅ። ስለአንዷ ሴት የሰባ ወሬ ነበረኝ። ለሹመት ታጭተሀል እንዴ?” (ገጽ 73)

“ሉሊት ታደሰ ማን ናት?” (ገጽ 97)

“እንደኔ ያለው ወንድ ባያጋጥማት ነው። ግን ማን ነው ያልከው? አዎን ገድሉ የአበራ ጓደኛ ከሆነ አንተን ከመላክ እሱ ራሱ ለምን አይነግረውም?” (ገጽ 98)

ተላላኪ

“ሚኒስትሩ በአስቸኳይ ይፈልጉሀል።” (ገጽ 78)

ሚኒስትሩ

“ያንን ጥናት ምን አደረስከው?” (ገጽ 79)

“የእምቧይ ካብ ይሆናል ለማለት ነው? ችግሩ ሳይገባህ አይቀርም። ብቻ ያስጠራሁህ ለዚህ አልነበረም። የአባተ ወንድም አይደለህም? አዎን ትመሳሰላላችሁ። ጥሩ ችሎታ እንዳለህ ሰምቻለሁ። እኔም ራሴ ደርሼበታለሁ። ብቻ አንድ ቦታ ረግተህ ለመስራት አትችልም። ስህተት ነው። የረጋ ወተት ቅቤ ይወጣዋል ሲባል አልሰማህም? ብቻ እናንተ ወጣቶች ሁሉንም ባንዴ ለማድረግ ትጣደፋላችሁ። ሲሮጡ የታጠቁት ሲሮጡ ይፈታል የሚለውን ምሳሌስ አልሰማህም? ብቻ ለማንኛውም ነገር ብዙ ታስቦልሀል። ልጅ እንደሆኑ ዘለአለም አይኖርም። ረጋ ብለህ ስራ። ለመሆኑ ስንት አመትህ ነው?” (ገጽ 79)

“በጣም ልጅ ትመስላለህ። ግን አርጅተሀል። ለመሆኑ ሚስት አግብተሀል?” (ገጽ 79)

“ታዲያ ምን ትጠብቃለህ? ሁሉም በልጅነት ሲሆን ያምራል። ለእድገትም ሆነ ለማንኛውም ነገር የቤተሰብ ሀላፊነት ጥሩ ዋስትና አለው። አባትህ ስመ ጥር ጀግና ነበሩ። ታዲያ አስብበት እንጂ። ችሎታ ብቻውን መቼ ይበቃልና።” (ገጽ 80)

 

“ከአድማስ ባሻገር” (ልብወለድ)

“ከአድማስ ባሻገር”

በአሉ ግርማ

.

[በደራሲው ቤተሰብ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ] 

.

ቤቱን የዝምታ አዘቅት ውጦታል። ከዚያ ዝምታ በዝምታ የሚመነጨው የሙዚቃ ቃና መጨረሻ የለውም። ነፍስን በሀሴት ሊያወራጭ አእምሮን ኮርኩሮ ሀሳብን በስልት ሊያስደንስ ይችላል።

አበራ ወርቁ፣ በዚያ መጨረሻ በሌለው ዝምታ ተውጦ ሙሉ የሌሊት ልብሱን ለብሶ እንደልማዱ የጣት ጥፍሩን በጥርሱ እየከረከመ ወዲህና ወዲያ በመንጐራደድ ለገላው ያሞቀው ውሀ ወደ ገንዳው እስኪወርድለት ድረስ የወትሮው ባልሆነ ትእግስት ይጠባበቃል።

ቧንቧው እንፋሎት ብቻ ስለሚተፋ ወደገንዳው የሚወርደው ውሀ ዝናብ ዘንቦ ካባራ በኋላ ከሰንበሌጥ ላይ ኮለል ኮለል እያለ እንደሚወርድ ጠፈጠፍ ስልት እየጠበቀ አንድ ባንድ ይንጠባጠባል።

“ትኩስ የህይወት ጠብታ፣ ትኩስ፣ ወፍራም የህይወት ጠብታ” የሚል ሀሳብ ላንዳፍታ አእምሮው ውስጥ እንደመብረቅ ብልጭ ብሎ መልሶ ድርግም አለ። የአበራ አእምሮ ካንድ ሀሳብ ወደሌላ ሀሳብ ስለሚጋልብ አንድ ነገር በተለይ ወስዶ እስከ መጨረሻው ድረስ ሊያስብበት አይችልም። ለዚህ ነበር ባለቅኔ፣ ወይም ደራሲ፣ ወይም ሰአሊ የመሆን ተስፋውን ውስጡ ቀብሮ ያስቀረው። ነፍሱ ግን ራሷን ባንድ ነገር ለመግለጥ ዘለአለም እንደዋተተች፣ እንደቃተተች ትኖራለች። አእምሮው ወዲያና ወዲህ እንደሚባክን ስለሚያውቅ አዘውትሮ፣ “ሀሳብ መጨረሻ የለውም፤ ቁም ነገሩ መኖር ነው፤ የኑሮን ጣእም ማወቅ። ሀሳብ የፈጠረው ግብ ካልደረሰ ውጤቱ ያው ነው፤ ምሬትና ብስጭት። አዎን፣ ሌላ ምናለና!” ይላል።

አንድ ትልቅ ወፍራም ጥቁር ዝንብ ከየት መጣ ሳይባል እንግዳ ቤት ገብቶ ጥዝዝ – እያለ አንዴ ከኮርኒሱ ጋር፣ አብዛኛውን ጊዜ ከመስኮቱ መስተዋት ጋር፣ አንዳንዴ ደግሞ ከተንጠለጠሉት ባለአራት ጡት መብራቶች ጋር እየተጋጨ ክፍሉን ውጦት የነበረውን ከባድ ዝምታ ባንዳፍታ አደፈረሰው። የዝምታው ሙዚቃ ስልቱን አጣ። አበራ መንጐራደዱን ትቶ ዝንቡን ለመግደል ይሯሯጥ ጀመር። የጧት ካቦርቱን አውልቆ፣ ዝንቡ መስኮትና ኮርኒሱ ላይ ሲያርፍ ለመግደል አንድ ሁለት ጊዜ ከሞከረ በኋላ ጥዝዝ … እያለ ሂዶ መብራቱ ላይ በማረፉ የሚያደርገው ነገር ጠፍቶት ወደላይ አንጋጦ ለጥቂት ጊዜ ተመለከተውና ተስፋ እንደመቁረጥ ብሎ ራሱን ነቀነቀ። “አሀ!” አለና ሂዶ መስኮቱን ከፍቶ ይጠብቀው ጀመር። እሱም እንዳሰበው፣ ዝንቡም በበኩሉ ይጠብቅ የነበረውን መውጫ ቀዳዳ ያገኘ ይመስል ጥዝዝ … እያለ ሹልክ ብሎ ወጣ። ከውጭ የሚመጣው ሁካታ ተወርውሮ ጆሮውን መታው። የመኪና ጋጋታ፣ ጡሩምባ፣ የበጎች ጩኸትና የሰዎች ድምጽ ባንድነት ሲሰማ የአማኑኤል ሆስፒታል እብዶች ተሰብስበው ያቋቋሙት የሙዚቃ ጓድ ይመስል ጆሮ ይጠልዛል። ቶሎ መስኮቱን ዘጋ። “እኔ ግን መውጫ ቀዳዳ የለኝም!” አለ ዝንቡን አስታውሶ።

አበራ ለጊዜው የሚኖርበት ሰፈር በየበአላቱ ቀን የበግ ገበያ ሆኖ ይውላል። የሚኖረው በመስፍነ ሀረር መንገድ ከሾላው በላይ ተስፋዬ ቀጄላ ቤት ፊትለፊት ሲሆን፣ ይሄኛው ቤት በአምስት አመት ውስጥ ዘጠነኛ ቤቱ መሆኑ ነው። ከወንድሙ ምክር መሀል አበራ ልብ ውስጥ በመጠኑ የሚገባው የቤት መስራት ጉዳይ ነው። አበራ ወርቁ ቤት አጠገብ ወይም ፊትለፊት የሚባልበት ጊዜ ይመጣ ይሆን? ጊዜው ሩቅ መስሎ ታየው።

ለመጀመሪያ ጊዜ በኩራት አይን የቤቱን እቃ አንድ ባንድ ይመለከት ገባ። ውጭ የደመቀ የጸሀይ ብርሀን ቢኖርም የዝምታው አዘቅትና ጽላሎት በስውር መንገድ ተዋህደው የእንግዳ ቤቱን ብርሀን ደበብ አድርገውታል። በብርሀን አይን የሚያሞቀው የምንጣፉና የሶፋዎቹ ደማቅ ቀይ ቀለም አሁን የረጋ ደም መስሏል። ወርቅማ ሆነው በጥቁር ጥለት ያጌጡት የመስኮት መጋረጃዎች በብርሀን ያላቸውን ድምቀት አጥተው ፈዝዘዋል። ከውጭ ወደ ውስጥ ሲገቡ በስተቀኝ ካለው ግድግዳ ላይ የተሰቀለው በህብረ ቀለማት ስለቀለማት የተሰራው ስእል ብርሀን በማጣቱ የቅኔው ውበት ጠፍቷል። ትኩር ብሎ ተመለከተው። ፍዝዝ ብሎ በተመሰጠ አእምሮ አየው። ስእሉን ሳይሆን በስእሉ ውስጥ አልፎ የሚመለከተው ራሱን ነበር። በከንቱ ያሳለፈውን ህይወቱን ነበር – ያለፈውንና ወደፊትም ቢሆን ሊያገኘው የሚችለው መስሎት የማይታየውን ህይወት።

“ማን ነኝ? ምንስ ነኝ? እቃ። ለዚያውም ዋጋ የሌለው የበሰበሰ እቃ። እቃ ሆኜ እንድቀር ያደረገኝ ማንነው? እኔው ራሴ? ወይስ ያፈራኝ ህብረተሰብ? ወይስ አልፌው የመጣሁት የትምህርት አቋም? የምን የትምህርት አቋም! የአቋሙ አላማስ ምን ይሆን? ላይ ላዩን የሽምጥ ለማስጋለብ! ለምን አላማ! የትምህርት አላማው እያንዳንዱ ሰው ራሱን፣ ማንነቱን፣ የተፈጥሮ ችሎታውን እንዲያውቅ ማድረግ ነበር። እኔ ግን ማንነኝ?” እያለ፣ አይኖቹን ስእሉ ላይ ተክሎ ሲያስብ ፍዝዝ ብሎ ቀርቶ ነበር። ደንዝዞ ነበር።

በስተግራ ያለው ግድግዳ ጽላሎቱን አሳርፎበት ተንጣሎ የሚታየው ራዲዮግራም የሬሳ ሳጥን መስሏል። ሱዛን ሮስ የተባለችው የሰላም ጓድ ልኡካን ባልደረባ ህይወቱ ውስጥ በድንገት ለጥቂት ወራት ባትገባ ኖሮ አበራ ይህን ራዲዮግራም ለመግዛት ሀሳብ አልነበረውም። ነገር ግን፣ ከገዛ ላይቀር የሚገዛው ነገር ሁሉ ከባድና ዋጋ ያለው መሆን አለበት። “የምቆጥበው ለነገ የሚሆነኝ መሆኑን ወይም አለመሆኑን በርግጥ ስለማላውቅ ለምን ርካሽ ነገር እገዛለሁ? በርግጥ የማውቀው ዛሬን ብቻ ነው!” በማለት ሁልጊዜ ውድ እቃዎችን ይገዛል። ቤቱ ርካሽ እቃ አይገኝም።

ሱዛን ሮስ፣ “ብልጫ ያለውን ነገር የሚመርጡ ወንዶች ደስ ይሉኛል፤ ምክንያቱም ለውድና ለከፍተኛ ነገሮች የሚጣጣሩ ወንዶች ሲያጋጥሙኝ እኔ ስለራሴ ያለኝ አስተያየት ውሀ እንዳገኘ ጽጌረዳ ይለመልማል” እያለች ደጋግማ ትነግረው ነበር። ሆኖም አልጋ ውስጥ ገብታ ያለሙዚቃ መንቀሳቀስ ፈጽሞ እንደማትችል አስታወሰ። ያለሙዚቃ ሰውነቷ አይፍታታም። ያለሙዚቃ ፍቅር ሰጥታ ፍቅር መውሰድ ጨርሶ አይሆንላትም። ከስንት ማግባባት በኋላ ቤቱ የወሰዳትን ወንድ አስቀድማ የምትሰጠው ምርጫ “ሙዚቃ ስጠኝና ፍቅር ልስጥህ” የሚል ነበር። ታዲያ፣ አበራ ቤቱ ባመጣት ምሽት እንደዚያ ያለውን ምርጫ ስታቀርብለት አላመናትም። ውርጭ ውስጥ እንዳደረ ብረት የሚቀዘቅዘውን ጭኗን እየደባበሰ፣ ረጅም ጠጉሯ ስር ውሎ እንደዝሆን ጥርስ የነጣውን ማጅራቷን አንዴ በጥፍሩ እየቧጠጠ፣ አንዴ በጥርሱ እየነከሰ፣ ከንፈሯን አሁንም እየሳመ፣ ካሁን አሁን ተሸነፈችልኝ በማለት ልቡ ድው ድው፣ የደም ስሮቹ ትር ትር እያሉ ሲጠብቅ ከላዪዋ ላይ ገፍትራው ተነሳች።

የታጠፈውን ቀሚሷን እያስተካከለች፣ “ሙዚቃ ስጠኝ ነው የምልህ!” አለችው በቁጣ ቃል፣ ሲቃ በያዘው ድምጽ። ጉንጮቿ ላይ የነበረው ደም ቁልቁል ወረደ። ባንዳፍታ ጸሀይ ያልነካው በሽተኛ ይመስል ገረጣች። ከሩቅ ሲመለከቱት ነጭ፣ ከቅርብ ሲያዩት ሽሮ የሚመስለውን ጥርሷን ታፋጭ ጀመር።

“ስለግዜር ብለሽ አሁን ሙዚቃ ምን ያደርግልሻል? ልባችንን አንድ ብናደርገው እኛው ራሳችን ውብ ሙዚቃ ልንፈጥር እንችላለን – የተፈጥሮ ዳንኪራ እየረገጥን።”

“እውር ነህ፤ ለማየት አትችልም!” አለችው፤ በረጅሙ ተንፍሳ፣ ረጅም ጠጉሯን በሁለት እጆቿ ጭምድድ አድርጋ ይዛለች። እጆቿ ላይ ያሉት የደም ስሮች እንደሽምጥ አጥር ተገትረዋል። እና ከቀሉት ትናንሽ ውብ አይኖቿ እንባ እየፈለቀ የገረጡትን ጉንጮቿን ያርሰው ነበር።

“ምን!”

“ያለሙዚቃ አይሆንልኝም፤ ፍጹም አይሆንልኝም። ፍቅሬን ለወንድ አሳልፌ ከመስጠቴ በፊት ነፍሴ ወደ ሙዚቃ አለም መግባት አለባት። ከዚያ በኋላ ነጻነት ይሰማኛል፤ ውስጤ እንደጽጌረዳ እምቡጥ ይከፈታል፤ ለመስጠትም ሆነ ለመቀበል ዝግጁ እሆናለሁ።”

“እሱን ተይው! ፍቅርሽን ለመስጠት ነፍስሽን አስቀድመሽ ለሙዚቃ መለወጥ የምትፈልጊው ለጥቁሮች ብቻ ነው? ወይስ ከብጤዎችሽም ጋር እንዲሁ ነሽ?”

“አበራ፣ ለምን እንዲህ ትላለህ? ለቀለም ደንታ እንደሌለኝ እዚህ መምጣቴ ሊያረጋግጥልህ አይችልም?”

አበራ ጊዜ አላጠፋም። በሚቀጥለው ቀን ሂዶ ራዲዮግራም ገዛ። ከዚያ በኋላ ሱዛን የየሙዚቃውን ስልት በግለት፣ በስሜት እስከተለየችው ቀን ድረስ ትጠብቅ ነበር። ጸሀይ እንዳየች የጽጌረዳ እምቡጥ ወከክ፣ ትርክክ ትልለት ነበር።

ከኒውዮርክ፣ ከሱዛን ዘንድ ትናንት የደረሰው ካርድ “መልካም ፋሲካ፣ ስኳር ወለላዬ፣ የትም ብሆን አብረን የሰማናቸው ጥኡም ሙዚቃዎች ትዝ ይሉኛል። የማዝነው አንተ ለጋብቻ ፍጹም ደንታ ስለሌለህና ብዙ ሙዚቃዎችን አብረን ሳናዳምጥ በጥቂት ጊዜ ውስጥ በመለያየታችን ነው። ሆኖም ቅሬታ የለኝም፤ እያንዳንዷ ደቂቃ ትዝ ትለኛለች” የሚል ነበር። ራዲዮግራሙ ላይ አስቀምጦታል። “እሳቱ አልፎ ረመጥ፣ ረመጡ በርዶ አመድ የሆነ ትዝታ ነው” ሲል አሰበና የጧት ካቦርታውን ትከሻው ላይ ጣል አድርጐ ወደ መታጠቢያ ቤት ሄደ።

መታጠቢያ ቤቱን ያጥለቀለቀው እንፋሎት ያፍናል። የፊት መስተዋቱም፣ የመስኮት መስተዋቱም፣ ግድግዳውን ያለበሱት ነጭ ሸክላዎችም በሙሉ በላብ ደፍቀው ወርዝተዋል። ገንዳው ውስጥ የወረደው ውሀ ግን ይህን ያህል አይፋጅም። እንደፍላጐቱ ቢሆን ውሀው መፋጀት አለበት። አበራ ገላውን አሽቶ ለመታጠብ ስለሚሰንፍ ገንዳው ውስጥ በጀርባው ተንጋሎ መቀቀልን ይወዳል። በተለይ የጀርባው ነገር ጭንቁ ነው። ጀርባውን አሽቶ የሚታጠብበት ዘዴ ሊገባው አልቻለም። ለሌላ ሳይሆን ለዚህ ብቻ ሚስት ቢያገኝ አይጠላም።

የሌሊት ልብሱን አውልቆ እርቃነ ስጋውን አንድ ሁለት ጊዜ ከተንጐራደደ በኋላ በእንፋሎት ወርዝቶ የጧት ጭጋግ የመሰለውን የፊት መስተዋት በፎጣው ወለወለና ላንዳፍታ ፊቱን ተመለከተ። የቀይ ዳማ ቢሆንም ጸሀይ ያልመታው ፊቱ ገርጥቷል። የአበራ መልክ ቁንጅና ትላልቅ አይኖቹ ላይ ነው። ችርችም ያሉት ቅንድቦቹ ከኮፈናቸው ወጣ ወጣ ላሉት አይኖቹ ልዩ ውበት ይለግሷቸዋል። ሽፋሎቹ በምላጭ የተስተካከለ ይመስላሉ። በራው በመጠኑ ገለጥ ባያደርገው ኖሮ የግንባሩ ማጠር ጐልቶ በታየ ነበር። አፍንጫው ሰልከክ ብሎ ወርዶ ቀዳዳዎቹ በመጠኑ ሰፋ ሰፋ ያሉ ናቸው።

መቀስ አንስቶ ካፍንጫው ውስጥ እንደ ራዲዮ አንቴና ረዘም ብለው የወጡትን አንዳንድ ጠጉር ከርክሞ ሲያበቃ፣ አፉን በመክፈት ምላሱን ወደ ውስጥ ቀልሶ፣ ተዋጊ በሬ ይመስል ያንገት ስሮቹ እስኪያብጡ ድረስ ወደታች አቀርቅሮ፣ የታችኛዎቹ ጥርሶቹን ከውስጥ በኩል ሲጃራ ምን ያህል እንዳበለዛቸው ተመለከተ። የዛገ ቆርቆሮ መስለዋል። ሽንት እንዳሸተተ በግ ስስ ከንፈሮቹን ብልጥጥ አድርጐ ተመለከተ። ጥርሶቹ እንደወተት ባይነጡም ጸአዳ ናቸው።

ጢሙ አድጐ እንደሆን ለማየት በሁለት እጆቹ ጉንጮቹን ከታች ወደላይ መላልሶ ደባበሰ። ጢሙ አላደገም፤ ጉንጮቹ እንደህጻን ልጅ ገላ ለስልሰዋል። ብብቶቹ ውስጥና ጉያው መካከል ያለው ጠጉር ግን እንደባህታዊ ጠጉር አድጐ ተገማምዷል። የእግሩ ጥፍሮች አድገው ገሚሶቹ ተጣጥፈው ገሚሶቹ ደግሞ ተሰባብረዋል። ሱዛን የብብቱንና የጉያውን ጠጉርም ሆነ የእግር ጥፍሮቹን በየጊዜው ታስተካክልለት ነበር። እርሱ ለራሱ ሊያደርግ የማይችለውን ስታደርግለት ልዩ ደስታ ይሰማት ነበር።

“ወንዶችን ማሞላቀቅ ደስ ይለኛል። እንዳንተ ያሉ የእግር ጥፍራቸውን መቁረጥና የብብት ጠጉራቸውን መላጨት የማይችሉ ሳገኝ ደግሞ የበለጠ ደስታ ይሰማኛል” የምትለው ሁሉ ትዝ አለውና፣ “ምንነው አሁን በተገኘሽ!” ብሎ በመመኘት ገንዳው ውስጥ ገብቶ በጀርባው እንደልማዱ ተንጋለለ።

የገንዳው ርዝመት ለአበራ መካከለኛ ቁመት ይህን ያህል አስቸጋሪ ሁኖ አልተገኘም። የስፖርትን ነገር እርግፍ አድርጐ የተወው ከሰባት አመት በፊት ካዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅ እንደወጣ ቢሆንም፣ የትከሻው ስፋት፣ የወገቡ ቅጥነትና የዳሌው ስልክክ ማለት ከስፖርት አለም ተለይቶ የኖረ ሰው አያስመስሉትም።

ሰውነቱን በስንፍና ለማሸት ሲሞክር ደረቱ ላይ በቀኝ በኩል ያለውን ለሀያ አምስት አመታት አብሮት የኖረውን ትልቅ ጠባሳ ነካ። ትርንጐ ትዝ አለችው። በነፍስ ትኖር ይሆን? ሞታ ይሆን? አያውቅም። የሚያውቀው አንድ ነገር ብቻ ነው።

እድሜዋ ከእርሱ እድሜ ገፋ ያለ ነበር። ፊቷ እንደውድቅት ጨለማ ጠቁሮ በወዝ የተንጨፈጨፈ ነበር። ጠጉሯ አንድ ባንድ የሚቆጠር፣ ፍርጥምጥም ያለች ጉጭማ ነበረች። እናቱ ወይዘሮ ባፈና ሞልቶት ቡና ለመጠጣት የግል ሲኒአቸውን ይዘው መንደር ሲሄዱ፣ ትርንጐ አበራን ትጠራውና መደብ ላይ ተጋድማ፣ “ና እንጫወት” ትለው ነበር።

“ምን አይነት ጨዋታ?”

“ና ምን ቸገረህ፣ እኔ አሳይሀለሁ”

ታጫውተዋለች። ከጥቂት ጊዜ በኋላ ከጨዋታው የሚያገኘው ደስታ እየጣመው ስለሄደ የእናቱን ከቤት መውጣት በናፍቆት ይጠባበቅ ነበር። እንዲያውም አንዳንዴ ትርንጐ ስራ ይዛ አላጫውትህም ስትለው ምርር እያለ ያለቅስ ነበር። በተለይ ከባይከዳኝ ጋራ ስትዳራ ያየ እንደሆነ ትንሿ ልቡ እርር፣ ድብን ትል ነበር። ቆየት ብለው እሱን አስወጥተው በር ሲዘጉበትማ አይጣል – ትርጉሙን ለይቶ የማያውቀው ስሜት በሰራ አካላቱ እየተሰራጨ ያብከነክነው ነበር … ያብሰለስለው ነበር።

ታዲያ አንድ ቀን ጧት እናቱ ቡና ለመጠጣት ከቤት እንደወጡ አበራና ትርንጐ መደብ ላይ ወጥተው ጨዋታቸውን ቀጠሉ። ወይዘሮ ባፈና አንዴ ከቤት ከወጡ በየቤቱ ቡና አክትመው ቤት እስኪመለሱ ድረስ ጥላው ቤት ስር ክትት እንደሚል ያውቃሉ። ነገር ግን፣ ያን ቀን ለካ ስኒአቸውን ረስተው ሂደው ኖሮ ወዲያውኑ ተመልሰው መጥተው የአጥረ ግቢውን በር “ትርንጐ፣ ትርንጐ” እያሉ ሲያንኳኩ፣ ትርንጐ ደንግጣ አንዴ ከላዪዋ ላይ ስትወረውረው ጊዜ ሽንኩርት ለመክተፍ ያስቀመጠችው ቢላዋ ላይ ሂዶ በደረቱ ወደቀ። ጠባሳው አብሮት ይኖራል – ማስታወሻ ሆኖ። አሁን የት ትሆን?

የትርንጐ ትዝታና የውሀው ሙቀት ሰውነቱን አዝናንቶት ኖሮ ፍትወት አደረበት። አበራ አንድ ስሜት ካደረበት ያንን ስሜት ሳያረካ ለመቆየት አይችልም … ከዚያ በኋላ ራሱን እየጠላ አይኖቹን ከድኖ ከህሊናው ጋር ሲሟገት የመታጠቢያው ቤት በር ተንኳኳ።

“ማንነው?” ሲል ጠየቀ፣ በጐረና ድምጽ። አድሮበት የነበረው ምትሀት ከመቅጽበት አለፈ። በፍትወት ስሜት አብጦ የነበረው ሰውነቱ ባንዳፍታ ሙሽሽ አለ።

“ከእቁባቶችህ አንዷ መስዬህ ደነገጥክ እንዴ?” ሲል ውጭ የቆመው ሰው መልሶ ጠየቀው። ከፍ ዝቅም ሳይል አንድ አቅጣጫ ይዞ የሚሄድ፣ ለአበራ ጆሮ እንግዳ ያልሆነ ወፍራም ድምጽ ነበር …

.

በአሉ ግርማ

(1962 ዓ.ም)

.

(በበአሉ ግርማ ፋውንዴሽን መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

.

[ምንጭ] – “ከአድማስ ባሻገር”። ፲፱፻፷፪። ገጽ 5-14።

 

 

“የጉለሌው ሰካራም” (ልብወለድ)

“የጉለሌው ሰካራም”

በተመስገን ገብሬ

.

[በደራሲው ቤተሰብ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

በጉለሌ የነበረው የታወቀ ዶሮ ነጋዴ ማነው ብለው ከገፈርሳ እስከ ደጃዝማች ይገዙ ሠፈር ለጠየቁ ሰዎች፤ ተበጀ፣ ሰካራሙ ተበጀ፣ ዶሮ ነጋዴው ተበጀ ነው ብለው ይነግሯቸዋል።

የሕይወቱ ታሪክ ፍጹም ገድል ነው። ጢም ያለው ሽማግሌ ሰው ነው። ራሱን ጠጉር ውሀ ወይም መቀስ ነክቶት አያውቅም። ማለዳ አይናገርም። በጠርሙስ የከመረውን ከጠጣ በኋላ ማታ ሲራገም ወይም ሲሳደብ፣ ሲፈክር ወይም ሲያቅራራ ድምጡ ከፈረንጅ ውሻ ድምጥ ይወፍራል። ቢያውቀውም ባያውቀውም ላገኘው ሁሉ ማታ ሰላምታ ይሰጣል። ቢያውቀውም ባያውቀውም ካገኘው ሁሉ ጋራ ማታ ይስቃል። ቢያውቀውም ባያውቀውም የሰላምታው አይነት እንደ ወታደር ወይም እንደ ሲቪል ቢሆን ለእርሱ እንደተመቸው ነው። ከሰላምታው ጋራ ድምጥ ትሰማለችሁ። ከአፉ ከሚወጣው ግን አንድ ቃል መለየት አትችሉም።

ቡን በተፈላ ጊዜ በጉለሌ በየምድጃው ሥር የሰካራም ተረት የተጫወተው ሰው ሁሉ የተናገረ በተበጀ ላይ ነው። መልኩን አይተውት ያላወቁ ባልቴቶች እንኳ ከፍንጃል ቡኑን ፉት እያሉ የሌላውን ሰካራም ተረት በተበጀ ላይ ይላክኩት ነበር። ይህ እውነት ነበር። በጠባዩ ከተባለበት የባሰ ሰካራም ይሁን ወይም የተሻለ የጉለሌ ባሕር ዛፍ ውስጥ ወጥቶ አንድ አዲስ እንግዳ ሰው ሆኖ ለአዲስ አበባ ታይቷል።

ከዱሮው የእንጨት ጉምሩክ አጠገብ ወደ ምሥራቅ ሲል ካለው ወንዝ ማዶ ድልድዩን ወደ ምሥራቅ ተሻግሮ መጀመሪያ የሚገኘው አነስተኛ ሳር ክዳን ቤት የተበጀ ቤት ማለት ያ ነው። በዚያው በቤቱ በዚያው በጉለሌ በሠፈሩ ኖረ።

እንጨቱን ተሸክሞ አፈሩን ቆፍሮ ቤቱን የሰራው እርሱ ነው። ዋጋ ከፍሎ አስከድኖታል።

ተበጀን ኩራት ተሰማው። ቆይቶ ደግሞ ዓይኖቹ እንባ አዘሉ። በጉንጩም የእንባ ዘለላ ወረደው። በግራ እጁ መዳፍ ከጉንጩ የተንከባለለውን እንባ ጨፈለቀው። ዓይኖቹ እንባ ያፈሰሱ ለራሱ ጎጆ ስላለው ነው። ሊነገር በማይቻል ደስታ ልቡ ተለውሷል።

ዝናብ ያባረራቸውም ከቤቱ ጥግ ሊያጠልሉ ይችላሉ። ቤት የእግዚአብሔር ነውና ወዥብ እንዳያገኛቸው ከቤት ውስጥ ዝናቡ እስኪያባራ ይቆያሉ። ተበጀን “ቤትህን ይባርክ” ሊሉት ነው።

“እንግዲህ መንገደኛው ሁሉ ‘ይህ የማን ቤት ነው?’ ብሎ ሲጠይቅ የተበጀ ሊባል ነው” አለ።

ቀጥሎ ደግሞ፣

“ ‘ተበጀ የትኛው ነው?’ ሲባል ‘ዶሮ ነጋዴው’ ሊባል ነው” አለ።

“ ‘ዶሮ ነጋዴው የትኛው ነው?’ ሲባል ‘ያ የጉለሌው ሰካራም’ ሊባል ነው። አወይ! እኔ ተበጀ፤ ተበላሽቻለሁ”

አለና ደነገጠ።

“ከዚህ በኋላ ስለ ቤቱ ክብር እንኳ መጠጥ መተው ይገባኛል” አለ።

መጠጥ ለመተው ያሰበበት የመጀመሪያ ጊዜው ይህ ነው። ሰካራምነት ጉዳት መሆኑ ተሰምቶት እንደሆን ይናገር ስለ ቤት ክብር ማለቱ ግን ወደ ዳር ይቆይ። ስለ ቤት ክብር ምን ያውቃል? ዶሮ ነጋዴው ተበጀ ሰካራሙ ተበጀ አይደለምን?

ሰካራሙ ተበጀ የሰራውን የገዛ ቤቱን ከፍቶ፣ ገበና ኩራዙን አስቀምጦ፣ ክብሪቱን ለመጫር ሲያወጣ በሐሳብ ተሰቅዞ እንደዚህ አሰበ፣

“መምረጥ አለብኝ። ከዚህ ቤት ያለው መጠጥ ሁሉ አንድ ሳይቀር እየወጣ ይፍሰስ። ከዚህ በኋላ ክብሪቱም ኩራዙም በቤት ይደር። በአዲሱም ቤት ብርሃን ይዙርበት። አለዚያም በአዲሱ ቤት መጠጥ ይዙርበት። ኩራዙና ክብሪቱ ከቤት ይውጣና ይፍሰስ። ሊደረግ የሚገባ ከሁለቱ አንዱ ነው እንጂ፤ በሰካራሙ ተበጀ ቤት መጠጥና እሳት በአንድነት ይህች ውሸት” አለና ሳቀ።

ከሁለቱ አንዱን ለማድረግ ሳይቆርጥ መብራቱን አቃጠለና ተቀመጠ። እንደገና ደግሞ እንደዚህ አሰበ።

“አያድርገውና ዛሬ ሰክሬ ይህ ቤት ቢቃጠልብኝ አመዱን አይቶ በሰካራሙ ተበጀ ላይ ለመሳቅ ድፍን ጉለሌ ነገ ከዚህ ነው የሚቆም! ጉለሌ ምን ባለኝ? ወሬ ከማቡካት በቀር ጉለሌ ምን ሥራ አለው? ለአዲስ አበባም የስድስት ወር መሳቂያ በሆንኩ ነበር። መንገድ አላፊዎችም ነገ በዚህ ሲያልፉ አመዱን አይተው ይህ የተቃጠለው ቤት የማን ነበር ሲሉ የተበጀ ሊባል ነው። በሰካራሙ ተበጀ ቤት መጠጥና እሳት ባንድነት ይህች ውሸት!”

ወደ ውጭ እንደ እርም ወርውሮት የነበረውን የመጠጥ ጠርሙስ ሁሉ በጨለማው ዳብሶ አንድ በአንድ ለቃቀማቸው። አንዱን ግን ቀና አደረገና ከአፍንጫው አስጠግቶ አሸተተው። በጠርሙሱ ቅርፅ የመጠጡን አይነት አወቀው። ዊስኪ ነበርና ስለዚህ ነው ሰው እንዳይሰማ ቀስ ብሎ የሳቀ። የጠርሙሱን ግማሽ ከጠጣ በኋላ ግን በአፉ ቡሽ ቢወትፉበት ለሳቁ መጠን የለውም።

“ጉለሌ ተኝቷልና ከዚሁ ከባሕር ዛፍ ሥር ቁጭ ብዬ ብጠጣ የሚታዘበኝ የለም” አለና አሰበ።

እውነቱን ነው። ጉለሌስ ተኝቶ ነበር ነገር ግን አሁን እርሱ ጠጥቶ የሰከረ እንደሆነ ጉለሌን ሊቀሰቅሰው ነው እርሱ ከጠጣ በጉለሌ ማን ይተኛል?

ጠርሙሱን ከከፈተው በኋላ ብርጭቆ ያስፈልገው እንደነበር ትዝ አለው። ሶስት የሚሆን ደህና ጉንጭ ጠርሙሱን ከአፉ አስጠግቶ ጨለጠ። ከዚያ በኋላ የሚጠጣበት ብርጭቆ ሊያመጣ አሰበ። ከዚያ በኋላ ደግሞ በሦስት ጉንጭ ምን ያህል ጠርሙሱን እንዳጐደለው ለማወቅ ጠርሙሱን ቀና አድርጎ በጨረቃዋ ተመለከተ።

“ግማሹን ያህል ሰርጉጀዋለሁ” አለና በሳቅ ፈነዳ።

“ለዚችስ ብርጭቆ ማምጣት አያሻም” እያለ ጠርሙሱን አምቦጫቦጨው።

በቀኝ ክንዱ መሬቱን ተረክዞ የቀረውን ጅው አድርጎ ወደ ውስጥ ወረወረው። ባዶውን ጠርሙስ ደግሞ በጁ እየጠነቆለ፣

“አንተን ደግሞ ለአንድ ዶሮ ለውጬ ሞያ አስይዝሃለሁ የዊስኪ ቅርፍቱም ዋጋ አለው አይጣልም” አለ።

እንዲሁ ሲጠጣ ሌሊቱን አጋመሰው። ቀጥሎ ከእግሩ በታች የወደቀውን ጠርሙስ እየቆጠረ፣

“ይህን ሁሉ እንደጠጣሁት አላምንምና በጉለሌ አፈርሳታ ይደረግልኝ እነ ናቄ እነ ተሰማ አጐቴም ይጠጣሉ” አለ።

የጠርሙሱ መጠጥ ሁሉ እስኪያልቅ ድረስ ከዚያው ከዛፉ ሥር ተቀምጦ ያን ጠንካራ ትምባሆውን ከአፉ አለየውም። በሳቀ ጊዜ ብቻ መልሶ ዝም እስኪል ድረስ መጠጡ ወይም ትምባሆው ከአፉ ያቋርጣል። የመጠጥና የትምባሆ ጊዜው ተበጀ ይህ ነው።

ማለዳ በቀዝቃዛ ውሀ ታጠበ። ቋንጣም እንቁላልም ጠበሰና በዳቦ በላ። የጦም ቀን ነበር፣

“ለአባ ተክለ አረጋይ አልናገርምና ነፍሴ ሆይ ግድ የለም” አለ።

የነፍስ አባቱን ማለቱ ነው። ምናልባት በአመት እንኳ አንድ ጊዜ ጠይቋቸው ወይም ጠይቀውት አያውቁም። እርሱንም አያደርሰውም፤ እርሳቸውም ከበዓታቸው አይወጡም። አንዳንድ ጊዜ የዛሬውን እሑድ ዕረፍት አደርገዋለሁ ያለ እንደሆነ እግሩን ደህና አድርጎ የሚታጠብበት ቀን ማለት ነው።

ደክሞት ነበርና ደህና እንቅልፍ ተኝቶ ነበር። ዝናቡን ነጐድጓዱን ጐርፉን ውሀ ምላቱን አልሰማም። አንዳች ነገር ሰማ። ዘፈንና እልልታ የሰማ መሰለው። ትናንት ከጠጣው መጠጥ ኃይል መሰለውና ይህስ እብደት ነው እንጂ ስካር አይደለም አለና ተመልሶ ተኛ።

እንደገና አዳመጠ። የእርዳታ ጥሬ ጩኸት ሰማ። ከአልጋው ዘልሎ ከወረደ በኋላ ቤቱን ለመዝጋት ጊዜ አላገኘም። በትልቁ ወንዝ ዙሪያ ቁመው ይጮሁ የነበሩ ሰዎች የውሀው ምላት የሾገሌን ገረድ እንደጠለፋት ነገሩት። ጐርፍ የወሰደው ሾገሌን ራሱን ቢሆን ወይም የሾገሌን ገረድ ለተበጀ ማዕርግ ምኑም አይደለም።

“ገረዲቱን እናንተ በመጨረሻ ያያችኋት ወዴት ነው?”

ብሎ ጠየቀና እየጠለቀ በዋና ይፈልግ ጀመር። ስለ ሾገሌ ገረድ በትኩስ ውሀ ምላት ለመግባት አንሠዋም ያለው ጉለሌ በዳር ተሰልፎ ቁሞ ተበጀን ይመለከት ነበር።

ብዙ ጠልቆ ከቆየ በኋላ ብቅ አለና፣

“አገኘኋት መሰለኝ” ብሎ በዳር ላሉት ጮሆ ተናገረ።

ለሰው ሁሉ ደስታ ሰጠው። ከሁሉም ይልቅ እርሱን ደስ አለው። የጠለቀውና የዋኘው ረጅም ጊዜ ስለሆነ ደክሞት ነበር። ነገር ግን ሊያወጣት ይገባዋል። ጠለቀና አገኛት። በአሸካከሙ ላይ ጥበብ ያስፈልጋል። አለዚያስ ውሀው ምላት እንደገና ይነጥቀዋል። እንደተሸከማት ውስጥ ለውስጥ ዋኘና ከዳር ብቅ አለ።

ከሸክሙ ክብደት ኀይል የተነሳ ወዲያው ወደቀ። እርዳታ ተነባበሩለትና ጐትተው እርሱንም እርሷንም አወጧቸው።

ተበጀ ተንዘራግቶ በብርቱ ውጋት እያቃተተ የጉለሌ ሰው በሳቅ ሲፈነዳ ሰማ – ከራሱ በኩል ቀና አለና፣

“ሴትዮዋ ድናለች?” ብሎ በርኅራሄ ድምፅ ጠየቃቸው።

አንዱ ቀረበና፣

“አሳማ ነው ያወጣኸው” አለው።

የሚያቃትተው ተበጀ ከወደ ራሱ ቀና አለና፣

“አሳማ?” ብሎ ጠየቀው።

“ለመሆኑ ከእናንተ ውሀ የወሰደባችሁ ሰው ነበር ወይስ አሳማ ኑሯል?” ብሎ ተበጀ ጠየቀና ያቃትት ጀመር።

ጎረቤትህን እንደ ነፍስህ ውደድ ቢባልም ሰዎችን እነ እቲላን ነበር እንጂ የእቲላን አሳማዎች አልነበረም። እቲላ ጎረቤቱ አሳማ አርቢ ነው። ውሀው ምላት ነጥቆ ወስዶ የነበረ የእቲላን አሳማ ሳለ፣ ያላዩትን ቢያወሩ ግድ የሌላቸው ሰዎች የሾገሌን ገረድ ውሀ ወሰዳት ብለው አውርተው የተበጀን ነፍስ ለአንድ አሳማ ነፍስ ሊያስለውጡት ነበር።

መልካሙ የሰማዕትነት ሥራው ሁሉ ደግሞ እንዲሁ ርካሽ ሆኖ የሚቆጠር የሆነበት ዘወትር የሚሰክር ሆኖ ስለታወቀ ነው። በግብረ ገብም መሠረት አደረግሁት የሚለውን ሁሉ ሳያውቀው እንደሚያደርገው ይቆጥሩበታል።

“በጎ ሥራህን ሁሉ በትኩስ መቃብር ውስጥ አፈር አልብሰው አንተ ሰው ሁን ሚስት አግባ ልጆች ይኑሩህ” ይሉና ይዘልፉት ነበር።

ድኃ ቢሆን ወይም ባለጠጋ፣ ሰካራም ቢሆን ወይም ትኅርምተኛ፣ ሁሉም የጉለሌ ልጆች ነን አባታችንም ጉለሌ ነው ብሎ ራሱን የሚያኮራ እርሱ ተበጀ ብቻ ነበር።

.

ከሚያሰክር ሁሉ ትኅርምተኛ ለመሆን ብዙ ጊዜ አስቦ ነበር። ሰክሮ ያደረበት ሌሊት አልፎ ብርሃን በሆነ ጊዜ ከእንግዲህ ወዲህ “መጠጥ አልቀምስም” እያለ እየቀኑ በብርሃን ተበጀ ምሏል። በነጋው የበለጠ ጠጥቶ የባሰ ሰክሯል። ለመስከር ይጠጣል። ደስ ያለው እንዲመስለው ይጠጣል። ብስጭቱን የሚረሳ መስሎት ይጠጣል። ይህ ነው ተበጀ።

“ይህን መስከርህን ካልተውህ ላንተ አበ ነፍስ አልሆንህም”

ብለው የመጀመሪያ ንስሐ አባቱ ብዙ ከመከሩት በኋላ መንፈሳዊ ልጅነቱን ከርግመት ጋራ አስወግደውታል።

ገረዶቹም ለርሱ ተቀጥሮ መስራትን ከውርደት ቆጥረውት እየነቀፉት ሂደዋል። “መጠጥ ካልተውህ አናገባህም” ብለው እየጊዜው ለጋብቻ ጠየቋቸው የነበሩ በቁመናው አሰናብተውታል። በሰምበቴም በማኅበርም ማኅበረተኛ ለመሆን የጠየቃቸው ነፍሱን ሳይቀር ንቀዋታል።

ይህ ሁሉ በእርሱ ዘንድ ከኢምንት አይቆጠርም። ያሉትን ቢሉ እርሱ ምን ቸገረው? ገንዘብ እኮ አለው፣ ገንዘቡም ጥሬ ብር ነው። ባለጠጋ ነው። መስከርም የባለጠጎች ነው። ትኅርምተኛ መሆንም የድሆች ነው። እንደ ልዩ ዓመፅ አድርገው ለምን በእርሱ ይቆጥሩበታል? እንዲህ በተከራከረ ነበር።

ነገር ግን ልዩነት አለው። እርሱ ብዙ ጊዜ ሰክሮ ኦቶሞቢል በላዩ ላይ ሂዶበታል። ሰክሮ በበነጋው ከእንቅልፉ ሲነቃ ብዙ ጊዜ በእስር ቤት ውስጥ አድሮ ራሱን አግኝቶታል። በጉለሌ መንገድ ዳር ባሉት በብዙ የውሀ ጉድጓዶች ሰክሮ ገብቶባቸው እየተጮኸ ጉለሌ አውጥቶታል። ሰክሮ የጐርፍ ውሀ ከወሰደው በኋላ ብዙ ጊዜ የእሳት አደጋ ደርሶለታል። ሰክሮ ከቤቱ መድረስ እያቃተው ከወደቀበት ባቡር መንገድ ሳይነሳ ብዙ ጊዜ ጐርፍ በላዩ ላይ ሲሄድበት አድሯል።

ይህ ሁሉ ውርደት እና ርክሰት ነው እንጂ ክብር ከቶ አይደለም። እንግዲያውስ ክቡር ድሀ ነው። ገንዘብ ስለሌለው ራሱን መግዛት ይችላል። ባለጠጋ ደግሞ መናኛ ተራ ነው። ገንዘብ ስላለው ራሱን መግዛት አይችልም። ይህን ሁሉ አሰበ። ስለኖረ ባይማር እንኳ ብዙ ከማወቅ ደርሷል።

“ባለጠጋ ሆነ ወይም ድሀ፣ ሰው ከራሱ የበለጠ መሆን ይገባዋል” አለ።

ቤቱን ከሰራ ከአምስት ወራቶች በኋላ ጀምሮ ተበጀ መጠጥ ከቶ አልጠጣም። ስለቤቱ ክብር መጠጥ እርም ነው ማለት ጀምሯል። ያለፈውንም ዘመን መራርነት እያሰበ ተንገፍግፏል። አንድ ብሎ ለመጀመር ከወደቀበት ትቢያ አንስቶ ዕድሉን ሲያራግፍ እንደ ራእይ ያያል።

ያበላሸው እድሉ አሳዘነው፣

“በዚህ እድሜየ ሁሉ ሚስትም አላገባሁም ልጅም የለኝም” አለና አዘነ።

ውሾቹ እየተባሉ ሲጫወቱ ተመለከተና፣

“አመሌ ውሻ ነበርና ከውሾች ጋር ኖርሁ” ብሎ ራሱን ረገመ።

በውሾቹ ፈንታ አሁን በዚህ እድሜው ልጆቹ ዙሪያውን እየተጫወቱ ሲፈነጩ ባየ ነበር እንዲሁ አሰበ።

ቀልድና ወዘበሬታ ስለሚያውቅ እንደዚህ እያለ ይቀልድ ነበረ፣

“ጐጃም የአበባውንና የግራር ማሩን ይጭናል። የተጉለትና የአምቦ ወረዳ ጌሾውን ያቀርባል። የሆላንድ የቢራ ፋብሪካ ቢራውን ያወጣል። የኢጣሊያ ፋብሪካ ነቢት ያፈላል። መደቅሳና ዘቶስ በግሪክ አገር ይጣራል። በስኮትላንድ ዊስኪ ይጠመቃል። ይህ ሁሉ የሚደረገው በአራዳ የሚቀመጡትን እንዳይጠማቸው ነው። በዚህም ምክንያት በዋሻዋ እንደምትጮህ ጉጉት ሰካራሞች በከተማይቱ ይጮሃሉ።

“በደብረ ሊባኖስ ግን ድምጡን ዘለግ አድርጎ የሚናገር ወፍ እንኳ የለም። ውሀ እንኳ የሚጠጣ በመቅኑን ነው። በአራዳ ይሁን ወይም በገዳም ምንም ገንዘብና ቤስቲን ለሌለው ውሀ ደግሞ እጅግ አድርጎ ይጣፍጣል።”

ይህን የመሰለ ቀልድ ይቀልድ ነበረ።

ሰካራሙ ተበጀ ግን ገንዘብ እያለው ውሀ ጣፍጦታል። ልዩ በሆነው በዚያ ማታ ወደ አልጋው ወጥቶ በተኛ ጊዜ መጠጥን እርም ካደረገው አንድ አመት ከዘጠኝ ወር ከዘጠኝ ቀን እንደሆነው ጊዜውን ቆጥሮ አወቀው። ጊዜውንስ ማወቅ ለምን አስፈለገው? “እንደ ጥንብ መጣያ ትንፋሼ ተበላሼ፤ አፌም እንደ እሬት መረረኝ። ሹልክ ብዬ ዛሬ ብቻ፣ ጥቂት ብቻ፣ አንድ ጊዜ ብቻ፣ እኔ ብቻ፣ ብጠጣ ምን ይጐዳል” ብሎ ተመኝቶ ስለነበረ ነው።

ነገር ግን ወደ አልጋው ወጥቶ ተጋደመ። ከተጋደመም በኋላ ተነሥቶ ወደ መጠጥ ቤት ለመሄድ ከባድ ከነበረው እንቅልፉ ለመላቀቅ ታገለ። በመጨረሻ ወደ መጠጥ ቤት በሄደ ጊዜ በውኑ ወይንም በህልሙ እንደነበረ ራሱም ተበጀ አላወቀውም።

የጠጣም እነደሆነ ከሁለት መቶ ዓመት በፊት ይደረግ በነበረው የአረመኔ ቅጣት እጁና እግሩ ከመቆረጥ ይደርሳል ብሎ አላሰበም። አናጢ የጠረበው እንጨት ከቅልጥሙ ይቀጠላል ብሎ ክፉ ህልም አላለመም። አንድ ሰካራም አንካሳ በአንድ ዓመት ስንት የእንጨት እግር ይጨርሳል ብሎ ስለ ዋጋው አልተጨነቀም። ደህና ምቾት ያለው አንካሳ ለመሆንም ገንዘብ ያስፈልጋል።

አንካሳው ሰው ሰካራም እንደሆን በእንጨት እግሩ በሰላም ጊዜ ይሄድበታል። በሁከት ጊዜ ደግሞ ይማታበታል። ሲማታበት ይሰበራል ሲሰበርም ሌላ የእንጨት እግር መግዛት ያስፈልገዋል። ስለዚህ የእንጨት እግር የሚሰሩ አናጢዎች ለደንበኞቻቸው ትርፍ መጠባበቂያ እግር በሜንጦ ሰቅለው ያስቀምጡላቸዋል ይባላል። ተበጀን እንደዚህ ያለ ሕይወት አያጋጥመውም።

በበቀለች ዓምባዬ መጠጥ ቤት ደረጃውን ተራምዶ ተበጀ በገባ ጊዜ የጥንት ወዳጆቹ ሰካሮች በእቅፉ ላይ ተነባበሩ። እንደተወደደ መሪ በጫንቃቸው ላይ ተሸክመው እየተቀባበሉት በእልልታ ጮሁ። ከመጠጥ ቤት ጠፍቶ የነበረው ተመልሷልና በሰካሮች ሁሉ ዘንድ ደስታ ሆነ።

እንኳን በደህና ገባህ! የመጠጥ ጠርሙሶቹን እንደ ዘንባባ ይዘው ተቀበሉት። ቁማርተኛው ያረጀ ግሪክ እየሳለ ተናገረ። ሁሉም በደስታ ይጮሁ ስለነበረ አንድም የሰማው የለም። ረስቶት የነበረው መጠጥ ጣዕሙን ገና ሳያውቀው ገና ከጫንቃቸው ሳይወርድ በጩኸቱም በመጠጡም ተበጀ ሰከረ።

ከጫንቃቸው ወደ ቁልቁል ጣሉት።

የሕፃንነትህ ዘመን አልፏልና ራስህን ችለህ መሄድ ይገባሃል አሉት። ሰማህ? አቅም አንሶህ መሄድ አቅቶሃል እንደ ኩብኩባ እየዘለልህ መሄድ ትችል እንደሆነ ምርኩዜ ይኸውልህ ብሎ አንካሳው በየነ አቀበለው። ምርኩዙን ለመያዝና ለመጨበጥ እጁን ሲዘርር በግምባሩ ከበሬት ላይ ተደፋ። እንደወደቀም ሳለ፣ እስኪነቃ ድረስ በመካከሉ ስንት ሰዓት አልፎ እንደነበረ ለማስተዋል አልቻለም።

የመጠጥ ቤቱ እመቤት ጊዜ አልፏልና ከውጭ ጣሉትና ቤቱን ዝጉት ብላ አዘዘች።

ወደ ቤቱ የተመለሰ መስሎት ሄደ። ማወቅ አልቻለምና ወዴት እንደሄደ ግን አላወቀም። አንድ መንገድ ሲያቋርጥ ተሰናከለና ወደቀ። ከወደቀበትም ምድር ላይ በዳሰሰ ጊዜ ለእጁ የገጠመው የባቡር ሐዲድ ነው። ቤቱ ያለ በጉለሌ ነው። የሰከረበት ደግሞ የበቀለች መጠጥ ቤት ነው። መጠጥ ቤቱም ከዮሐንስ ቤተ ክርስቲያን አጠገብ ነው።

ምን ያህል ቢሰክር ነው የጉለሌ መንገድ ጠፍቶት እስከ ባቡር ሐዲድ ድረስ ተሳስቶ የሄደ? ራሱን ይዞ ለመጮህም ራሱ ወዴት እንዳለ ማወቅ አቃተው። እንደ ቤቱ መንገድ ጠፋበት።

ጥቂት መስማት ከቻለ በኋላ ጩኸት በስተኋላው ይነፋ የነበረ የእሳት አደጋ ወይስ ባቡር ኑሯል? እያፎደፎደ ሲሄድ ከወደ ኋላው በኩል ምን እንደገፋው አላወቀም፤ ከኋላው በኩል ትልቅ ኀይል መታው። ከፊቱ በኩል የቀበሮ ጉድጓድ ተቀበለው። እግሩ እንደ ብርጭቆ ነከተ። ከወደቀበትም ሌሊቱን ሁሉ ደም ከእግሩ ዘነበ። ትንኝም እንደ ንብ በላዩ ሰፍሮ ደሙን መጠጠው።

ቀና ብሎ በአጠገቡ የወደቀውን የአህያ ሬሳ አሞራዎች ሲግጡት አየ። የቀረው ልቡ በድንጋፄ ተመታ። የእርሱ እድል ከአህያው ሬሳ ዕድል ቀጥሎ ሆነ። በስካሩ ምክንያት እስከ ዘላለም ድረስ ከአህያ ሬሳ እንደማይሻል ተረዳው። ነገር ግን የአሁኑ መረዳት ለምን ይበጀዋል? ማወቅ የሚያስፈልግበት ጊዜ አልፏል።

በሕይወቱ ሳለ እንደወደቀ ያህያ ሬሳ መነሳት አልቻለምና በተራው አሞራዎቹ ዓይኑን ሊመነቁሩት ነው። ሥጋውን በልተው ከጨረሱት በኋላ አጥንቱን ሊግጡት ነው። ሌሊት ደግሞ ቀበሮዎች ሊረፈረፉበት ነው። ይህን እንዲያመልጥ ለመሸሽ ከወደቀበት ሊነሳ እያቃተተ ሞከረ። ባልተቻለው ጊዜ ግን ተጋደመ።

በደሙ ላይ እንደተጋደመ አራት ቀኖች አለፉ። እግሩ እንደ ቀርበታ ተነፋ። እንደ ቅጠልያ ያለ እዥ ወረደው። ከወደቀበት ያነሳው የመንግሥት አምቡላንስ ባገኘው ጊዜ ፈጽሞ በስብሶ ነበር።

ዶክቶር ክሪመር ባዩት ጊዜ ከሰማይ በታች ሊደረግለት የሚችል ሕክምና ምንድር ነው? ደሙ አልቋል። በሽተኞችን ለመርዳት በጎ ፈቃድ ካላቸው ሰዎች የተለገሰውን ደም ለሚሰክር ጥጋበኛ አልሰጥም። እርሱን መንካትም መርዙ ያስፈራል። ከዚህ በፊት ይህ እንዳይደርስበት እንዳይሰክር ብዙ አስጠንቅቀነው ነበር አሉ።

ከንፈሩ ተንቀሳቀሰ። ላብ በፊቱ እንደ ውሀ ፈሰሰ። ለመናገር ጣረ። በመጨረሻ ግን መናገርም ሳይሆንለት ቀረ።

ሐኪሞችም የገማውን ልብሱን ገፈፉት። እንደ ቅባትም ያለ መድኀኒት ቀቡት። ከግማሽ ሊትር የበለጠ ደም ሰጡት። በመጠጥ ከተጐዳው ከልቡ ድካም የተነሳ ኤተር ለመቀበል አለመቻሉን ከተረዱ ዘንድ የሚያፈዝ መድኀኒት ጀርባውን ወግተው ሰጡት።

አንዱ ሐኪም ከጉልበቱ ይቆረጥ አለ።

ሌላው ግን ሁለተኛ እንዳይሰክር ከቂጡ አስጠግቼ እቆርጠዋለሁ አለና ከቂጡ አስጠግቶ ቆረጠው። የተቆረጠውን እግሩን ከፊቱ መዝናችሁ አስታቅፉት ብሎ አስታማሚዎችን አዘዘ።

እግሩን ከፊቱ መዘኑትና አሥር ኪሎ የሆነው እግርህ ይኸውልህ ታቀፈው ብለው አስታቀፉት።

በዚህ ጊዜ በአጥንት የተጣሉት ውሾች በላዩ ላይ ተረፋረፉበትና በድንጋፄ ከእንቅልፉ ነቃ።

ይህ ሁሉ የደረሰበት በህልሙ እንደነበር ማወቅ አቃተው።

ከአልጋው ላይ ወረደና ገረዱን ወይዘሮ ጥሩነሽን ከመኝታቸው ቀስቅሶ እየጮኸና እየተንዘረዘረ፣

“ስንት እግር ነው ያለኝ?” ብሎ ጠየቃቸው።

ወይዘሮ ጥሩነሽም፣

“ዱሮ ስንት እግር ነበረዎ ጌታ?” ብለው ጠየቁት።

እየጮኸ ሦስት ጊዜ፣

“ሁለት ሁለት ሁለት ነበረኝ” አላቸው።

ሦስት ጊዜ ሁለት ስድስት ማለት ነው።

“ልጆቼን ያሳደገች ላም ካራት እግር የበለጠ አልነበራትም። ሰለዚህ የእርስዎም እግሮች አራት ናቸው” አሉት።

“የምሬን ነው የምጠይቅዎ!” አለና ጮሆ ተንዘረዘረ።

“በእርግጥ ሁለት እግሮች አሉዎት ጌታ” አሉት።

ተበጀ እግሩን አጐንብሶ ለመሳም ሞከረና ራቀው። ወደ ሰማይ እያየ፣

“መጠጥ ማለት ለእኔ ሞት ማለት ነው” አለ።

ጊዜውም ሌሊት ነበር።

“እንደዚህ የማሉበት ሌሊት ያልፋል” ብለው ወይዘሮ ጥሩነሽ መለሱለት።

.

ተመስገን ገብሬ

1940 ዓ.ም

.

(በደራሲው ቤተሰብ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

[ምንጭ] – “የጉለሌው ሰካራም”። ኅዳር ፲፱፻፵፩። ገጽ 1-13።

“የሺንጋ ቃያ” (ልብወለድ)

“የሺንጋ ቃያ” (ጉራጊኛ)

በሣህለሥላሴ ብርሃነማርያም

.

[በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

ሺንጋ ጨነዊም

ድየ አዉዛወዘም። በኸራር ምጀቻ የጠረቅ ዌራ እሳት ጥርጥር ይብር። ያዶተኹና ጡ የዘገዶ ቅሲ መገራ በጋድር ቈመቦም እምቤ ይብሮ። የሬ ዜማንቸ ዮጆ ኧሬአታ ደነገም ያቸን ዀረንም የኸሬ ኧሬ በረቌ ቧ ቲብሮ በቤት በቾኔዬ ቸነም እንዝር ይደርግ … (ድርሰቱን በአማርኛ ለማንበብ)

ማተቤት የገፓት ቃዋ ቶሬ በድየ ጀበን ትታጣጣ ኬርወጌ ገገኽታ አንሳረና የኸሬ በምጃቼ ተገተረችም እሳት ይምቅና። ንቃር የጥቅጠችም የኸሬ በኳ በረገ ትጨንቴ ቧርም ይቍሬ። የቤት አበኽታ ባላ በቃቅት በጂፐ ቾናም የቤት ቈመተታ ብቅብቅ ያሜ “እንቁስ መነም በቾኔ” የቤት እመና ኧርች ትጨንቴ ገረድ ባረም ያትያን ቃር ይመስር።

ቀሪ በኰሺኧጋ ዮጃሬ ወረጀ ቲቸኖ ባላ ቈመተታ ኦናም ትማባዀ በከብሳሳ ሸፋነረም በከነ ዳንጋታ ሰንጠም ይትቅፐኖኤ ወጣም። ጓድ ኧራም ተትማባዀ ውጨቶ ባንትቅሪ ገፓት ገፓት ቴበራም የዋረ ቃር ኸማ የጀግጀግት ይፈካ። አመረታ ይቴንሸ ቧርም እንዝርመታ ባንጭዬ ወፍካ አንች ባረም። ኧዃም ጎነ ዠፐረም ውርግ ቲብር ባላ ጓድ ባረም ጠናንም። ጓድ ያባታ ቃር ቢሰማ የትምባዀ የኸረ ኸማ ኻረም ተዠፐረም። ኧሬ ቤት በትዠፐሮ አንቅ ማተቤት በመደር መደረዅና ወሰደችም አገደችኖም። በኽማንቅ ታጣጣን የረፐረ ጀበን ጎንዝየ ጎንዘችም ብሳት ኦናችንም።

ባላ ሱሌኧታ ኦጣም ቡሉኮኧታ ተኽተረም በቃቀት ገፍ ባረም። እርስየ ገረደታ ተሬዛ ትትሮጥ ቸነችም በሜየቴ ቾናችም። አባኽታ “እንዴ ብርስየ ኧጃኽ ግሸታ ሟሸን” ባረናም። ኽትም ያባኽታ ዳንጋታ ሳምችንምታ በግሸታ የረፐረ ቡሉኮ ወስጥ ዠፕረችንምታ ግሸታ ሟሶት ቀነሰችም።

ኬርወጌ መጥ ቀነሰናም የኸረ በተገተረችም መደር አንኸ ትብር። የተሬዛ የጨነችና ግዝየ መጥ ጀንጅር ቃር አጀገረናም የረፕሬ ተኻንቅ እግዘር ትከ ኢያቤ ባረችም ተሜናችም ባነ። የርች ወርድየ አነፐረኔ ጭን ተመኛተኽታ ውረሙ ባረም ያመረና ሰብ አነፐረ።

አዶተኽታ አንኽ ትትብር ሜራ ማተቤት ዋት ዋት ባረችም “አዲ እያ ንትቅም” ባረችም ትትሰተብ። በኽ በቾናሰብ ኽት ባንኸሬ የጨነ እሸታ አነፐረ። የመጥ ቡሼነትመታ ጀፐረችም ትኽን ተኸ ታነ ሰብ እንም ኽትንያ።

ማተቤት ዋት ዋት ትትብርም ታነች ቃዋ ይወጣወ ወቅት ይብግታ ይውሪ ዮነዀ ኧርች በዄት ሳምተታ የባሌ ዮክር ቸነም።

“ወኼ ዋሪም?” ባረም ቲገባ ባላ ተትገተረወ መደር አንገት ነሳም አዠንምታ፣

“ይብግታንኸዌ በዝ ግብት ኤ ፈካኸም ባነ ኤንማኸ ኢያዥከ?” ቧረንም።

ኢብግታ መልስ ይውኔ ቴቅየም ባላ ደፐረወም ተሳረንም፣

“ዛ ምሽራኸ በረቀጠችናኸም ዋረችም ዌ ቸነችንኸም?”

ኢብግታ የዴንግም ሰብ ኸማ ቲቅመጭም፣

“ኧኳ ቸነችም” ቧረንም።

ባላ ዠፐረም፣

“ኧኳውክር የቸነኸሽ ተኸ የቸኖ? ቤት ይቅየንኸ ሰብ ነከብኸም?” ቧረንም።

ባላ ቲብግታ ቲትጮዶም ታነቦ ቃዋ ወጣም። ማተቤት ቼፋት ሸችም አቸነችም ጀበን ሰቼ ኦጣችንም። ሲን አጠበችም በሲን ኧጨ ኦናችኖም። ኽም ግዝየ አትሼወ የኻ ቤት ዋጋ በቃጬት አገፓም አነበኖም። ኤወዅና አበኖም ታነ የቃዋ ቸነም ገፓም።

ሰብ ተደመደም ቃዋ ቲትቃዊ ኬርወጌ አትቃር አትዝረኸ። “ቃዋ ኤብ የድጉፕም ያውኸ” ቢዉርያም ኤፐችም።

ኻ ጋም እርስወት ተሬዛ ዝረክችም፣

“ሲን የሰራኸር ባነሜ ቃዋ የምር ዀነንም?”

ማተቤት ጦቅነት ባሪቅ፣

“ኼት ቴያሜ ቃዋ ያኽይውክቴ” ባረችም አጥራቀረችናም።

ባላ ጭን ሰማናምታ የኹት ያዊ የረፐረ ቃዋ ጀምጐረምታ፣

“የኽ ይዬ ኹታ” ባረናም።

ትሬዛ ሳረናም ሙሽርቅ ባረችምታ ያባኽታ ቃዋ ተቅረችንም።

ተቃውም ቲጀፕሪ ኬርወጌ ግሸ ይጠብጠማዬ “የቃያ እሽታ ጥረኒ” ባረችም። ኻ ጋም ዛ ሜራ ማተቤት ትትሰተብ ትትሰተብ ጎንዝየኽታ ከፈረችም ጀበን ደራር ወሰደችንም። ቼፋት ተሲንም መደር መደረዂና ዠፐረችኖም።

ባላም ምሽትታ መጥ የጠበጠና ኸማ ባትርጋገጠ እንቅ “በኻ ቤት ገፍ ኧብርቴ መደር ጨጭኒ” ባረም። ኢብግታ ጉማታ ጠበጠም የረን ወኸት እሽታ ይጠሬ ቲከራ አትሼወማ ጨዀታ ጠበጠም የተት ቃየ አሽታ ይጠሬ ወንደም።

ሰስትራ ቦነኼ የተዝኻር ኧራም አንጪም ባነ። ተኽ የቸነ ደም የሸታና ጐንቸ ሸርሽር ባሮም። ማተቤት እንጪም ኧጀኽታ ኻ ቤት ትገቤ ሰነፈችምታ ወኼ ተበቸ ባጋተኽታ ኦናችወም ያባኽታ መደር ትጭየጬ ኻ ቤት ገፓችም።

ዝም ተዝም የቃያ እሽታ ኬርወጌ መጥ የጠበጠና ኸማ ቢዩጅየማ ዋትዋት ባረማም ተረሰማም። ኽ ክረ ድየ ኤን ቦኴ ኤትየ ጠነማ የረፐሬ ናሰኸነማ ክፈያ ጠበጠማም ናሰኽነማ ጦት አተከሰማም ቲድራከተማ ቸነማም። የቃያ እሽታ ቲቸነማም ባላ አርስወት ገረደታ ክረታም አፈር ያግዘግዝ የረፐሬ ኰቤኧታ ነቀጠም ኻ ቤተታ ገፓም። አትሼወ ቲብግታ ተቃያ እሽታ ኧግር በቸነቦ አንቅ የባላኧጥዋ ይኸረውዬ ተኹት ኻ ቤት ገፓም ቾኖም።

ግዝየ ዘፍተም ቲኸር አፈር ተሰሜ ጭጭ ባረም። ኧሬ ቧ ይብር ቃር ኤነ ፌቅ እማር ይረቊ ቃር ዳር ኤነ። የኵታራ ዌም የግየ ቃር ዳር ኤትሰማ። በቤት ደን በቾኔዬ ጭን እንፋስ ቲረፍስ ቸነም እንዝር ይደርግ።

ኬርወጌ መጥ አቸም ቲብስባ አታት ግዝየ ኧከስችም ኧከስችም “እዮ” ባረችም ትቶን ቀሪ ቀሪ ይትሰማ። እዮ በባረችም ቍጥር ተኽት ያነማ እሽታ ቃረኽነማ ከፍ አመነማም “ማርያም ኤቸዅ” ይብረማ።

ባላ የምሽተታ ኦያት በሰማ ቍጥር ኽን ይጠውጥን። በኸረም ጭን የምስም ኸማ ኤኽርፕ ኸማ እንጐድ ጮዳ ይትጮድ። ኧከሰም ኧከሰም በሜየቴ የትገተረች እርስየ ገረደታ ደንጋኽታ በፍረጀታ ይሟሽና።

ቲትቍሬም ታነዊ በረቌ ጐንቸ አዝማመረም ነቈም። ዝካቲረቍ በቃያ የጮረን ሰብ በረፐረ ይሞቴ ቧርም ይሰርፍ። ኬርወጌ መጥ ያጀገረናሜ በቤት እሽታ ተገመያ ንቃር አትጣነቀም።

ኻ ጋም አትሼወ ቦጣ ኸማ “ጐንቾ የገጋኸ ብኽ” ቧረንም። ኢብግታም ቦጣ ኸማ “አሚን የገገታ የብኽ” ባረም።

ባላ ጭን ካቶሊክ የረፐሬ በዝካ ዘንጋ ቤያምር። አትሼወ ቲብግታ ቲያትሳትቦ ሰማኖምታ “ዛቈርኹም” ባረኖም። በኽነቴ ጭን የጔታ ዘንጋ ባንኸሬ ኹትም ቲያጣንት አንቸን።

ድየ ኵታራ ቲኸር እሽታ በረፐረማፕ ቤት ጫዉጫው ይውሪ ቃር ተሰማም። ማተቤት ዛ ተበቸኽታ ባጋተኽታ ኦናችወም ትትሮጥ ቲያንሰኸስኽና ያባኽቴ ገፓችም።

አባኽታ የቤት እመታ አሽ ቃር ኸረችም ባረም ጠነቈንም ተሳረናም፣

“ገረ ምር ወሬ አቸነኽም?”

ትም ቦጣች ኸማ ቧረችንም፣

“አባ አዶተና ተነፈችም”

“ኢግዜር አንድ ኧግባኸ” ባላ ባረም እንፏተታ ዮናፍ ኽማ ቦጣ አንቅ ደፐረወም ተሳረናም፣

“ኧርቹ ገረድ?”

“አባ የኸረ ቃርሽ አንኻርኹ” ማተቤት ባረችም።

ዛም ትትሮጥ ትትሰሬ ትትገባ ቤማ አምር ጀከመናም ዮጠቀችም የትረሳች ኽማ ታትኽር ጭን ትከ የኸረ ቃር ተሳረችም ዛም ቲያንስኽስኽና ተዠፐረችምታ፣

“አባ የርች ወርድየ ጨነኸም” ቧረችንም።

ባላ ዄተነ፣

“ኢግዘር አንድ ኧግባኸ” ባረም።

አትሼወ ቲብግታ ማተቤት ትትውራታ አዘቦም ክስ ክስ ባሮም ቲደቆ የተሬዛ ቦሬት ነሰቦያም ኻ ጋም ባላ ገረደታ ክረታም ኸራረታ ገፓም።

በኽ የረፐረ ገመያ ትሽታም ጭን ደረም ቤት ቤተታ ተብራጨም ቦሬተታ ፈካም።

በመረጋ ቅረረ ብዘ ሰብ ጭን ይደሬ ቸነም። ዝምወትም፣ የኬርወጌ ንቅ አበጐዳ፣ ተማሪ ኧርቸኽታ ደገሙ አኽተረችም። ታጣጥ ቸነችም።

ቤት ብትገባም፣

“ንትረባ ብርቀጭ ንበር ድቢፕም ኧርች ጠን” ባረችም ኬርወጌ የትገተረችወ መደር ወረችም ሳመችናም።

ኧርችመኽታ የኽት ኸማ ቴትሰተብም የኬርዋኬ ወረም ሳመናም። ኬርወጌ አበጐዳኽታ ብትችን ኽነኽታ ሳረናም ተፍተተረችም ተድገተረችም መደር ተረሳችም ዘንግር ተሻመኸችም ቾናችምታ የዝምወት በምተ ቃረኽታ ተሳረችናም።

“ዝሞ የጨነኹ ኽማ ሟን አደናኽም? ዌ አቸም የኳ ወሬ ትምትሽ ያር?”

“ያገድኽን እያሽ የትቅጥኽ ኸማ ኻርኹም አዥኼ ትንቸን የጨነኽ ኸማ በረን ቤት ሰማኹም። ወሬ የዚፍቴ አጣጥሽ አንሰና።”

“በኸረም የጋት ኤነም ኽማ ወጣኽምሽ። ያኽ ባንባኽ የዝ የጨንቅራ ትካኽ በጋት ገሪ አትቀጠርኽም።”

ኬርወጌ በቤት የረፐረቼ ድየ አመዳር መሰረናም ባንኸረሼ ድየሽ ጬቱ። ሰሜም ቅንቅት ኤነወ። የድየ ሠር የቅረረ እኻታ ነገፈም ቤት ገፓም ይሽታ። የቤት ደኔ ጭን አጭራነመም። የጭን ተትከኽታ ጬት ኤገባቦ ኸማ ወዝገብ ዠነርሎም የረፐሬ።

ጬት የገፓም በኸረም ይትጋረፍኖቴ ቧርም ይሰርፍ የረፐሬ።

.

ሣህሌ አናንቃ

(ሣህለሥላሴ ብርሃነማርያም)

1955 ዓ.ም

.

(በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

.

 

“የሺንጋ መንደር” (ልብወለድ)

“የሺንጋ መንደር”

በሣህለሥላሴ ብርሃነማርያም

.

[በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

ሺንጋ ተወለደ

ጊዜው ደንገዝገዝ ብሏል። ከእልፍኙ ምድጃ መሐል የደረቅ ወይራ እሳት ይንቀለቀላል። የእናታቸውን ጡት የናፈቁ ትናንሽ ጥጆች ጋጣቸው ውስጥ ቆመው እምቤ ይላሉ። የሠፈሩን ከብት የሚያግደው እረኛ መንጋውን እየነዳ የሚመላለስበት ሰዓት ስለሆነ ከብቶቹ በሩቁ ‘እምቧ’ ሲሉ ከቤት ዘልቆ ሰው ጆሮ ውስጥ ያስተጋባል … (ድርሰቱን በጉራጊኛ ለመቀጠል)

ማተቤት የምሽት ቡና ለመጣድ እውጭ ወጥታ ጀበናዋን ታለቀልቃለች። ኬርወጌ ደግሞ ስለተጫጫናት ምድጃው አጠገብ ጋደም ብላ እሳት ትሞቃለች። ድርስ ነፍሰጡር ስለሆነች በዛሬና በነገ ትገላገል ይሆናል የሚል ስሜት ትፈጥራለች። ባለቤቷ ባላ በአባወራው ሥፍረ ኬሻ ላይ ተቀምጦ የቤት ጋያውን ያንቦቀቡቃል። ዝም ብሎ ሲያዩት “ሚስቴ ወንድ ልጅ ትገላገልልኝ ይሆን ወይስ ሴት ልጅ?” እያለ የሚያሰላስል ይመስላል።

ከትንሽ ጊዜ በኋላ ከብቶች ከደጅ ሲደርሱ ባላ ጋያውን መሬት ላይ አኑሮ፣ ትምባሆ በቃጫ ጠቅልሎ ቀኝ ጉንጩ ውስጥ ወሽቆ ከብቶቹን ለመቀበል ወደ ደጅ አመራ። ነጭቷ ላም ትምባሆ ጎርሰው ካልተቀበሏት በስተቀር ቀኑን ሙሉ ሣር ስትግጥ እንዳልዋለች ሁሉ ምሽት ላይ ምናምን ፍለጋ መኰብለሏን ልማዷ አድርጋዋለች። ይህን አመሏን ትተዋለች በማለት ጆሮዋን ብትበጣም አልተው አለች። አሁንም ወደ ጓሮ ዘው ለማለት ስትከጅል ባላ “ነጪት!” ሲል ተጣራ። የጌታዋን ድምጽ ስትሰማ ለትምባሆ ጭማቂ መሆኑ ገብቷት መለስ አለች። ከብቶቹ በመላ ወደ ውስጥ ከዘለቁ በኋላ ማተቤት በእየጋጣቸው አስገብታ አሠረቻቸው። ከዚያ በኋላ ቀደም ብላ ጣደችው።

ባላ ሱሪውን አውልቆ ቡሉኮውን ተከናንቦ በአባወራው ማረፊያ ቦታ ጋደም አለ። ትንሺቷ ሴት ልጁ ተሬዛ፤ እየሮጠች መጥታ በአጠገቡ ቁጭ አለች። አባቷም “እስቲ በትናንሽ እጆችሽ ጀርባዬን አሸት አሸት አርጊልኝ” አላት። እሷም የአባቷን ጉንጭ ሳም አድርጋው ጀርባው ላይ የነበረውን ቡልኮ ወደ ታች ቀልብሳ ጀርባውን ታሻሸው ጀመር።

ኬርወጌ ምጥ የጀመራት ይመስላል፤ ከተኛችበት ሆና ‘እህ’ እያለች ስታቃስት ትሰማለች። ተሬዛን የወለደች ጊዜ ምጡ እጅግ በጣም አሰቃይቷት ስለነበረ ከአሁን ወዲያ እግዚአብሔር ልጅ አይስጠኝ ብላ ተመኝታ ነበር። ነገር ግን ወንድ ልጅ ስላልነበራት ምኞቷ የምር ነው ብሎ የተቀበላት ሰው አልነበረም።

እመቤቷ እህ ባለች ቁጥር ርኅሩኋ ማተቤት “እኔን እናቴ!” እያለች ትንሰፈሰፍ ነበር። እዚያ ከነበረ ሰው ሁሉ ከሷ በስተቀር ሌላ የወለደች ሴት አልነበረችምና የምጥን አስከፊነት ደህና አድርጋ የምታውቅም እሷ ነበረች።

ማተቤት እየተንሰፈሰፈች እያለች፤ ቡናውም ለመድረስ ሲቃረብ፤ ይብጊየታ የተባለው ጎረቤት ወጣት ልጅ በሁለት ሳምንት ለመጀመሪያ ጊዜ ለምሽት ሸንጎ ባላ ዘንድ ከተፍ አለ።

“ደህና ዋላችሁ?” ብሎ ገባ ሲል ባላ ከተኛበት ቀና ብሎ፣

“ይብጊየታ ነህ እንዴ? ሰሞኑን ወዴት ጠፍተህ ኖሯል? አላየንህም!” አለው።

ኢብጊየታ መልስ እስኪሰጠው ሳይጠብቅ አያይዞ፤

“ያች ሙሽራህ ጥላህ እንደሔድች ቀረች? ወይስ ተመልሳልሃለች?” ሲል ጠየቀው።

ኢብጊየታ ወጣት ልጅ በመሆኑ አፈር እያለ፤

“ዛሬ ተመልሳልኛለች” አለው ።

ባላም ቀጠል አድርጎ፣

“ለዚህ ነዋ ዛሬ ለምሽት ሸንጎ ብቅ ያልከው! ቤት የሚጠብቅልህ ሰው አግኝተሃላ!” አለው።

ባላና ኢብጊየታ እንዲሁ ሲጨዋወቱ እያሉ ቡናው ደረሰ። ማተቤት ማቶት ይዛ መጥታ ጀበናውን ከእሳቱ አንስታ እዚያ ላይ አኖረችው። ሲኒዎቹን አጣጥባ ረከቦቱ ላይ ደረደረቻቸው። ይህን ጊዜ አትሼወ ከሁለተኛው ጎጆ የሚገቡትን ከብቶች በረታቸው ውስጥ አስገብቶ፣ አልቦ፣ በሌአቸውን ሰጥቷቸው ሲያበቃ ለቡና ወደ እልፈኙ ገባ።

ሰው ተሰባስቦ ቡናው እየተጠጣ እያለ ኬርወጌ ከተኛችበት አልተነሳችም። አልፎ አልፎ እህ እያለች ታቃስታለች እንጂ ምንም አትናገርም። “ቡና በወተት ልስጥሽ” ብትባል እምቢ አለች።

ይኼኔ ትንሿ ተሬዛ፣

“ስኒ አልጠፋ፤ ቡና ለምን ተከለከልኩ” አለች።

ማተቤት ቆጣ ብላ፤

“አንች ውሪ! ትልልቆቹ ሳይደግሙ ላንቺ ቡና ልስጥሽ?” አለቻት።

ባላ ግን ሰምቷት ለእሱ የተሰጠውን ስኒ ቡና ጎንጨት አለለትና፣

“እንቺ የኔን ውሰጂ” አላት።

ተሬዛም ደስ ብሏት ፈገግ አለችና ሲኒውን ተቀበለችው።

ቡናው ሲጠናቀቅ ኬርወጌ፤ “ሰው ጥሩልኝ” አለች። የሰፈር ሴቶች በምጧ እንዲያግዟት። ይኽን ጊዜ ርኅሩኋ ማተቤት መንሰፍሰፏን ቀጠለች። ጉልቻዎቹን በታተነቻቸው፤ ጀበናውን ወደ ጓዳ መለሰቸው፤ ማቶቱንና ሲኒዎቹን በእየቦታቸው መለሰቻቸው።

ባላ በበኩሉ ባለቤቱ በምጥ መያዟን ሲያረጋግጥ “በዚያኛው ጎጆ አረፍ ለማለት እፈልጋለሁ፤ ማረፊያ አበጃጁልኝ” አለ። ኢብጊየታ ዱላውን አንስቶ በምሥራቅ አቅጣጫ የነበሩትን የሠፈር ሴቶች ለመጥራት ሲወጣ አትሼወ በበኩሉ ጦሩን ጨብጦ በስተምዕራብ የነበሩትን የሠፈር ሴቶች ለመጥራት ወደዚያ አመራ።

ከትናንት በስቲያ በሠፈሩ ለተስካር የሚሆን ሠንጋ ታርዶ ነበር። በዚህ ምክንያት ደም የሸተታቸው ጅቦች ይርመሰመሱ ነበር። ማተቤት ባዶ እጇን ወደ ሁለተኛው ጎጆ ለማምራት ስለፈራች አንዳች የሚያህል ገጀራ ትከሻዋ ላይ አጋድማ ለባላ ማረፊያ ለማዘጋጀት ወደ ሁለተኛው ጎጆ አመራች።

ኬርወጌ በምጥ መያዟን የሠፈሩ ሴቶች ሲሰሙ ወዲያውኑ እየተንሰፈሰፉ ከእየቤታቸው ወጡ። ምሽቱ ዓይን ቢወጉ አይታይ ጨለማ ስለነበር አንዳንዶቹ የሚነድ ክፋይ ይዘው፣ ሌሎቹ የስንደዶ ችቦ አብርተው እየተጣደፉ መጡ። እነሱም እንደደረሱ ባላ ትንሿን ልጁን አንስቶ ታቀፋት። እውጭም መሬቱ ቅዝቃዜ ስለነበረው የእንጨት መጫምያውን እየረገጠ ወደዚያኛው ጎጆ አመራ። አብጊየታና አትሼወም የሠፈሩን ሴቶች እግር በእግር ተከታትለው ከመጡ በኋላ ባላን ለማጓደን ወደዚያኛው ጎጆ አመሩ።

መንፈቀ ሌሊት ላይ ሰማይ ምድሩ ጭጭ አለ። የላሞች እምቧታ የለም፤ የፍየል የአህያ ጩኸት የለም፤ የዶሮ ወይም የውሻ ድምጽ እንኳን አይሰማም። እውጭ ነፋስ ሲነፍስ ብቻ ሽውታው ጆሮ ውስጥ ያስተጋባል።

ምጡ ሲከፋባት ኬርወጌ አልፎ አልፎ “ወይኔ!” እያለች ስትጮህ በትንሹ ይሰማል። “ወይኔ!” ብላ በጮኸችም ቁጥር ከእሷ ጋር ያሉት የሠፈር ሴቶች ድምጻቸውን ከፍ አድርገው “ኦ! ማርያም!” እያሉ ይማጸናሉ።

ባላ የሚስቱን የስቃይ ድምጽ በሰማ ቁጥር ጭንቀት ላይ ይወድቃል። ሆኖም ወንድ ነውና ጭንቀቱ እንዳይታወቅበት አፍኖ ይዞ ሌላ ጨዋታ ያመጣል። አልፎ አልፎም በአጠገቡ የተኛችውን ትንሿ ልጁን ባይበሉባው ጉንጯን ይዳስሳታል።

እንዲሁ እየተጠባበቁ እያሉ በሩቁ ጅብ እያላዘነ ሲጮህ ሰሙ። ጅብ እንዲህ ሲያላዝን በመንደር የታመመ ሰው ካለ ሊሞት ነው የሚል ፍራቻ ያሳድራል። ኬርወጌም ምጥ ከፍቶባት ስለነበረ እቤት ውስጥ ያለ ሰው ሁሉ፤ ወንዱም ሴቱም በጣም ተደናገጠ።

ይኸኔ አትሼው፣ “ጅቦ ለራስህ አልቅስ!” ሲል ተራገመ። ኢብጊየታም ተከትሎ፤ “አዎን ለራሱ ያልቅስ!” አለ።

ባላ ግን ካቶሊክ ክርስቲያን ስለነበረ በዚህ ዓይነት እምነት አይረታም ነበር። ስለሆነም አትሼወና ኢብጊየታ ሲራገሙ ሰማቸውና “ቃዥታችኋል?” አላቸው። በልቡ ግን እሱም ቢሆን ሳይደነግጥ አልቀረ ይሆናል፤ ማን ያውቃል!

በዶሮ ጩኸት ሴቶቹ ካሉበት እልፍኝ ውስጥ ጫጫታ ይሰማ ጀመር። ማተቤት ገጀራዋን በትከሻዋ ላይ እንዳጋደመች እየሮጠችና እያለከለከች ከእልፍኙ ወደዚህኛው ቤት መጣች።

ባላ በባለቤቱ ላይ አንዳች ክፉ ነገር ደርሷል ብሎ በመጠርጠር ተደናግጦ፤

“አንቺ … ምን ወሬ ይዘሽ መጣሽ?” አላት።

“አባ … እማ ተገላግላለች” አለችው።

“ፈጣሪዬ ምስጋና ላንተ ይሁን” በማለት እንደወናፍ ተነፈሰ። ቀጠል አድርጎም፤

“ወንድ ነው ወይስ ሴት?” አላት

“እኔ እንጃ አባ…” ብላ ለመጠየቅ በጥድፊያ አመራች።

በመንገድ ድንጋይ አደናቅፏት፤ መች ወድቃ መች እንደተነሳች ሳታውቅ የተወለደውን ሕጻን ጾታ ጠይቃ እንደበፊቱ እያለከለከች ተመልሳ መጥጣ፣

“ወንድ ነው አባ …” አለችው።

ባላ መልሶ፤

“ፈጣሪዬ ምስጋና ላንተ ይሁን” ሲል ተነፈሰ።

አትሼወና አብጊየታ የማተቤትን የመራወጥ ሁኔታ ተመልክተው ከት ከት ብለው ሲስቁ ተሬዛ ከእንቅልፏ ነቃች። ይኸን ጊዜ ባላ ሕጻን ልጁን አንስቶ ታቅፏት ወደ እልፍኙ ተመለሰ።

በዚያ የነበሩትም ሁሉ ወንዶቹም ሴቶቹም አራሷን ተሰናብተው ወጥተው ወደየጎጆዎቻቸው ለመተኛት አመሩ።

ጠዋት ሲነጋ በርካታ ሰዎች አራሷን ‘እንኳን ማርያም ማረችሽ’ ለማለት መጡ። የኬርወጌ የልብ ወዳጅ የሆነችው ዝምወት ተማሪ ልጇን ደገሙን አስከትላ ከአጣጥ መንደር መጣች።

እቤት ስትገባም፣

“እኔ ፍርክስ … ፍርክስክስ ልበልልሽ፤ ደግመሽም ሌላ ወንድ ልጅ ውለጂ” ብላ ኬርወጌ ከተኛችበት ሥፍራ ሔዳ ሳመቻት።

ኬርወጌም እንደሷ እንዲህ እንዲያ ተፍጨርጭራ ተነስታ ግድግዳውን ተደግፋ ቁጭ አለችና በሞተ ድምጽ፤

“መገላገሌን ማን ነገረሽ ዝም? ወይስ በዛሬው ጊዜ ወሬ የሚደርሰው በነፋሽ በራሱ ነው?” ስትል ጠየቀቻት።

“የኔዋ … እኔስ ድርስ መሆንሽን አውቄ ልጠይቅሽ ስመጣ መገላገልሽን የሰማሁት እዚሁ ከጐረቤትሽ ነው እንጂ ዜናውስ ገና ከአጣጥ አልደረሰም” አለቻት።

“ቢሆንም ማልደሽ መውጣትሽ ደግ አይደለም። እራስሽ ባትጨነቂ እንኳ ለዚህ ጨቅላ ልጅሽ ማሰብ ነበረብሽ፤ በማለዳ ብርድ አስመታሽውኮ!”

ኬርወጌ እቤት ውስጥ ስለቆየች ውጩ ይበርዳል ብላ አሰበች እንጂ ውጩ ሞቃት ነበር። ሰማዩም ጥርት ያለ ነበር። ውጭ ያለው ሣር ጤዛውን አራግፎ ሽታው ከቤት ውስጥ ገብቶ ያውድ ነበር። የቤቱ ውስጥ ግን ጨለምለም ብሎ ነበር። እራሷና ጨቅላዋ የፀሐይ ጨረር እንዳያያቸው የበሩ መዝጊያ ገርበብ ተደርጎ ነበር።

የፀሐይ ጨረር ካረፈባቸው ምች ይመታቸዋል ተብሎ ይታመን ነበርና።

.

ሣህለሥላሴ ብርሃነማርያም

(ሣህሌ አናንቃ)

1955 ዓ.ም

.

(በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

.

የአጭር ልብወለድ ታሪክ

“የአጭር ልብወለድ ታሪክ”

ከታደሰ ሊበን

.

[በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

“መስከረም” በተባለው በመጀመሪያው መጽሐፌ በመቅድሙ ላይ አጭር ልብወለድ ምን ዓይነት ድርሰት እንደሆነ፣ ጣዕሙን፣ አስፈላጊነቱን፣ መጠኑን፣ የመነጨበትን አገር፣ ያመነጩትን ሰዎች፣ እንደዚሁም ደግሞ በእድገቱ የተሳተፉትን ብዙ የየሀገሩን ደራሲዎች (ስማቸውን ጭምር) ከብዙው በጥቂቱ አድርጌ ገልጬ ነበር።

“አጭር ልብወለድ ታሪክ ከጥበበ ቃላት (Literature) ጥንታዊ ክፍሎች አንዱ ክፍል ነው። እንዲያውም እሱ ከሁሉም ቀዳሚ ነው ይባላል። ምክንያቱም ጥንት በዋሻ ውስጥ ይኖሩ የነበሩ የዋሻ ሰዎችና አዳኞች ማታ ማታ እሳት ዳር ቁጭ ብለው ስለ ቀኑ ጀብዱአቸው ሲያወጉ ይህንኑ ብልኀት ሳያውቁት በልማድ ይሰሩበት ነበር። እሱም አሁን በዘመናችን ተረት ተረት እየተባለ የሚወጋው ነው። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ይበልጡንም በብሉይ ኪዳን ይኸው ጥበብ በብዙ ተሰርቶበት ይገኛል። እሱም፣ ለምሳሌ ያህል፣ ‘ነቢዩ ዮናስና የእግዚአብሔር ፈቃድ’ እና ‘ኢዮብና ሰይጣኑ’ ናቸው።

በአውሮፓ ውስጥ አጭር ልብወለድ በልዩ ልዩ አቅድ ተዘጋጅቶ እየቀረበ ከዚያ በፊት ካለፉት ዘመናት ሁሉ በጣም ተስፋፍቶ ይገኛል። እንዲያውም በዚህ በሃያኛው መቶ ክፍለ ዘመን ሌላ እንደ አጭር ልብወለድ በፍጥነት የሚያረካ፣ የሕይወትን ትርጉም በመጠኑ የያዘ፣ ደግሞም መደሰቻ የሆነ የጥበብ ቃላት (Literature) ክፍል ፈጽሞ የለም ይባላል።

የዚሁም እድገት ምክንያት በጠቅላላው እነሱ እንደሚሉት ባገራቸው ውስጥ በየጊዜው እየተሻሻለ በሚሄደው ከልብወለድ ጽሑፍ መስፋፋት የተነሳ ነው። ያንባቢዎቻቸው ቁጥር እየበዛ በመሄዱ፣ ተከታይ ትውልድንም የሚመግብ ቤተ መጻሕፍት በየስፍራው በመገኘቱ፣ ብዙ አንጎሎች ነቅተው ብዙ ብዕሮች በኪስ በመዋል ፈንታ ከወረቀት ላይ እንዲውሉ በመሆናቸው ብዙ ጥሩና ደግሞም መካከለኛ የረጅም ልብወለድ ታሪክ (Novel)፣ የትያትር (Play)፣ የግጥም (Poetry)፣ እንዲሁም ደግሞ ያጭር ልብወለድ ታሪክ ጸሐፊዎች በየጊዜው ተፈጥረዋል።

ዛሬ አጭር ልብወለድ በነዚህ አገሮች ከዚህ በላይ በገለጽኩት ምክንያት የተነሳ ዓላማው በጣም ተስፋፍቷል። የአጭር ልብወለድ ሕይወት ታሪክ ሲነበብ እንደሚገኘው በአስራ ስምንተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ውስጥ የዚሁ አገር የጥበበ ቃላት ሰዎች አጭር ልብወለድን እንደ ደንበኛ ጽሑፍ አይቆጥሩትም ነበር። በአስራ ዘጠንኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ደግሞ አጭር ልብወለድ የረጅም ታሪክ (Novel) አጠር ያለ መግለጫ ወይም አንድ ደራሲ ሥራ በፈታ ጊዜ የአንጐሉ ማንቀሳቀሻ እንዲሆን የሚያደርገው ጽሑፍ ነው ተብሎ ይታሰብ ነበር።

ነገር ግን በዚሁ በአስራ ዘጠነኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጨረሻ ላይ አንዳንድ ለዚሁ ሙያ ተሰጥዎ የነበራቸው ደራሲዎች አጭር ልብወለድ በራሱ ሙሉ የሆነ (እንዲያውም ከረጅም ልብወለድ የተለየና ይበልጥ አጥጋቢነት ያለው) መሆኑን ገለጹ። ስለዚህ በዚሁ ጊዜ አጭር ልብወለድ ራሱን የቻለ አንድ የጥበበ ቃላት (Literature) ክፍል ሆኖ ተቆጠረ። በሃያኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ በጋዜጦች ላይና በመጻሕፍትም ይኸው ጽሑፍ በጣም ተፈላጊ ሆነ። ስለዚህ ብዙ የአጭር ልብወለድ ደራሲዎች ከየስፍራው በየጊዜው መፈጠር ጀመሩ።

አጭር ልብወለድ ታሪክን ብዙ ሊቆች ምን እንደሆነ ተንትነው ለመግለጽ ከጊዜ ወደ ጊዜ ሙከራ አድርገው ነበር። ነገር ግን አጥጋቢ አድርጎ ለመግለጽ አዳጋች ሆኖባቸዋል። በመጨረሻም አጭር ልብወለድን መግለጽ ሕይወትን ተንትኖ ለማስረዳት እንደ መሞከር ነው ከማለት ደርሰዋል።

አጭር ልብወለድ በጠቅላላው እንደ ረዥም ልብወለድ የታሪክ ባለቤቶች (Characters)፣ የታሪክ አወራረድ (Plot) እና አጥጋቢ የሆነ መደምደሚያ (Climax) እንዲኖረው ያሻል። ረዥም ልብወለድ ከምዕራፍ ወደ ምዕራፍ ካንድ ሁኔታ ወደ አንድ ሁኔታ መስፋፋት ወይም መሸጋገር ይችላል።

አጭር ልብወለድ ግን ይህን ሁሉ ለማድረግ ጊዜ ወይም ስፍራ የለውም። ታሪኩን ባንድ ጠቅላላ ሐሳብ በተወሰኑ የታሪክ ባለቤቶች በሚገባ በፍጥነት መግለጽ ግዴታ አለበት። ጥሩ አጭር ልብወለድ ባጭሩ አነስ ያለ ልብወለድ ነው። በውስጡም ባንድ በትንሽ የእረፍት ጊዜ ሊነበብ የሚቻል የሚያሳዝን ወይም የሚያስደስት ታሪክ ያለበት ነው። ለዚሁም ጥሩ ምሳሌ ይህ የሚቀጥለው ያገራችን ወግ ነው፤ ‘አሞራና ቅል ተጋቡ። ቅሉ ተሰበረ። አሞራውም በረረ።’ 

አጭር ልብወለድ ታሪክ ልክ እንደዚህ እጥር፣ ምጥን፣ ጣፈጥ ማለት አለበት። 

ይኸው ሙያ ዛሬ በየትም ቦታ ሊወሳ በተነሳ ቁጥር፣ ምንም ቢሆን ስማቸው የማይዘነጉ፣ ቢሞቱም የማይሞቱ፣ ብዙ የየሀገሩ ደራሲዎች አሉ። ከነዚህም ጥቂቶቹና ዋና ዋናዎቹ በፈረንሳይ አገር Guy de Maupassant (ጊ ደ ሞፓሳ)፣ Anatole France (አናቶል ፍራንስ)፣ Honoré de Balzac (ኦነሬ ደ ባልዛክ)፤ በእንግሊዝ አገር Edward Morgan Forster፣ Hector Hugh Monro (Saki)፣ Joseph Conrad፣ William Somerset Maugham፤ በሩሲያ Anton Chekhov (Анто́н Че́хов)፣ Leo Tolstoy (Лев Толсто́й)፤ በአሜሪካ ደግሞ Edgar Allan Poe እና Ernest Hemingway ናቸው።

አንባቢው ባጭሩ የነዚህን የጠቀስኳቸውን ደራሲዎች አጭር ልብወለድ ድርሰቶች ቢያነብ አጭር ልብወለድ ምን እንደሆነ፣ እኔም ስለሱ ምን ለማለት እንደፈለግኹና እንደሞከርኩ መረዳት ይችላል።

እንዲሁም ደግሞ ይህንኑ ለመሳሰለ ዘመናዊ ሙያ ገና ጐልማሳ ሁና ለተገኘች አገር፣ እንደዚሁ እንደቀሩት በጣም እንደገፉት አገሮች እሷም ደርጅታ አንድ ቀን ይህንኑ በመሳሰለ ዘመናዊ ሙያ ተካፋይ ሆና በበኩሏ እንድትራቀቅ፣ መሪዋና ባለሥልጣኖቿ ትምህርት ቤት በመክፈትና የሕዝብ ቤተ መጻሕፍት በማቋቋም ሲደክሙላት በሚታዩት፣ ቡቃያዎቿ ድንገት ለዚሁ ጥበብ ፍሬ መስጫ የሚያስፈልገው ጊዜያት ረዘም ያለ ሆኖ፣ ለደካሚዎቹ የድካማቸውን ዋጋ በቶሎ በብዛት ሊሰጡ ሳይችሉ ቀርተው ይዘግዩ እንጂ፣ መቸም አንዳንድ እንደዚሁ በየጊዜው አለፍ አለፍ እያሉ ደርሰናል የሚሉ ምንም ቢሆን አይታጡም።

ሆኖም የዚሁ ደረስኩ ደረስኩ የሚለው፣ አዲስ ዘመናዊ ደራሲ ትልቅ ችግር አንባቢዎች ጽሑፌን ይወዱልኝ ይሆን? ጽሑፌ የአጭር ልብወለድን ደንበኛ ሕግ የተከተለ ይሆን? እንደ ሌሎቹ አገሮች ደራሲዎች አሳዛኝነት፣ አስደሳችነት፣ ጣፋጭነት ይገኝበት ይሆን? ያገሬን ስም ከቶ ላስጠራበት እችል ይሆን?

እናንተ ናችሁ ፈራጆቹ። እስቲ እየዘለቃችሁ እዩልኝ። እኝሁና የኔዎቹም። ‘ጅብ ነች’፣ ‘የተበጠሰ ፍሬ’፣ ‘ሰውዬው’፣ ‘ውሻውና መንገዶቹ’ እና ‘ትንሹ ልጅ ’” … ብዬ ነበር።

ነገር ግን የኔዎቹን ልብወለዶች “አጠረ!” እና “አይ ታደሰ! – ምነው ትንሽ ቢያስረዝመው!” ወይም “ታደሰን ጠላሁት – ታሪኩን ከመሀል ቆመጠው” የሚሉ አሳቦች ከአንዳንድ በታሪኩ ከተመሰጡ አንባቢዎቼ አንደበት ሳይወጣና አልፎ ተርፎም ከኔው ጆሮ ሳይደርስ አልቀረም።

ነገር ግን “አላሳጠርኩትም” ወይም “የድርሰቱ ደንቡ ነው” ወይም “አንባቢዎቼ እንደዚህ የሚሉት የአጭር ልብወለድን ጣዕም ለማወቅና ለመለየት ስለማይችሉ ነው” ብዬ ማናቸውንም ይህንን የመሳሰለ መከላከያ (የጽሑፉ ባለሥልጣን በመምሰል ወይም በመሆን) ከማቅረቤ ይልቅ፣ ዛሬም በአሳብ ከአንባቢዎቼ ሳልርቅ አብሬ ሆኜ በነገሩ ሁኔታ ባዝንና በሚቻለኝ መጠን ደግሞ ደግሜ ማስረዳትን ብሞክር እወዳለሁ።

እርግጥ ነው አጭር ልብወለድ በኢትዮጵያችን አዲስ ነገር ነው። አንባቢዎችም ዛሬ በጽሑፉ ግር ቢሰኙበትና የመሰላቸውንም ሐተታ ቢያቀርቡበት የሚታሙ ወይም የሚወቀሱ አይደሉም። ሆኖም ከአንድ የጥበቡ አገልጋይ ነኝ ከሚል ደራሲ (ራሴን በአፌ ሙሉ ነኝ ማለቴ ሳይሆን) ‘አጭር ልብወለድ ታሪክ ነው’ ተብሎ በወረቀት ላይ የሰፈረ ድርሰት አንድ ሙሉ የሆነ፣ ሲጨረስም ያለቀ መሆኑን መመርመርና ማወቅ ዛሬ የያንዳንዱ አንባቢ ግዳጁ ሊሆን የሚገባ ነገር ነው።

ባጭሩ፣ አጭር ልብወለድ ታሪክ የትልቅ ታሪክ ብጫቂ ወይም ቁራጭ ነገር አይደለም። አንድ አጭር ልብወለድ በራሱ ቋሚ የሆነ አንድን አሳብ ወይም አንድን ጠባይ (ማለት አንድ የተለየ ሰውን) በሚገባ የሚገልጽ ራሱን የቻለ የጥበበ ቃላት (Literature) ክፍል ነው። ስለዚህ ከአንዳንድ አንባቢዎቼ አንደበት የወጣው ሁሉ ካለመግባባት የሆነ አስተያየት ነው።

አንድ አጭር ልብወለድን የአንድ ረጅም ልብወለድ ታሪክ ቁራጭ ነው ማለት አንድ እንጐቻን የአንድ እንጀራ ብጫቂ ወይም ኩርማን ነው እንደማለት ያህል ነው። ነገር ግን ማንኛውም ኢትዮጵያዊ አንባቢዬ እንደሚያውቀው ሁሉ እንጐቻ እንጀራ የአንድ ትልቅ እንጀራ ቁራጭ አይደለም።

አንድ እንጐቻ፣ እርግጥ በመጠን አነስ ይበል እንጂ፣ እንደ አንድ እንጀራ ሙያን የሚያሳይ ዓይን ያለው ክብ የሆነ ጠርዝ ያለው፣ እንደ አንድ ትልቅ እንጀራም በምጣድ ላይ አክንባሎ ተደፍቶበት፣ እንዳይነፍስበትም መጨቅጨቂት ተደርጐበት፣ ጋጋሪዋንም እንደ ትልቁ እንጀራ ጊዜ ጭስ አሞጫሙጯት፣ እሳት ለብልቧት የተጋገረ ትንሽ እንጀራ ነው።

እንደዚሁም አንድ አጭር ልብወለድ እንደ አንድ ረዥም ልብወለድ ታሪክ አይርዘምና አይስፋፋ እንጂ እሱም በበኩሉ ሊያወሳ የተነሳበት አንድ ሙሉ የሆነ አሳብ የያዘ፣ የታሪክ ሰዎች ሳይበዙ በጥቂቱ ያሉበት፣ ራሱን የቻለ፣ ሲጨረስም የተፈጸመ እንጂ ያልተቆረጠ፣ ደራሲውንም በደንብ ያደከመ አንድ የጥበበ ቃላት ክፍል ነው።

Tadesse Lelaw Menged Cover

ሆኖም፣ በዚሁ ጽሑፌ ወደ መጀመሪያው ላይ እንዳተትኩት ሁሉ፣ ያለውን ትክክል ያልሆነ ግምት ከአንባቢያን አእምሮ አስወግዶ፣ እንደዚህ ያለውን የጥበቡን ትክክለኛ ትርጉም ለማሳደር በየጊዜው እንደዚህ ለመግለጽ ከመሞከር ይልቅ ዝም ብሎ አንባቢያንን በብዙ አጭር ልብወለድ ታሪኮች ማበልጸግ የተሻለ መንገድ ነው።

እኔም ይህንኑ በመገንዘብ ባለኝ ትርፍ ጊዜዬ ይህንኑ በማዘጋጀት ላይ እገኛለሁ።

Tadesse Liben 1970s

ታደሰ ሊበን

1952 ዓ.ም

.

(በደራሲው መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

[ምንጭ] – “ሌላው መንገድ” (፲፱፻፶፪) ገጽ ፱-፲፬፤ “መስከረም” (፲፱፻፵፱) ገጽ 5-10።