ማቲክ ኬዎርኮፍ – አርመኑ ነጋዴ

 የፒያሳው ኬዎርኮፍ ሕንጻ

(ክፍል 3)

በሕይወት ከተማ

(… ከክፍል ሁለት የቀጠለ)

አራዳ የመዲናችን ንግድ ማዕከል በነበረችበት ዘመን ትላልቆቹን ሱቆች የሚያስተዳድሩት የውጭ ዜጎች (ግሪኮች፣ አረቦች፣ አርመኖችና ህንዶች) ነበሩ። ከነዚህም የናጠጡ ነጋዴዎች መካከል አርመናዊው Matig Kevorkoff (እንዳገሬው አጠራር ማቲክ ኬዎርኮፍ) አንዱ ነበር።

ጥቂት ስለ ማቲክ ኬዎርኮፍ

 

ኬዎርኮፍ በ1859 ዓም ኢስታምቡል ውስጥ ተወለደ። በቆንስጣንጢኖስም (Constantinople) በአርመን ትምህርት ቤት ተምሮ ወደ ግብጽ ተጓዘ። ለአጭር ጊዜ ግብጽ ውስጥ ቆይቶ በ1888 (በአድዋ ድል ወቅት) ወደ ጅቡቲ አመራ። በጅቡቲም ቆይታው የፈረንሳይኛ ተናጋሪ እና የፈረንሳይም ዜጋ ለመሆን በቃ።

16463652_1413657838645249_4225349741114144258_o
ማቲክ ኬዎርኮፍ  (ምንጭ – “L’Empire D’Ethiopie” by Adrien Zervos)

ኬዎርኮፍም ከአጎቱ ጋር በመሆን ከጅቡቲ ትንባሆ ወደ ፈረሳይ ሐገር በመላክ ትልቅ ንግድ ጀመሩ። ቀስ እያለም ንግዱን ወደ ሐረር፣ ድሬዳዋ፣ እና አዲስ አበባ አስፋፋ። ጎራዴ፣ ሰይፍ፣ ጩቤ እና የመሳሰሉትን በ1890ዎቹ በሐረር ያመርት እንደነበር አንዳንድ መረጃዎች ይጠቁማሉ።

picture 19
የኬዎርኮፍ ጎራዴ (የኢንተርኔት ምንጮች)

ጥይትና መሳሪያም በማስመጣት በአዲስ አበባ ሱቁ ይሸጥ እንደነበር የቀድሞ ደብዳቤዎች ያሳያሉ፤

“ይድረስ ከነጋድራስ ይገዙ – ማቲክ ጊዎርኮፍ መቶ ሳጥን የፉዚግራ ጥይት ከድሬዳዋ ወደ አዲስ አበባ አምቷልና እንዳይከለከል ይሁን።”

[ግንቦት 4 ቀን 1899 ዓ.ም. አዲስ አበባ]

በጣልያን ወራራ ዋዜማ ግንቦት 29, 1927 ዓ.ም. የወጣው ብርሃንና ሰላም ጋዜጣም ይህንንኑ ይጠቁማል።

guns
የመሳርያ ማስታወቂያ  (ብርንሃና ሰላም ጋዜጣ፣ ግንቦት 29 1927)

የትንባሆ ንግድ በጣም አዋጪ ሆኖም ስላገኘው በአዲስ አበባ የትንባሆ ብቸኛ አስመጪ ሞኖፖል ይዞ ንግዱን በሰፊው ተያያዘው። በመጋቢት 1921 ዓ.ም. አእምሮ ጋዜጣ ስለ አገሪቱ የትንባሆ ሞኖፕል ለተጻፈበት ትችት መልስ ሲሰጥም እዚህ ይነበባል።

ከዚህም በተጨማሪ ጥጥ፣ ሐር፣ መጠጥ፣ ዘይት፣ ሳሙና፣ የህንጻ መሳሪያዎች፣ ብትን ጨርቅ፣ ስጋጃ፣ ሰዓት እና የመሳሰሉትን አስመጭና ላኪ ሆኖ ይሰራ ነበር።

picture 26
ማቲክ ኬዎርኮፍ በሱቁ ውስጥ (ምንጭ – Fasil & Gerald – Plate 504)

 

 

omega 2.JPG
የኬዎርኮፍ ሰዓት ማስታወቂያ (ብርሃንና ሰላም ጋዜጣ፤ መጋቢት 29፣ 1919)
cognac
የኮኛክ ማስታወቂያ (ብርንሃና ሰላም ጋዜጣ፤ ሐምሌ 21፣ 1919)

እንዲሁም ኬዎርኮፍ የኮኛክና የተለያዩ መጠጦች ዋነኛ አስመጪ እንደነበር ምንጮች ያሳያሉ።

“መገን ያራዳ ልጅ ጠመንጃም የላቸው፤

በየደረሱበት ብርጭቆ ግምባቸው።

… ውስኪና ኮኛኩ ሲረጭ እንደውሃ፤

እንዴት ነሽ አራዳ የውቤ በረሃ።”

ለዚህ ሁሉ የንግድ ሥራው ይሆን ዘንድ ነበር በአራዳ የሚገኘውን ኬዎርኮፍ ህንጻ ያሰራው። ይህም የኬዎርኮፍ ሕንጻ የትምባሆ ሞኖፖል (“Tobacco Regie”) ዋና ቢሮ ሆኖ አገልግሏል። (ሕንጻው በአሁኑ ጊዜ “ሮያል ኮሌጅ”፣ “አቢሲኒያ ባንክ” ፣ “ካስቴሊ ሬስቶራንት” እና ሁለት ቡቲኮችን በመያዝ እያገለገለ ነው።)

ኬዎርኮፍ ሕንጻ

የኬዎርኮፍ ህንጻ ከመሰራቱ በፊት ኬዎርኮፍ አራዳ ውስጥ በሁለት ሌሎች ሱቆች ውስጥ ንግዱን ያካሂድ እንደነበር ምንጮች ያሳያሉ። ከደጎል አደባባይ ፊት ለፊት ከአያሌው ሙዚቃ ቤት በስተቀኝ በነበረ (አሁን የፈረሰ) ጥንታዊ ህንጻ ውስጥ ኬዎርኮፍ ሱቅ እንደነበረው ይታያል።

cp-michel-29-recto-2
የቀድሞ የኬዎርኮፍ ሱቅ  (ከፖስትካርድ የተገኘ)

ከዚህም በተጨማሪ እስከ 1920ቹ የፖስታ ቴሌግራፍና ቴሌፎን ህንጻ የነበረው (የአሁኑ “ሲኒማ ኢትዮጵያ” እና “ትራያኖን ካፌ”) በ1900ዎቹ ዓ.ም. መጀመሪያ የኮዎርኮፍ ሱቅ እንደነበረ ይታያል።

picture 24
የቀድሞ የኬዎርኮፍ ሱቅ (ከፖስትካርድ የተገኘ)

ኬዎርኮፍ ከዚህም ሌላ የሚታወቀው በፈረንሳይ ሌጌሲዎን ውስጥ የዲፕሎማሲና የማስተርጎም ስራዎችን በመሥራት ነበር። ከአንደኛው አለም ጦርነት በኋላም የትውልድ ሃገሩ አርሜንያ ስትመሰረት ብዙ የገንዘብ ድጋፍ አድርጓል። በ1911 ዓ.ም. ከጓደኞቹ ጋር በመሆን 1000 የእንግሊዝ ባውንድ አዋጥተው ለአዲሲቷ አርሜንያ አውሮፕላን አበርክተው ነበር። በ1911 ዓ.ም. ደግሞ ለአርሜኒያ በኢትዮጵያ ተወካይ (እንደ አምባሳደር) ሆኖ ተመርጦ ነበር። ኬዎርኮፍ የፈረንሳይ እና የኢትዮጵያ መንግሥቶች የክብር ኒሻን ተሸላሚ እንደነበርም የወቅቱ ጋዜጦች ዘግበዋል።

በ1919 ዓ.ም. ደግሞ የኢትዮጵያ ውስጥ አርመን ኮሚኒቲ ፕሬዝዳንት ሆኖ አገልግሏል። ቀደም ብሎም በ1915 ዓ.ም. በአርመን ፖለቲካ ልዩነት የተነሳ ሶስት ቦታ ተከፋፍሎ የነበረውን የአርመን ትምህርት ቤቶች በማዋሃድ አንድ ዘመናዊ ትምህርት ቤት (National Armenian Kevorkoff School) ብሎ ሰይሞ አቋቁሞት ነበር። እስካሁንም ይህ ትምህርት ቤት በአራት ኪሎ አርመን ሰፈር አገልግሎት እየሰጠ ይገኛል። እንዲሁም የኢትዮጵያ ባንክ (Bank of Abyssinia) ቦርድ አባል እና የሎተሪ ኮሚሽን አማካሪ ሆኖ አገልግሏል።

በጣልያን ወረራ ዋዜማ ኬዎርኮፍና ሌሎች የውጭ ሀገር ዜጋ ነጋዴዎች በአንድነት ግማሽ ሚሊዮን ብር አዋጥተው ለኢትዮጵያ የጦርነት ወጪ ድጋፍ ይሆን ዘንድ ለቀዳማዊ ኀይለሥላሴ አበርክተው ነበር። ይህንንም ብርሃንና ሰላም ጋዜጣ በታህሳስ 2 1928 ዓ.ም. እትሙ ዘግቦታል።

በ1928 ዓ.ም. ጣልያን አዲስ አበባ በገባ ጊዜ በፈረንሳዊነቱ ምክንያት ንብረቱ በሙሉ “የጠላት ንብረት” ተብሎ እንደተወረሰበት ይነገራል። በዚህም የተነሳ ወደ ፈረንሳይ ተሰዶ፣ በማርሴይ ውስጥ እንደሞተ ይነገራል።

ታዲያ እሱ ቢያልፍም፣ አሻራውን በአዲስ አበባችን ኪነ ሕንጻ ላይ ትቶልን አልፏል።

.

የጽሑፍ ምንጮች

  1. “The City and Its Architectural Heritage Addis Ababa 1886-1941” by Fasil Giorghis and Denis Gerard
  2. “Old Tracks in the New Flower – A Historical Guide to Addis Ababa” by Milena Batistoni and Gian paolo Chiari
  3. “L’Empire D’Ethiopie : le Miroir de l’ethiopie moderne 1906-1935”  by Adrien Zervos
  4. “ይምጡ በዝና፤ አዲስ አበባ” በያሬድ ገብረ ሚካኤል (1958 ዓ.ም)
  5. “Urban Africa: Changing Contours of Survival in the City”  by Abdou Maliq Simone & Abdelghani Abouhani
  6. “Out of Africa and into America, The Odyssey of Italians in East Africa” by Enzo Centofanti
  7. “Moderns Abroad: Architecture, Cities and Italian Imperialism” by Mia Fuller
  8. “La fanfare du Négus”  by Boris Adjemian
  9. “The Dramatic History of Addis Ababa  The Capital’s Armenians” by Richard Pankhurst
  10. “ብርሃንና ሰላም ጋዜጣ” – ግንቦት 29 1927፣ መጋቢት 29 1919፣ ሐምሌ 21 1919 እትሞች
  11. “አእምሮ ጋዜጣ” – መጋቢት 14፣ 1921 እትም
  12. “አጤ ምኒልክ በሐገር ውስጥ የተጻጻፏቸው ደብዳቤዎች” በጳውሎስ ኞኞ 2003 ዓ.ም.

የኢንተርኔት ምንጮች

  1. http://armenianweekly.com/2015/05/06/remembering-the-armenians-of-ethiopia/
  2. http://www.failedarchitecture.com/le-corbusiers-visions-for-fascist-addis-ababa/
  3. http://www.africantrain.org
  4. https://gasparesciortino.wordpress.com/
  5. http://senato.archivioluce.it/senato-luce/home.html
  6. http://www.samilitaria.com/SAM/

የፒያሳው ኬዎርኮፍ ሕንጻ

የፒያሳው ኬዎርኮፍ ህንጻ

(ክፍል 2)

በሕይወት ከተማ

(… ከክፍል አንድ የቀጠለ)

 

በ1900ዎቹ መጨረሻ ማቲክ ኬዎርኮፍ በተባለ ነጋዴ ለሱቅነት የተገነባው ሕንጻ ለሃያ አመታት ያህል በዚሁ በመደብርነቱ ሲያገለግል ቆየ። ከስድስቱ የሕንጻ ክፍሎችም ሁለቱ (የዛሬዎቹ “ካስቴሊ” እና “አንበሳ ባንክ”) በዛን ዘመን የሕንጻው አካል አልነበሩም። ከ1928 ዓ.ም በኋላ ግን ይህ ታሪከኛ ሕንጻ ብዙ መሰናክል አጋጠመው። ሆኖም፣ ሕንጻውም በበኩሉ በርካታ አይነት ለውጦችን በማድረግ ከዘመኑ ጋር ለመሄድ ጥሯል።

Casa Littoria (1928-1933 ዓ.ም.)

በሚያዝያ 1928 ዓ.ም. መጨረሻ ላይ (ቀዳማዊ ኀይለሥላሴ በባቡር ሲሰደዱና ጣልያን ገስግሶ መዲናችን ሲገባ) የአዲስ አበባ ሕዝብ አራዳን መዝረፍ እና ማውደም ጀመረ። በሚቀጥሉት አራት ቀናት ውስጥ ብዙ ንብረት ጠፋ፤ እጅግ ብዙ ሱቆች፣ ሆቴሎችና ንግድ ቤቶችም ተቃጠሉ። የኬዎርኮፍ ሱቅም ይህ እጣ አልቀረለትምና ከአካባቢው ሕንጻዎች ጋር ተቃጥሎ በአጥንቱ ቀረ።

picture 08
ህንጻው በቃጠሎ ጊዜ  (ምንጭ – Fasil & Gerard – Plate 505)

ጣልያንም ወደ አዲስ አበባ ከገባ በኋላ የሕንጻ ባለሙያዎቹ የኬዎርኮፍን ሕንጻ ውበት ለማየት አልተቸገሩም። አፍርሰው በሌላ በመተካት ፋንታ እንዳለ ለማደስ ወሰኑ። አንዳንድ ለውጦችን ግን ማድረጋቸው አልቀረም።

Capture
የኬዎርኮፍ ሕንጻ ፕላን
picture 10
በጣልያን እድሳት ጊዜ  (ምንጭ – Cine ITTA` Luce Instituto)

ከጎን በምስሉ እንደሚታየው ፣ ዋነኛው ለውጥ “ሕ4” እና “ሕ5” ከህንጻው ጋር መቀላቀላቸው ነው። የሕንጻው አካል ለማድረግ የተጠቀሙበትም ዋነኛው መንገድ በቀኝ በኩል ላለው “ሕ5” (የዛሬው ካስቴሊ) የላይኛውን ፎቅ መስኮቶች ቅስት ማድረግ ነበር። በተጨማሪም ቀድሞ በ”ሕ1” እና “ሕ3” አናት እና ወገብ ላይ የነበረውን ተደራራቢ መስመር ወደ “ሕ5” እንዲቀጥል አደረጉ።

“ሕ2” እና “ሕ4” (ምንጭ – Cine ITTA` Luce Instituto)

በግራ በኩል ላለው “ሕ4” ግን እምብዛም ለማመሳሰል ጥረት የተደረገ አይመስልም። የውስጡ ፕላን እንዲገናኝና እንደ አንድ ወጥ ሕንጻ እንዲዋሐዱ ቢደረግም፣ ለአይን ግን እስካሁን ልዩነታቸው ጎልቶ ይታያል። “ሕ4” የሌላውን ሕንጻ ክፍሎች ዋነኛ ጸባይ (ከጥርብ ድንጋይ መሠራቱን) እንኳን አላሟላም።

በተጨማሪም፣ (ከእድሳት በኋላ) ጣራው ተነስቶ ወደውጭ ወጣ ብሎ የነበረው ገባ ተደርጎ የጣራው ተዳፋት በጣም አጭር ሆነ። እንዲሁም፣ የጣራው ቆርቆሮ እንዳይታይ ግድግዳው በትንሹ ወደላይ ከፍ ብሎ እንዲቀጥል ተደረገ።

የላይኛዋም ህንጣ (“ሕ6”) ከስሯ ጓደኛ ተፈጥሮላት አዲሲቷ እንጎቻ የራሷ ጣራና ትንንሽ መስኮቶች እንዲኖራት ተደረገ። የቀድሞዋ እንጎቻም ወደላይ ከፍ ብላ በአምስት ማእዘን ጎኖቿ ላይ የራሷ ቅስት መስኮቶች ተሰሩላት።

“ሕ6” ከእድሳት በኋላ
sketch 09
የመስኮቶች አቀማመጥ ከእድሳት በኋላ

እነዛ ትናንሽ አራት ማዕዘን መስኮቶችም ተደፍነው በግራ በኩል (“ሕ2” ክፍል) ያሉት በርና መስኮት ሁለቱም ዝቅ ብለው እንዲታዩ ተደረገ። በቀኝ በኩል (“ሕ3” ክፍል) ደግሞ አንደኛው መስኮት ከፍ ብሎ ከ“ሕ1” ጋር ሲቀላቀል፣ በሩ ግን ዝቅ እንዳለ በተዛነፈ ዲዛይን ተሠራ።(ምስል 21 – የመስኮቶች አቀማመጥ ከእድሳት በኋላ)

በመጨረሻም፣ መስኮቶቹ በሙሉ ያራት ማዕዘን ጠርዝ ባላቸው መስታወቶች ተቀይረው ከፎቁ ላይ “Casa Littoria” የሚል ጽሑፍ ካናቱ በትልቁ ተቀመጠበት። ህንጻውም በዚህ አዲሱ የፋሽስት ኢጣልያ አስተዳደር ቢሮነቱ ከ”ፒያሳ ሊቶሪዮ” አደባባይ ፊት ደረቱን ነፍቶ ቆሞ ካራት አመት በላይ አገለገለ።

kervekoff
ካዛ ሊቶሪያ  (ምንጭ – Berhanou Abebe Collection)

 

 የኢትዮጵያ የርሻ ባንክ (1930ዎቹ-1960ዎቹ)

 

ምንም እንኳን ጣልያን ወጥቶ ነፃነት ቢመለስም፣ ህንጻው ወደ ቀድሞው ባለቤት ወደ ኬዎርኮፍ ቤተሰቦች የተመለሰ አይመስልም። በኒህም ዓመታት፣ ለተለያዩ የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች (እርሻ ባንክ፣ ንግድ ምክር ቤት) በቢሮነት ማገልገል ጀመረ።

picture 14
የኢትዮጵያ የርሻ ባንክ  (ምንጭ – Postcards by “George Talanos, Addis Ababa”)

በ1950ዎቹ አካባቢ አሁንም አነስ ያለ እድሳት ተደረገበት። ይህም የሚታየው በተለይ ከላይኛዋ እንጎቻ ህንጣ ላይ ነው። አምስት ማዕዘኗ በጎባጣ መስኮቶች ፋንታ በአራት ማዕዘን መስኮቶች ተተኩ። ሶስቱ መግቢያ በሮችም የበር ፍሬም ለውጦች ተደርገውባቸዋል።

በእርሻ ባንክነቱ ዘመን
010-Haile-Selassie-Square
ህንጻው [በግራ] በእርሻ ባንክነቱ  ዘመን  (ምንጭ – Postcards by “George Talanos”)
043-Traffic-policeman
ሕንጻው  በርሻ ባንክነቱ ዘመን  (ምንጭ – Postcards by “Edit. National Photo Studio” )

 

ከኤልያስ ሆቴል እስከ ሮያል ኮሌጅ (1970ዎቹ-2000ዎቹ)

 

photo-1-5
ሕንጻው በቅርቡ ይዞታው  (ፎቶ በአንድምታ)
photo 2 (2)
ተመሳስሎ የተሰራው የመስኮት ድጋፍ  (ፎቶ በአንድምታ)

ከ1960ዎቹ በኋላ የተደረገው ዋነኛ ለውጥ “ሕ1” መሀል ላይ የነበሩት ሶስት ዋና መግቢያ በሮች ወደ ሁለት መስኮትና አንድ በር መቀየራቸው ነው። ይህንንም ለማድረግ ባለሙያዎች ከቀድሞው ሦስት በሮች ግራና ቀኝ የነበሩትን መስኮቶች አስመስለው በር 1 እና 3 ግርጌ የመስኮት ድጋፍና ጌጥ ከተመሳሳይ ድንጋይ አበጅተዋል።

ከመስኮት ወደ በር  (ፎቶ በአንድምታ)

በተጨማሪም፣ የ”ሕ1” አንዱን መስኮት (በግራ ያለውን) ወደ በር ለመቀየር ተወስኗል። ይህንንም ለማድረግ የቀድሞውን መስኮት ታችኛ ድጋፍ እና ጌጥ ጥርብ ድንጋዮች ሙሉ በሙሉ ነቅለው (ቆርጠው) ለማውጣት ተገደዋል። ከዚህም ሂደት የተረፈው የአሁኑ በር ጠርዝ በሊሾ ሲሚንቶ ለማስተካከል ሞክረዋል።

በህንጻው ሁለተኛ ፎቅ ወደ ባንኮኒ ያስወጡ የነበሩት ሰባት በሮች ከአንዱ በስተቀር (በቀኝ በኩል መጨረሻ ያለው) ሁሉም ወደ መስኮትነት ተቀይረዋል። የላይኛውም ህንጣ (“ሕ6”) እንደገና ሌላ እድሳት ተደርጎበት የመስኮቱ ማዕዘን በመጠኑ ሰፍቷል።

sketch 13
“ሕ6” በአሁኑ ይዞታ

በተጨማሪ ግን፣ ከግልጋሎትና አንዳንድ የቀለም ለውጥ ውጭ እምብዛም ለውጥ አይታይም። ከመጠቀም ብዛትና ከጥገና እጦትም እንደ ብዙዎቹ የሀገራችን ታሪካዊ ሕንጻዎች ጃጅቶ ይታያል።

በአሁኑ ጊዜ ይህ ህንጻ በቅርስነት ተመዝግቧል። በአሁኑም ይዞታው ህንጻው ሮያል ኮሌጅን፣ አቢሲኒያ ባንክን እና ካስቴሊ ሬስቶራንትን በውስጡ ያስተናግዳል። የካስቴሊ ቤተሰብ በጣልያን ወረራ ጊዜ በ1928 ዓ.ም. አዲስ አበባ እንደገቡ ይነገራል። ኋላም ጣልያን ካገር ሲወጣ አዲስ አበባ ቀርተው በ1940ዎቹ መጨረሻ ካስቴሊ ምግብ ቤትን ከፈቱ። ታዲያ ይህ ምግብ ቤት በምርጥ የጣልያን ምግብ አዘገጃጀቱ የአለም አቀፍ ተወዳጅነት አትርፏል። ብራድ ፒት እና ጂሚ ካርተርም ሳይቀሩ ስፓጌቲያቸውን በዚሁ ምግብ ቤት እንደጠቀለሉ ይወራል!

የኬዎርኮፍ ህንጻ ስልቶች

 

የኬዎርኮፍ ሕንጻ

discription-kevበመጀመሪያው የአሰራሩ ውጥን ብናየው የህንጻው ስልት (Architectural Style) በአጠቃላይ “እንዲህ ነው” ብሎ ለመፈረጅ ያስቸግራል። ነገር ግን ለያይተን ብንመለከት፤ (ሀ) ድርድር ቅስት መስኮቶች (Arched Windows)፣ (ለ) የጣራ ክፈፍ ስር ያለው ጌጥ (Entablature)፣ (ሐ) የህንጻው ወገብ እና ግርጌ ላይ የሚዞሩት ተደራራቢ መስመሮች (Stone Bands)፣ (መ) ቋሚ-መሳይ አምዶች (False Columns)፣ (ሠ) ሙሉ የጥርብ ድንጋይ ህንጻ ስራ፣ (ረ) ወጣ ገባ ማዕዘን ስራ (Quoins)፣ እንዲሁም (ሰ) የባንኮኒው አጋጌጥ መንገድ በአውሮፓ ከ1832-1911 በሰፊው ይሰራበት የነበረውን “Renaissance Revival” የተሰኘውን የሥነ ህንጻ ስልት ያስታውሰናል።

kev-descበተመሳሳይ መልኩ ደግሞ፤ (ሸ) የጣራው ክፈፍ ወጣ ብሎ አሰራር፣ (ቀ) የጣራው ተዳፋት ስፋት፣ (በ) የመስታዎቶቹ ፍሬም አሰራር፣ (ተ) የጣራው ክፈፍ ጌጥና ጉልላት (Fascia Board Ornamentation) (ቸ) የጣራ ስር ፎቅ (Dormer Floor)፣ እና (ኀ) ከአናት ያለችው ህንጣ አሰራር፤ የ “እስያ” የሥነ ህንጻ ጥበብ እና በተለይም ከ1829–1893 በአውሮፓ የነበረውን እስያ-ገረፉን “Victorian Architecture” ያስታውሰናል።

በአጭሩ ኬዎርኮፍ ህንጻ የተለያዩ የኪነ-ህንጻ ስልቶችን ያንጸባርቃል::

በጣልያን እድሳት ጊዜ ብዙዎቹን የ “Victorian Architecture” የሚያሳዩትን ስልቶች አስወግዶ ወደ  “Renaissance Revival” እንዲጠጋ ያደረገው ይመስላል። ማለትም (1) የጣራውን ክፈፍ ማስወገድ፣ (2) የጣራውን ተዳፋት አጭር አድርጎ ግድግዳውን ወደላይ በመቀጠል እንዳይታይ ማድረግ (3) የመስታወቶቹን ፍሬሞች በሙሉ በአራት መዓዘን መቀየር፣ (4) የጣራ ስር ፎቅን (Dormer Floor) ማስወገድ፤ ወደዚህ ስልት እንዲጠጋ ያደርገዋል። አሁንም ግን ሙሉ ለሙሉ ይህን የኪነ-ህንጻ ስልት ይከተላል ለማለት ያስቸግራል። በተጨማሪም ጣልያን ከህንጻው ፕላን ጋር ካቀላቀላቸው ህንጻዎች መካከል “ሕ4” ከጠቅላላው ስልት ጋር እንዲጣረስ አድርጎታል።

በአሁኑ ይዞታው ከጣልያን እድሳት እምብዛም የተለወጠ ነገር ባይኖርም፣ አንዳንድ በግዴለሽነት እንዲሁም ለግልጋሎት መመቸት ተብለው የተቀየሩ ነገሮች ከአጠቃላይ የህንጻው ቢጋር ጋር የማይሄዱ ሆነው እናገኛቸዋለን።

ለምሳሌ፣ አናት ላይ ያለችው እንጎቻ ህንጣ ከጎባጣ መስኮቶች ወደ አራት መአዘን መቀየሯ ከየትኛውም የህንጻው ቢጋር ጋር አይሄድም። እንዲሁም የግራና የቀኙ “ሕ2” እና “ሕ3” አለመመሳሰል የህንጻውን ሚዛናዊ እይታ ያዛባዋል። ወደ ባንኮኒው የሚያስወጡት በሮችም ወደ መስኮት መቀየር ባንኮኒውን ጥቅም ያሳጡታል።

በአጠቃላይ ይህ የመቶ አመት እድሜ ጠገብ ህንጻ ሂደታዊ ለውጥ ከሌሎች የአዲስ አበባ ህንጻዎች በልዩ መልኩ የሚታይ አይደለም። ማንኛውም ህንጻ ሕይወት ያለው ፍጡር ይመስል ያድጋል፣ ይጎረምሳል፣ ያረጃል፣ ይታደሳል፣ ይሞታል። የመዲናችንን ህንጻዎች በተመሳሳይ መልክ በቅርበት ብናስተውላቸው ተዘርዝሮ የማያልቅ የከተማችንን ታሪክ መልሰው ያንጸባርቁልናል።

(በክፍል ሶስት ይቀጥላል …)

አራዳና ቀደምት ሕንጻዎቿ

የፒያሳው ኬዎርኮፍ ሕንጻ

(ክፍል 1)

በሕይወት ከተማ

አራዳና ፒያሳ

አራዳ ከአዲስ አበባ ምስረታ ጀምሮ እስከ ጣልያን ወረራ ድረስ (1879-1928 ዓ.ም) የመዲናችን ዋነኛ የንግድ ማዕከል ነበረች። ከጊዮርጊስ ፊት ለፊት ያለው የሜዳ ገበያ እና በዙሪያውም የተገነቡት ሱቆች በኒህ ሃምሳ አመታት የአራዳን ገበያ አጠናክረውት ነበር።

picture-01
አራዳ ገበያ  (ከፖስትካርድ የተገኘ)

“አራዳ ሲወጣ ምን ይላል ነጋዴው፤

ልቃቂት ካሞሌ የሚደረድረው።

እስቲ ተነስቼ እግሬን ላንቀሳቅሰው

ይምጣ ያራዳ ልጅ፣ እንደ መልካም እናት ጎን የሚዳብሰው።”

በጣልያንም ጊዜ (1928-1933ዓ.ም.) የጥቁርና የነጭ መኖሪያ እንዲለይ ሲደረግ አራዳ የአውሮፓውያን ክልል ተቀላቀለች። የሀገሬው መገበያያም ወደ አሁኑ መርካቶ (በጣልያንኛ Mercato de Indigeno) ዞረ። ብዙም ሳይቆይ፣ በአራዳ ፈንታ መርካቶ የመዲናችን ዋነኛ የገበያ ማዕከል ለመሆን በቃች።

በኒህ ዓመታት፣ ጣልያን ክፍት ቦታዎችን አስታኮ አደባባዮችን “Piazza Roma”፣ “Piazza V Maggio”፣ “Piazza Imperio”፣ “Piazza Littorio” እያለ ይሰይም ጀመር። ታዲያ ነፃነት ሲመለስ ብዙዎቹ አደባባዮች ስማቸውን መልሰው (ምኒልክ አደባባይ፣ አራት ኪሎ፣ ስድስት ኪሎ) ቀየሩ።

picture-02
ፒያሳ ሊቶሪዮ  (ምንጭ – Cine ITTA` Luce Instituto )

“Piazza Littorio” የተባለችው የጣልያን አደባባይ ግን አሻራዋን ጣለች። እናም ያች የጥንቷ አራዳ ሰፈር፣ የድሮ ዘመን ስሟ ቀርቶ ዛሬ በጣልያን ዘመኑ “ፒያሳ” እየተባለች ትጠራለች። “ፒያሳ ሊቶሪዮ” ተብሎ ይጠራ የነበረው ስፍራ፣ ቀድሞ (ከጣልያን በፊት) የሥላሴ አደባባይ (Star Square) የነበረበት፣ አሁን ደግሞ፤ ከቼንትሮ ካፌ አናት ላይ የሚገኘው “የመነፅር ተራ” የሆነው ሶስት ጎን ክፍት ቦታ ነው። ፒያሳ ሊቶርዮ (የህብረት አደባባይ) የተባለውም ስያሜ ከፊት ለፊቱ ካለው ግራጫ “Casa Littoria” (የህብረት ቤት) ከተሰኘ የድንጋይ ህንፃ የመጣ ይመስላል።

ይህ ታሪከኛ ህንጻ በ1900ዎቹ መጨረሻ አመታት፣ በአርመናዊው ነጋዴ በማቲክ ኬቮርኮፍ (እንዳገሬው አጠራር ኬዎርኮፍ) (Matig Kevorkoff) እንደተገነባ ይነገራል። የህንጻውን ዲዛይን የሠራው ማን እንደሆነ በትክክል ለማወቅ አልተቻለም። ሆኖም በጊዜው የነበሩት የሥነ ህንጻ ባለሙያዎች አርመኖች፣ ህንዶችና፣ የአውሮፓ ሰዎች ስለነበሩ ከነዚሁ ባንዱ እንደሆነ ይታሰባል። ህንጻው ተሠርቶ እንዳለቀም የኬዎርኮፍ ሱቅ እና ግምጃ ቤት ሆኖ እስከ ጣልያን ወረራ ድረስ አገልግሏል።

ጣልያን በገባበትና ጃንሆይ ካገር በወጡበት መካከል በነበረው የአለመረጋጋት ዕለታት (ሚያዝያ 1928) አራዳ በሌቦች ተዘርፋና ተቃጥላ ነበር። አራዳንም የፈጀው ዝርፊያና ቃጠሎ ለኬዎርኮፍም ሱቅ ተርፎ ህንጻውን አቃጥሎ በአጥንቱ አስቀርቶት ነበር።

ይህ አልበገሬ ህንጻ ሙሉ በሙሉ ነዶ ባዶውን ድንጋዩ ቢቀርም፣ ጣልያኖች (ከአንዳንድ ጥቃቅን ለውጥ በስተቀር) ግርማውን እንደተጎናጸፈ ቅርጹን፣ ጌጡን እና ውጫዊ ገጽታውን ጠብቀው ሊያድሱት ቻሉ። ጣልያንም ይህንን ህንጻ ከኬዎርኮፍ ወርሶ የጣልያን ፋሺስት ፓርቲ ዋና መምሪያ “Casa Littoria” (የኅብረት ቤት) ብሎ ሰይሞ ሲጠቀምበት ቆየ።

በ1933 ዓም ጣልያን ካገር ሲወጣ ህንጻው በመጀመሪያ “የኢትዮጵያ የእርሻ ባንክ” እና “የንግድ ምክር ቤት” ቢሮ ሆነ። በመቀጠልም፣ “ኤልያስ ሆቴል” ተሰኝቶ ለበርካታ ዓመታት ቆየ። አሁን ደግሞ “አቢሲኒያ ባንክ”፣ “ሮያል ኮሌጅ”፣ “ካስቴሊ ሬስቶራንት” እና ሁለት ቡቲኮችን በመያዝ እያገለገለ ነው።

በመቀጠል፣ የህንጻውን ታሪክና ውጫዊ ገጽታ (ከ1900ዎቹ ግንባታው እስከ 2000ዎቹ) ከፋፍዬ አቀርባለሁ። ከዚያም የኪነ-ህንጻውን አጠቃላይ ስልት እና የህንጻውን ባለቤት (ማቲግ ኬዎርኮፍ) ታሪክ በአጭሩ አቀርባለሁ።

የመጀመሪያው ኬዎርኮፍ ህንጻ (1909-1928)

picture-05
ኬዎርኮፍ ህንጻ ከመሰራቱ በፊት  (ምንጭ – Fasil & Gerard – Plate 58)

የኬዎርኮፍ ህንጻ የሚገኘው በዛሬዎቹ መሃትማ ጋንዲና ከኒንግሃም መንገዶች መገናኛ ላይ ነው። ህንጻው ከመሰራቱ ከ10 ዓመታት በፊት በቦታው ላይ አነስ ያለ የሳር ህንጻ እንደነበረበት (ባለ ጥንድ አሞራ ክንፉ ህንጻ እና ጎጆ ቤቶቹ መሀል ያለው) የዘመኑ ምስሎች ያሳያሉ።

በ1909 ግድም የተገነባው የኬዎርኮፍ ህንጻ ግድግዳው ጠቆር ባለ ግራጫ ጥርብ ድንጋይ (ከረጭ) የተሰራ ነው። በጊዜው የተገነቡት አንዳንድ ህንጻዎች (የግሪክ ቤተክርስቲያን፣ የአሁኑ ስታትስቲክስ ኤጀንሲ እና አራዳ ፖስታ ቤቶች) ይህንን ድንጋይ እንደተጠቀሙበት ይታያል። ጣራው ወፈር ካለ ቆርቆሮ፣ የጣራው ክፈፍና የመስኮቱ ፍሬም ደግሞ የእንጨት ሥራዎች ይታይባቸዋል። የባንኮኒው (በረንዳው) መደገፊያ ደግሞ ከብረት የተሠራ ነው።

picture-03
የመጀመሪያው ኬዎርኮፍ ህንጻ (ከፖስትካርድ የተገኘ)

የኮዎርኮፍ ህንጻ ውበት ሥነ-ቅርፃዊ (Sculptural) ነው ለማለት ያስደፍራል። እያንዳንዱ አካል (ማዕዘን፣ ጌጥ፣ መስኮት፣ ባንኮኒ…) ለብቻውም ሆነ በጋራ ሲታይ በጥንቃቄ ታስቦበት ለዓይን እንዲያረካ ሆኖ ተሰርቷል። የህንጻው ይዞታ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየታደሰ (አንዳንዴም እየተበላሸ) አሁን ያለበት ደረጃ ደርሷል። እንዲያም ሆኖ ግን የመነሻ ቅርፁን ብዙም ሳይቀይር ከነውበቱ አሁንም አለ።

ህንጻው በአሁኑ ይዞታው ስናየው ከኋላው በ‘ረ’ ቅርጽ (L-Shaped) ትራፒዞይድ ይጀምርና ፊት ለፊቱን በክብ (Oval) ቅርጽ ይጨርሳል። የተሠራውም በ ሶስት መንገዶች መገናኛ ጫፍ ላይ በመሆኑ የመንገዱን መስመር ተከትሎ ተሰርቷል።

Capture
አካባቢ ፕላን

በመቀጠል፤ ለገለጻ እንዲመች ከላይ ባለው ፕላን እንደሚታየው ስድስት ቦታ (“ሕ1”፣ “ሕ2”፣ “ሕ3”፣ “ሕ4”፣ “ሕ5” እና “ሕ6”) እንከፋፍለዋለን

picture-06
የህንጻው ግንባታ  (ምንጭ – Fasil & Gerard – Plate 502)

በህንጻው ግንባታ ፎቶ ላይ እንደምንመለከተው ዙሪያውን በቅስት (Arched) መስኮቶች እና በሮች ተከቧል። በተመሳሳይ ጊዜ ይሠሩ እንጂ፣ የሕንጻው አራተኛ እና አምስተኛ ክፍሎች (“ሕ4” እና “ሕ5”) ራሳቸውን የቻሉ የተለዩ ሕንጻዎች እንደነበሩ ይታያል። ሕ5 (በአሁኑ ይዞታ ካስቴሊ ምግብ ቤት) ቀድሞ የእቴጌ ሱቅ ህንጻ የነበረ ሲሆን፣ በጣልያን ወረራ ጊዜ ሲታደስ የኬዎርኮፍን ህንጻ ተቀላቅሎ እንዲያገለግል ተደርጓል።

ስለዚህ፣ (በመጀመሪያ) አራቱን ኦሪጅናሌ የህንጻው ክፍሎች (ሕ1፣ ሕ2፣ ሕ3 እና ሕ6) እንመለከታለን።

የህንጻው መሀከለኛ ክፍል (“ሕ1”)

የፊት ለፊቱ የሕንጻ ክፍል (ሕ1) መጀመሪያው ፎቅ (Ground Floor) በግራና በቀኝ ሁለት ሁለት መስኮቶች ሲኖሩት፣ ክብ ቅርጹ የሚጋነንበት ቦታ ላይ ደግሞ ሶስት በሮች ይገኙበታል። ሁለተኛው ፎቅ (First Floor) ላይ “ሕ1”ን ባጠቃላይ የሚሸፍን ዙሪያውን ወጣ ያለ ባንኮኒ (Cantilever Balcony) ተሠርቷል። ሁለተኛውም ፎቅ ወደ ባንኮኒው የሚያመሩ ሰባት በሮች አሉት።

sketch-03
የሕ1 መስኮት በቅርበት

የዚህ “ሕ1” ህንጻ አጋጌጥ ስልት (Ornamentation) ከሌሎቹ የሕንጻው ክፍሎች በመጠኑ ለየት ያለ ነው። እስቲ በትነን (መስኮትና በር፣ ባንኮኒና ጣራ) እንመልከት።

በምስሉ እንደሚታየው፣ በሕንጻው መካከለኛ ክፍል የሚገኙት መስኮቶች (እያንዳንዳቸው) ለየራሳቸው በአንድ አንድ ቋሚ-መሳይ አምዶች (Rectangular False Columns) በቀኝና በግራ ታጥረዋል። ሁሉም በሮች በተመሳሳይ መልኩ በሁለት ቋሚ-መሳይ  አምዶች ታጥረዋል። በተጨማሪም፣ ከመስኮቱ ድጋፍ እስከ መሬት ያለው ቁመት በትንሹ ወደ ውስጥ ገባ በማለቱ መስኮቱን እንደ በር የሙሉነት መልክ (Illusion) አላብሶታል። ከመስኮቱ በታችም በልዩ ጌጥ የተቀረጸ ማስጌጫ ተሠርቶለታል።

sketch 04
የ “ሕ1” መስኮት ስር ማስጌጫ በቅርበት

ታዲያ ከሁሉም በበለጠ መልኩ የህንጻውን ባንኮኒ (በረንዳ) ለመሥራት ብዙ ጊዜ እንደፈሰሰበት አያጠራጥርም። ወጣ ወጣ ብለው ባንኮኒውን የተሸከሙት ድጋፎች (Beams) እያንዳንዳቸው ከውስጥ በጥምዝምዝ ቅርጽ አምረዋል። ጫፋቸውም በእንጨት መሰል ዲዛይን አጊጦ ደረታቸው በቅጠልያ ተሸልሟል። የባንኮኒውን የድንጋይ ሳንቃ (Slab) ከታች ወደላይ ስንመለከት እያንዳንዱ ክፍት ቦታ ውብ ቅርጽ ወጥቶለታል። ከላይም የባንኮኒው ድጋፍ (Rail) የብረት ባለሙያዎች ተጠበውበታል።

ባንኮኒው በቅርበት ሲታይ

የ”ሕ1” ሁለተኛ ፎቅ (First Floor) ሰባት በሮች ሙሉ ለሙሉ ወደባንኮኒ መውጫ ሆነው ያገለግላሉ። የዚህ ህንጻ ክፍል ጣራ ክቡን ተከትሎ በሰፊ ተዳፋት (Slope) ወደላይ ይቀጥላል።

የሕንጻው ግራ እና ቀኝ ክፍሎች (“ሕ2” እና “ሕ3”)

የህንጻው ሁለተኛ እና ሦስተኛ ክፍሎች (“ሕ2” እና “ሕ3”) በግራና በቀኝ ከመሀሉ ክፍል (“ሕ1”) በትንሹ ወጣ ብለው ይጀምራሉ። ሁለቱም ክፍሎች የመንትያነት ጸባይ ቢኖራቸውም ቀረብ ብለን ስንመለከታቸው ልዩነታቸውን ማስተዋል ይቻላል። ይህ የመንትያነት ጸባያቸው ህንጻውን ባጠቃላይ ሚዛናዊ መንፈስ (Symmetry) ይሰጡታል። በሁለቱም በኩል የመሬቱ ስሪት ወደታች ዝቅ እንደሚል ታዲያ እናስተውል (የቀኙ ከግራው የበለጠ ዝቅ ይላልና)።

sketch 06
የ”ሕ3″ (ቀኝ) መስኮቶች አቀማመጥ ከእድሳት በፊት

ይህንንም የከፍታ ልዩነት የሕንጻው ጠበብቶች ሲፈቱት፤ በመጀመሪያ፣ የሕንጻውን አሠራር እራሳቸውን በቻሉ ሶስት ክፍሎች በመከፋፈል የመሬቱ ዝቅታ ልዩነት የሚፈጥረውን መጣረስ ለመቅረፍ ሞክሩ። በሁለተኛ ደረጃ፣ በቀኝ በኩል ላለው “ሕ3” ክፍል ዝቅ ያለበትን ያህል አንድ ሙሉ ፎቅ ጨመሩበት። በመጀመሪያው ፎቅ (Ground floor) ያሉት ሁለት ቅስት በሮች ወደታች ዝቅ እንዲሉ ተደረገ። ሁለተኛው ፎቅ ላይ ግን አራት መአዘን መስኮቶች በቅስቶቹ የአናት እርከን ላይ ተሰሩ። ይህም ከሕንጻው የፊተኛ ክፍል (“ሕ1”) መስኮቶች ጋር የመዋሐድ ስሜትን (Continuity) እንዲሰጥ አስበውበት ይመስላል።

picture-04
የ “ሕ2” [ግራ] መስኮቶች አቀማመጥ (ምንጭ – Martin Rikli Photographs)

በግራ ያለው “ሕ2” ግን አንድ ሙሉ ፎቅ ለመጨመር በቂ ቦታ ስላልነበረው ግማሽ ፎቅ (Mezzanine) እንዲጨመር አደረጉ። የበሮቹ እና መስኮቶቹ አቀማመጥም ልክ እንደ “ሕ3” (ከአራት መአዘን መስኮቶቹ በትንሹ ማነስ በቀር) ተመሳስሎ ተሰርቷል። የ“ሕ2” ሶስተኛ ፎቅ በሁለቱም ክፍሎች ሁለት ሁለት ቅስት መስኮቶችን ይዞ ከ”ሕ1” ሁለተኛ ፎቅ ጋር ተያይዞ የሚቀጥል ይመስላል።

የህንጻው “ሕ2” እና “ሕ3” ክፍሎች የአጋጌጥ ስልት ከ“ሕ1” በመጠኑ ይለያል። ይኸውም በቋሚ-መሳይ አምዶች (False Columns) ፋንታ በወጣ ገባ የድንጋይ አገነባብ ስልት (Quoins) መስኮቶች እና በሮች በመገንባታቸው ነው። ማዕዘኖች በተመሳሳይ ሁኔታ በወጣ ገባ ስልት አጊጠዋል።

እንዲሁም “ሕ2” እና “ሕ3” ከጣራው ተዳፋት ስፋት የተነሳ አንድ ተጨማሪ የጣራ ስር ፎቅ (Dormer Floor) ያስተናገዱ ይመስላል።

ለጣራቸውም (ከዋናው ጣራ በተጨማሪ) ለብቻው ወጣ ያለ አሞራ ክንፍ ጣራ (Intersecting Gable Roof) እና የጣራ መስኮት (Dormer Window) ተሠርቶለታል። ዙሪያውንም የጣሪያው ክፈፍ በእንጨት ስራ (Fascia Board Ornamentation) እንዲያጌጥ ተደርጎ ሁለቱም ጣራዎች በጉልላት (Finial) ተሸልመዋል።

picture-12
“ሕ2” ጣራ አሰራር በቅርበት (ከፖስትካርድ የተገኘ)
sketch 07
ከጣራው ክፈፍ ስር ያለው ጌጥ በቅርበት

ሶስቱም የህንጻ ክፍሎች በአንድነት እንዲታዩ በመጨረሻው ፎቅ ከጣራው ክፈፍ ስር ያለው ጌጥ (Entablature) ሶስቱንም ክፍሎች ይዞራል።

ከዚህም ሌላ፣ የህንጻውን ወገብ እና ግርጌ የሚዞሩት ተደራራቢ መስመሮች (Stone Bands) ሕንጻው በአንድነት እንዲታሠር ያደርጋሉ። በተጨማሪም፣ እያንዳንዱን ፎቅ የራሱ ማንነት ይሰጡታል። የ“ሕ1” ሁለተኛ ፎቅ በሮችና የ“ሕ2” እና “ሕ3” ሶስተኛ ፎቅ መስኮቶች በተመሳሳይ እርከን (Level) ላይ መሆናቸውና ቅስትነቱን መቀጠላቸው አንድነትን ይፈጥራል።

‘በህንጣ ላይ ህንጣ’ (“ሕ6”)

ከጣራው በላይ አንዲት ትንሽ ህንጣ ትታያለች። ይህችም ህንጣ፣ እንደ እንጎቻ የታችኛውን ሕንጻ ክፍል ተመሳስላ በትንሹ ተሠርታለች። ልክ እንደ ዋናው ሕንጻ መሀከለኛ ክፍል (“ሕ1”) ክብ ቅርጽ አላት። በግራና በቀኝ ደግሞ ትንሽ ወጣ ያለ አሞራ ክንፍ ዝንቦ ጣራ (Mini-Gable Roof) ሳታስቀር ህንጻውን ከአናቱ ትጨርሰዋለች። ይህች ህንጣ አመታት ባለፉ ቁጥር ስትቀያየር ከርማለች።

sketch 10
በህንጣ ላይ ህንጣ

(በክፍል ሁለት ይቀጥላል…)

የአድዋ ድል በመጻሕፍት እይታ

አድዋ

ኮንት አንቶኔሊ የውጫሌ ውል እንዳልሆነለት አይቶ በንዴት ያን የታተመውን ደብዳቤ ብጭቅጭቅ አርጎ ቀዳዶ ጣለና “እንግዲህ ፍቅራችን ፈረሰ” ብሎ የጦርነቱን ነገር ገልጦ ተናግሮ ወጣ።

እቴጌ ጣይቱ ከትከት ብለው ስቀው “የዛሬም ሳምንት አድርገው በዚህ የሚደነግጥልህ የለም። ሂድ የፈከርህበትን አድርግ እኛም የመጣውን እናነሣዋለን። እግሩን ለጠጠር፣ ደረቱን ለጦር ሰጥቶ አገሩን የማያድን ሰው ከዚህ ያለ አይምሰልህ” አሉት።

taytu-young

ያው ፈረንጅ በንዴት እጅና እግሩ እየተንቀጠቀጠ ፊቱ ጭው ብሎ እንዶድ የጨረሱበት ሸማ መስሎ እጅ ሳይነሳ ተወርውሮ ወጣ።

ዳግማዊ ምኒልክ እንግዴህ ከኢጣልያ ጋር በመዋጋታቸው ቁርጥ አደረጉና መሳሪያ እያሰናዱ ተቀመጡ … አጤ ምኒልክ ጭራሽም ሳይታረቁ፣ ጭራሽም ሳይጣሉ ዝም ብለው ነፍጡን፣ ጥይቱን፣ መድፉን ከአውሮፓ እያስጓዙ ለመሰብሰብ አልቦዘኑም ነበረ።

menelik-arms-2

ለኢጣልያም “ፍቅር ከወደዳችሁ አንድ አራት ሚሊዮን የሰናድር ጥይት ስደዱልኝ” ብለው ላኩ። የኢጣልያ መንግሥት ግን ነገሩን አዙሮ ሳያይ እሺ ብሎ አራት ሚሊዮን ጥይት ሰደደ።

አጤ ምኒልክ በዚህ ሞኝነት እየሳቁ ነገራቸውን ሁሉ እያበጃጁ እያሰናዱ “ተጋፍቶ ቢመጣም እንገጥመዋለን፤ ተጋፍቶም ባይመጣ የያዘውን አገር እናስለቅቃለን” ይሉ ጀመር።

“ዳግማዊ አጤ ምኒልክ” 1901 ዓ.ም፤ ገጽ 78-85

tayitu

ጣይቱ ፡             “አይዞሽ ማሚትዬ! … አይዞሽ የኛው መድፍ ነው”

ዘውዲቱ ፡           “ፈጣሪ በመንበሩ እያለ፣ እውነት የአገራችንን ክፉ ጨክኖ ያሳያን ይሆን እናቴ?!”

ጣይቱ  ፡            “አይዞሽ ማሚትዬ! አይዞሽ! በዚህ እድሜሽ፣ ከእልፍኝ ይልቅ ጦር ሜዳ መገኘትሽ …

እንዲህ በአንቺ እድሜ ግድም እያለሁ፣ የአጼ ቴዎድሮስ እስረኛ ሆኜ፣ ከቴዎድሮስ የተማርሁትን አጫውቼሽ የለ?

ዘውዲቱ ፡            “አዎን ነግረውኛል። አባቴም አልፎ አልፎ ስለአጼ ቴዎድሮስ የሚነግሩኝ ከልቤ እንደተጣፈ ነው”

ጣይቱ ፡             “አዎን … ምንም ልጅ ሆነው በምርኮ ቢሄዱ፣ አባትሽ፣ እንደልጅ የሚያይዋቸውን ቴዎድሮስ፣ እንደአባታቸው ቆጥረው ብዙ ነገር ቀስመዋል                           … አየሽ ማሚትዬ የነገን ሸክም በጽናት የሚቀበለው ዛሬ ያዘጋጁት ልብና ዛሬ ያነጹት መንፈስ ነው …

በሉ ተነሱ ግስሎቼ! … ተነሱ አንበሶቼ! … አገራችሁ በናንተ ተከብራ፣ እኔን እናታችሁንም በእናንተ በልጆቼ ለመኩራት ያብቃኝ … ሂዱ! ኩራቶቼ! ሂዱ ጌጦቼ! … እሰይ አንበሶቼ! እሰይ! … እሰይ ግስሎቼ! እሰይ! … እሰይ ጀግኖቼ! … እሰይ!

“እቴጌ ጣይቱ – ታሪካዊ ተውኔት” 2000 ዓ.ም፣ ገጽ 93-99።