“የላሊበላ ውቅር ቤተ ክርስቲያናት” (ታሪክ)

“የላሊበላ ውቅር ቤተ ክርስቲያናት”

.

(ሕይወት ከተማ)

.

.

ላሊበላን ሄደው ሲጎበኙ የተለያዩ ስሜቶች ይፈራረቃሉ። የመጀመሪያ ጊዜ ከሆነ “እንዴት እስከዛሬ ሳላየው ቀረሁ?” የሚል የቁጭት ስሜት፣ ከዚህ በፊት አይተውት ከሆነ ደግሞ “እንዴትስ ድጋሚ እያየሁት እንደ አዲስ ያስደንቀኛል?!” የሚል የመደመም ስሜት። እኔም በየተራ ሁለቱ ስሜቶች በተለያየ ጊዜ ተሰምተውኛል።

በአሁኑ ጊዜ ላሊበላ የሚጎበኘው እንደድሮው በከብት ጀርባ ተጭኖ፣ ሲመሽም ባስጠጋ ጎጆ ታድሮ፣ ወራትንም ፈጅቶ አይደለም። አውሮፕላኑ ከአዲስ አበባ አንስቶ ሰአት ሳይሞላ ላስታ አንከብክቦ ያደርሳል። ባለታክሲውም በግማሽ ሰዓት ወደ ቱሪስት መናኸሪያዋ ላሊበላ ከተማ ገስግሶ ያወርዳል። ሆቴሎችም እንደአሸን ናቸው። ‘ቤተክርስቲያኖቹ በየት ናቸው’ ተብሎ ቢጠየቅም ከሕጻን እስከ አዋቂ መንገድ ያሳያል።

ከከተማው እምብርት በስተምዕራብ ዳገቱን ወጥተው ሲጨርሱ የዩኔስኮ ድንኳን በሩቁ ይታያል። ድንኳኑ ባይኖር ቤተ ክርስቲያኖቹን በሩቅ መለየት የሚከብድ ይመስለኛል። አንዴ ግን አጠገቡ ከደረሱ በኋላ የሚታየው የቤተክርስቲያናቱ ግዙፍነትና የራሳችን ትንሽነት ብቻ ነው።

ላሊበላ በዓለማችን ካሉት አስደናቂና አስደማሚ ክስተቶች መካከል ይሰለፋል ብል ማጋነን አይመስለኝም። በዓይን ካላዩት ግን የማስደነቁን ጥልቀት መረዳት የሚቻል አይመስለኝም።

ቤተ ገብርኤል (ላሊበላ)

ላሊበላን ስንጎበኝ በአእምሮዋችን የሚመላለሱ ብዙ ጥያቄዎች አሉ። የላሊበላ ቤተ ክርስቲያናት እንዴት ተሠሩ? መቼ ተሠሩ? በማን ተሠሩ? ለምንስ ተሠሩ? በዚህም ጽሑፍ ስለነዚህ ጉዳዮች ያሉን የጽሑፍ መረጃዎች ምን እንደሚሉ መርምሬ በአጭሩ ለማቅረብ ሞክሬያለሁ።

.

አንዳንድ ምስክሮች

.

ስለ ላሊበላ ብዙ ተብሏል፤ ተጽፏልም። በሀገራችን ደራሲዎች ቢያንስ ከ15ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የንጉሡ ላሊበላን ገድል፣ እንዲሁም ባለፉት ምዕተ ዓመታት ስለ ንጉሡ አዳዲስ አፈ ታሪኮች እና ጥናቶች እንደገና ተከልሰው ቀርበዋል። በውጭ ጸሐፊዎችም በተለይ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን  ጀምሮ እስካሁን የአጥኚዎችና የደራሲዎችን ቀልብ እንደሳበ ነው። በዛ ያሉ የውጭ ሃገር መጻሕፍትም በላሊበላ ዙርያ ለኅትመት በቅተዋል።

አጼ ላሊበላ የነገሠውና እነዚህን አስደናቂ ሕንጻዎችም የተሰሩት ከስምንት መቶ አመታት በፊት በ1200ዎቹ መጀመሪያ አካባቢ እንደሆነ ይነገራል። የላሊበላ ገድል እንደሚገልጸው ንጉሡ ሁለተኛዋን እየሩሳሌም በላስታ ለማስገንባት እንዳለመና ቤተክርስቲያኖቹም ማሰራት እንደጀመረ ነው።

Lalibela ms
የ15ኛው ክ/ዘመን “ገድለ ላሊበላ” (British Library Or 719፣ ቅጠል 169)

ስለ ሕንጻዎቹ ታሪክ የሚያወጋው የመጀመሪያው ጽሑፍ መረጃ በ15ኛው ክፍለ ዘመን አካባቢ በተጻፈው “ገድለ ላሊበላ” ነው። ይህም ገድል ከአፄ ላሊበላ ሞት ሁለት መቶ አመታት በኋላ እንደተጻፈ ሲገመት የገድሉም ጸሐፊ የላሊበላን ቤተክርስቲያናት ሲያደንቅ እንዲህ ይላል፣

“ወዳጆቼ ሆይ! ተመልከቱ እንጂ። ይህ ሰው በእጆቹ የተገለጹለት እነዚህ ግንቦች በየትም በሌሎች ሀገሮች አልተሰሩም። ስለ እነዚህ አብያተ ክርስቲያናት አሠራር በምን ቃል ልንነገራችሁ እንችላለን? የቅጽራቸውንም ሥራ እንኳ መናገር አንችልም። የውስጡንስ ተዉት ታይቶ አይጠገብም፣ አድንቆና አወድሶም ለመጨረስ አይቻልም። በላሊበላ እጅ የተሠራ ይህ ድንቅ ሥራ በሥጋዊ ሰው የሚቻል አይደለም። በሰማይን ከዋክብት መቁጠርን የቻለ፣ በላሊበላ እጅ የተሰራውን መናገር ይችላል። እናም ለማየት የሚፈልግ ካለ ይመልከት። በላሊበላ እጅ የተሠሩትን የአብያተ ክርስቲያኖቹን ሕንጻዎች ይምጣና በዓይኖቹ ይመልከት!”

(ርእዩኬ ኦ ፍቁራንየ ዘከመዝ ብእሴ ዘበእዴሁ ተከሥታ እሎን ህንጻ ማኀፈድ ዘኢተገብረ ዘከማሆን በኀበ ካልኣን በሓውርት። በአይ ልሳን ንክል ነጊረ ግብረቶን ለእሎን አብያተ ክርስቲያናት። ወግብረተ ቅጽሮንሂ ኢንክል ነጊረ ኅድጉሰ ዘእንተ ውስጦን ዘርእየሂ ኢይጽግብ በነጽሮ ወበአንክሮኒ ኢይክል ፈጽሞ። እስመ መንክር ተገብረ በላዕለ እደ ላሊበላ ዘኢይትከሀሎ ለሥጋዊ ከመ ይኈልቆሙ ለከዋክብተ ሰማይ ይኆልቆሙ ለመንክራትኒ ዘተገብራ በእደ ላሊበላ። ወለእመሰ ቦ ዘይፈቅድ ከመ ይርአይ ግብረ ሕንጻሆን ለአብያተ ክርስቲያናት ዘተገበረ በእደ ላሊበላ። ይምጻእ ወይርእይ በአዕይንቲሁ።)

ከአንድ መቶ አመታት ያህል በኋላም በ1520ዎቹ ፍራሲስኮ አልቫሬዝ የተሰኘ ካህን ከፖርቱጋል መልእክት ለማድረስ መጥቶ ለስድስት አመታት ኢትዮጵያ ውስጥ ተቀምጦ ነበር። በዚህም ወቅት የላሊበላን ውቅር ቤተክርስቲያናት ለመጎብኘት እድል አግኝቶ እያንዳንዱን ሕንጻ ከገለጸ በኋላ በመደነቅ እንዲህ ብሏል፣

“ስለነዚህ ሕንጻዎች ከዚህ በላይ መጻፍ አልችልም። ምክንያቱም ከዚህ በላይ ብጽፍ የሚያምኑኝ አይመስለኝም። እስካሁን የጻፍኩትንም እውነት አይደለም ይሉኛል ብዬ እፈራለሁ። እኔ ግን በኀያሉ እግዚአብሔር እምላለሁ የጻፍኩት ሁሉ እውነት ነው! እውነታው እንዲያውም ከዚህም ከጻፍኩት እጅግ የበለጠ ነው። ውሸታም እንዳይሉኝ ግን ትቼዋለሁ።”

ቤተ መድኀኔ ዓለም (ላሊበላ)

ይህንንም አድናቆቱን በ1532 ዓ.ም በመጽሐፍ መልክ አሳትሞት የውጪው ዓለም ላሊበላን እንዲያውቅ አድርጓል። ስለ ላሊበላ ሕንጻዎች በጽሑፍ ለመጀመሪያ ጊዜ ለመግለጽ የሞከረው የውጭ ሐገር ተጓዥ አልቫሬዝ ነበር። የአልቫሬዝ ገለጻ ምናልባትም ላሊበላ ከኢማም አሕመድ ኢብን ኢብራሂም (ግራኝ አሕመድ) ዘመን በፊት ምን ይመስል እንደነበር በመጠኑ ይገልጽልናል።

አልቫሬዝ ላሊበላን ከጎበኘ ከ10 አመታት በኋላ ኢማም አሕመድ በላሊበላ አካባቢ ሰፍሮ እንደነበረ ይነገራል። ኢማም አሕመድ ንዋየ ቅድሳቱንና ንብረቶቹን ከመውሰድ ውጭ እንደሌሎቹ ቤተክርስቲያናት ላሊበላን ለማቃጠል እና ለማውደም እንዳልሞከረ አንዳንድ ምንጮች ይጠቁማሉ። በቤተ ክርስቲያናቱ አሰራር ኢማም አሕመድም ተደምሞ የነበረ ይመስላል።

በድጋሚ በ18ኛው ክፍለ ዘመን ከመጡ ጎብኚዎች ጀምሮም ብዙዎች ለላሊበላ አድናቆታቸውን በተለያየ ጊዜ ጽፈዋል። ነገር ግን በአፄ ላሊበላ ዘመን የነበሩ ምስክሮች የጻፉት ታሪክም ሆነ ስለ አሰራሩ የሚነግሩን መረጃዎች እጅግ ጥቂት ናቸው። በመሆኑም የተለያዩ አጥኚዎች ምሁራዊ መላምታቸውን በየጊዜው ሲሰጡን ከርመዋል።

.

 የላሊበላ ቤተክርስቲያናት እንዴት ተሰሩ?

.

በሀገራችንም ሆነ በሌላው ዓለም ክፍል ከተሰሩት ውቅር ሕንጻዎች አንዳንዶቹ ከዚህ በፊት በተፈጥሮ ከተበጁ ዋሻዎች ላይ የተመሰረቱ ናቸው። ከዋሻውም በመነሳት የተለመደውን የሕንጻ አሰራር አስመስሎ ድንጋዩን በመፈልፈል የሚሰሩ ናቸው። አንዳንዶቹ ግን አንድ ሙሉ ትልቅ ቋጥኝ ድንጋይን በመፈልፈል ከመሬት በታች ወይም ከተራራ በጎን በኩል ተፈልፍለው ይሰራሉ።

የላሊበላ ቤተክርስቲያናት ከመሬት በታች ወይም ጎን ተፈልፍለው ከሚሰሩት አይነቶች መካከል የሚመደቡ ናቸው። ይህም የሚሰራው እንደተለመደው የሕንጻ አሰራር ከመሰረቱ ተጀምሮ ወደላይ የሚቆለል ሳይሆን ከጣራው ተነስቶ ወደ ታች የሚፈለፈል ነው። ይህም አይነት አሰራር ከሕንጻ ስራ ይልቅ ቅርጻ ቅርጽ ከመቅረጽ ጋር ይነጻጸራል። የቅርጻቅርጽ አሰራርን ዝነኛው የመሀከለኛው ዘመን ቀራጭ ሚኻኤል አንጀሎ ሲገልጸው “እያንዳንዱ ድፍን ድንጋይ ውስጥ ቅርጽ አለ … የቀራጩም ስራ ይህንን ቅርጽ ከታፈነበት ድንጋይ ነጻ ማውጣት ነው” በማለት ነበር።

የ15ኛው ክፍለ ዘመን የገድለ ላሊበላ ደራሲም በተመሳሳይ መልኩ የላሊበላ ቤተ ክርስቲያናትን ቅርጽ አሰራር ሲገልጽ እንዲህ ይላል፣

“በላሊበላ እጅ እኒህ አብያተ ክርስቲያናት ከምድር ልብ ወጥተው የሚሠሩበት ጊዜ ደረሰ … ምድርን ከፈጠረ ጀምሮ ተሠውሮ የነበረውን ሕንጻ እንዲገልጥ እግዚአብሔር ወዷልና።”

ቤተ ጊዮርጊስ በወፍ በረር ቅኝት (ላሊበላ)

.

ወደ ቤተክርስቲያናቱ አሰራር ስንሄድ፣ የላሊበላ ገድል በድጋሚ እንዲህ ይላል፣

“ገብረ መስቀልም (ላሊበላ) ልዩ ልዩ የሆኑ የብረት መሣሪያዎችን አሠራ። ለመጥረብም የተሠራ አለ። ለመፈንቀልም የተበጀ ብረት አለ። ለመፈልፈልም የተሠራ አለ። እነዚህን ቋጥኝ ድንጊያ የመቅደስ ሕንጻ የሚፈጸምባቸውን አሠራ። ገብረ መስቀልም ከዚያን ጊዜ ወዲህ ምድራዊ ሐሳብን፣ ሚስቱንም ደስ ለማሰኘት ፈቃድ ቢሆንም አላሰበም። ሁሉንም በሙሉ መንፈስ ስለ እነዚህ አብያተ ክርስቲያናት አሰበ እንጂ።”

የላሊበላ ገድል እንደሚያሳየው ሕንፃዎቹ በተለያዩ የእጅ መሳሪያዎች (የብረት መጥረቢያ፣ መፈንቀያ፣ መፈልፈያ) እንደተሰሩ ይገልጻል። አጼ ላሊበላም እራሱ ሥራውን ይከታተል እንደነበረ ይናገራል።

በሀገራችን የድንጋይ ፍልፍል ሕንጻዎች ታሪክ ላሊበላ የመጀመሪያው አይደለም። በተለይም በትግራይ አካባቢ ከላሊበላ በፊት የተሠሩ በርካታ ውቅር ቤተክርስቲያኖች ይገኛሉ። ታዲያ ላሊበላን ከሌሎቹ የሚለየው ምንድን ነው? የላሊበላ ውቅር ቤተክርስቲያናት በተለይ የሚታወቁት በአንድ አካባቢ እና ተቀራራቢ ጊዜ ከአስር የሚበልጡ ፍልፍል ሕንጻዎች በመሠራታቸው ነው። እንዲሁም ደግሞ ከሌሎቹ በተለየ ጥበብ የፈሰሰባቸው ስለሆነ ነው … የአሰራሩ ጥራት፣ የሕንጻዎቹ ግዝፈት፣ እንዲሁም የጌጥ አወጣጣቸው ብስለት ነው። ከቀራጮቹ ችሎታም በተጨማሪ ይህንን ማድረግ የቻሉት የላስታ አካባቢ ድንጋይ ለሥራው ተባብሯቸው ይመስላል።

ተራራው እና ውቅር ህንጻው (ቤተ ሊባኖስ፣ ላሊበላ)

 

ሁለቱን የድንጋዮቹን አይነት አጥንቶ የነበረው የሥነ ቅርስ ተማራማሪው David Phillipson እንዲህ ይላል፦

“በላስታ አካባቢ የተሰሩት ውቅር ቤተክርስትያናት በትግራይ ከተሰሩት ጓደኞቻቸው እጅግ ይለያሉ። በትግራይ የሚሰሩት hard sandstone ከተባለ በአካባቢው የሚገኝ ድንጋይ ሲሆን በላስታ የሚገኘው ድንጋይ ደግሞ ለስለስ የሚል volcanic tuff ነው። በትግራይ የሚገኘው ድንጋይ ለመቅረጽ ትንሽ ጠንከር ያለ ስለሆነ ብዙ ጌጦችን ለማውጣት እንዲሁም መስኮቶችን በትክክል ለማውጣት ስለማይመች፣ መስኮቶቹን በእንጨት ለመስራት ይገደዳሉ። በላስታ የሚገኘው የድንጋይ አይነት ግን ለስላሳና ለመቅረጽ የሚመች በመሆኑ ለተለያዩ ጌጦችና ቅርጾች የተመቸ ነበር። በአንጻሩ በትግራይ ያሉት ውቅር ቤተክርስቲያናት በድንጋያቸው ጥንካሬ የተነሳ ቅርጻቸውን በሚገባ ጠብቀው ለመቆየት ሲችሉ፣ በላስታ የሚገኙት ግን በውጭው አየር ዝናብና ንፋስ ለመበላሸት የተጋለጡ ናቸው።”

የአቀራረጹ ጥበብ (ቤተ መድኀኔ ዓለም፣ ላሊበላ)

.

የላሊበላ ቤተክርስቲያናት ለምን ከአንድ ድንጋይ ተወቅረው ተሠሩ?

.

አንድ ሕንጻን ከድንጋይ ፈልፍሎ ማውጣት እጅግ ከባድ ስራ እንደሆነ ግልጽ ነው። እንኳንስ አስር ትላልቅ ቤተክርስቲያናት ይቅርና አንድን ሙቀጫ ከድንጋይ ፈልፍሎ ማውጣት ምን ያህል እንደሚከብድ የሞከረው ያውቀዋል። ታዲያ አባቶቻችን ይህንን እልህ አስጨራሽ ሥራ ለመስራት ምን አነሳሳቸው ብለን መጠየቃችን አይቀርም። ስለምን ከመሬት በታች? ስለምን ከአንድ ድንጋይ? ሕንጻ በድንጋይ አነባብሮ መገንባት አይቀልም ነበር?

አንድም ሕንጻዎቹን ዘላለማዊ ለማድረግ መፈለግ ይመስለኛል። ይህም በመጠኑ የተሳካ ይመስላል። ከብዙ መቶ አመታት በኋላ እኛም የእጅ ስራቸውን ለማድነቅ እነሱም የኛን ዘመን ሰው ለማስደመም በቅተዋል።

በሌላ በኩል ደግሞ አስደናቂ ነገር በመስራት ለአምላካቸው ክብር፣ ታላቅነትን ለማሳየት ሊሆን ይችላል። ሰዎች እምነታቸውን ለአምላካቸው ለማሳየት የማይቻለውን አድርገው፣ የማይሞከረውን ሞክረው ይሰራሉ። ይህም አንድም ለቀጣዩ አለም ክብርን ለመሰብሰብ አንድም ደግሞ ለራሳቸው ውስጣዊ ደስታ እና ለአምላካቸው ክብር የሚያደርጉት ነው። ላሊበላና የጊዜው የሕንጻ ጥበበኞች እምነታቸው ጠንካራ መንፈሳቸው ገራራ እንደሆነ ከስራቸው ለማየት እንችላለን።

አንድም ደግሞ ከመሬት በታች ቤተክርስቲያኖችን መስራት ከጠላት እይታ ለመሸሸግ ሊሆን ይችላል። ከመሬት በላይ ከተሰራ ማንኛውም ህንጻ ይልቅ ከመሬት በታች የሆነውን ጦረኛ ቢመጣ በቀላሉ እንደማያገኘው አስበው ይሆን? በጊዜው ጦርነቶች የተፋፋሙበት ዘመን እንደመሆኑ፣ ቤተክርስቲያናቱን ከእይታ ውጪ የማድረግን አስፈላጊነት አስበው እንደሆነ እገምታለሁ።

.

የላሊበላ ቤተክርስቲያናት በማን ተሰሩ?

.

እስከዛሬ የላሊበላን ውቅር ቤተክርስቲያናት ማን እንደሰራቸው በመገመት በተለያዩ ጊዜያት ብዙ መላምቶች ተሰጥተዋል። እስቲ ያለንን የጽሑፍ መረጃ ከኋላ ወደፊት እንይ።

“ገድለ ላሊበላ” በንጉሥ ላሊበላ አዛዥነት በሀገሬው ሰዎች እና በአማልክት እገዛ እንደተሰራ ይነግረናል፤

“ሕዝቡን ሁሉ ወደ እርሱ እንዲሰበሰቡ አዘዛቸው። በተሰበሰቡም ጊዜ በአብያተ ክርስቲያናቱ ሕንጻ ሥራ የምትረዱኝ ሁላችሁም የምትቀበሉትን ደሞዛችሁን ተናገሩ አላቸው፣ እግዚአብሔር እንድሠራ አዞኛልና። እናንተም በአንደበታችሁ ደመወዛችሁን እንዴት እንደምትቀበሉ ተናገሩ። በጠራቢነትም ሥራ የሚረዳ፣ ጥራቢውንም በማውጣት የሚረዳ ሁላችሁም በአንደበታችሁ ተናገሩ። እንደ አላችሁኝ እሰጣችኋለሁና። ያለ ፈቃዳችን አስገደደን እንዳትሉኝ። በአጉረመረማችሁ ጊዜ ድካማችሁ ብላሽ እንዳይሆን።

“ሁላቸውም ልባቸው እንዳሳሰባቸው ነገሩት። እሱም ስጦታቸውን ሳያጓድል እንዳሉት ሰጣቸው። የአብያተ ክርስቲያናቱን ሕንጻ ሥራ ከጀመረ ጊዜ ጀምሮ እስከ ፈጸመ ድረስ ለሚፈለፍልም ሆነ ለሚጠርብ የቤተ ክርስቲያኑን ጥራቢ ለሚያወጣም ሆነ  ደሞዛቸውን በጊዜው ይሠጣቸው ነበር።”

.

Lalibela dawent
አፄ ላሊበላ በ16ኛ ክ/ዘመን ሰአሊ እይታ (ዳውንት የድባ ማርያም ቤተ/ክ፣ ወሎ)

በ16ኛው ክፍለ ዘመን ጊዜ ወደ ላሊበላ ተጉዞ ስለ ቤተክርስቲያኖቹ ጽፎ የነበረው አልቫሬዝ እንዲህ ይላል፤

“የእነዚህ ቤተክርስቲያኖች ሥራ ሃያ አራት አመታት ፈጅቷል ይህም ተጽፎ ይገኛል ብለው ነግረውኛል እናም የተሰራው በግብጾች እንደሆነም። ግብጾች ማለታቸውም ነጮች ማለታቸው ነው። ኢትዮጵያዊ ወሬ ነጋሪዎቼ ራሳቸው ይህንን አስደናቂ የጥበብ ስራ በዚህ ጥራት መስራት እንደማይችሉ ጠንቅቀው ያውቁታል።”

ምናልባትም አልቫሬዝ አንድ አፍሪካዊ ሕዝብ ይህንን መስራት ችሏል ብሎ ማመን የፈለገ አይመስልም። እንኳንና እሱ፣ የሀገራችንም ሰዎች በጊዜው ማመን ስላቃታቸው የጥበቡን ባለቤትነት ለግብጾች ያስታቀፏቸው ይመስላል።

በ19ኛው ክፍለ ዘመን የመጡት ተጓዦች (Gehrard Rohlfs፣ Raffray እና Simon) ሥራው ሙሉ ለሙሉ በውጭ ሀገር ሰዎች እንደተሰራ ማመናቸውን ጽፈዋል። የሀገሬው ሰው በምንም መንገድ ይህንን አይነት ሥራ መሥራት የሚችል ጥበብ እንዳላካበተ አምነው ተቀብለዋል።

IMG_3015
አፄ ላሊበላ በ15ኛ ክ/ዘመን ሰአሊ እይታ (IES Icon 4053)

አልቫሬዝ ‘ሀያ አራት አመታት ፈጅቷል ይህም ተጽፎ ይገኛል’ ብሎ የገለጸልን ጽሑፍ እስካሁን አልተገኘም። ምናልባትም በዘመን ሂደት ከጠፉት ብራናዎች መካከል አንዱ ሊሆን ይችላል።

ይሁን እንጂ ከአልቫሬዝ ጽሑፍ 400 አመታት በኋላ በ1951 ዓ. ም ተጽፎ የታተመው “ዜና ላል ይበላል” የተባለው መጽሐፍ የተለያዩ የጽሑፍ መረጃዎችና አፈ ታሪኮችን ሲጠቅስ ፍንጭ ይሰጣል። ደራሲው ደጃዝማች ብርሃነመስቀል ደስታ የተጠቀሙት የጽሑፍ መረጃዎች ግን እስካሁን ስላልተገኙ ስለ መረጃው እውነትነት ማረጋገጫ አላገኘንም። መጽሐፉ የላሊበላ ሕንጻዎች በማን እንደተሰሩ ሲገልጽ እንዲህ ይላል፣

“[ላልይበላ] በነገሠ በ10 አመቱ መራ ከተባለው አጠገብ የነበረውን ቤተ መንግሥት ወደ ሌላ ለማዛወር አስቦ ቀይት ከተባለችው ባላባት ከሚዳቋ ገደል በላይ ከመካልት በመለስ ከጉሮ በታች ከገጠርጌ አፋፍ በላይ ያለውን ቦታ በአርባ ጊደር ገዝቶ ቤተ መንግሥቱን መካነ ልዕልት ብሎ እሰየመው ቦታ ላይ ሠራና በዚያው አቅራቢያ ታላላቅ ቋጥኝ ደንጊያዎች መኖራቸውን ስላረጋገጠ በግዛቱ የሚገኙትን ዜጋዎቹን አዞ ሕንጻ ቤት ክርስቲያኖቹን ማነጽ ጀመረ።

የሥራው መሪ ምንም ራሱ ቢሆን በዘመኑ የነበሩ ዜጎቹ ሁሉ ጥበብ ተገልጾላቸው በፈቃደ እግዚአብሔር እየተረዱ ሥራውን እያፋጠኑ ይሠሩ ነበር። እርሱም የሥራ መሪነቱ ብቻ ሳይሆን እንደ ሕዝቡ ሁሉ በጉልበቱ ይሰራ ስለነበር … ጥንታዊው ጽሑፍ ሥራው 23 አመት እንደፈጀበት ሲናገር የቦታውም ስም ለተወለደበት ስፍራ መታሰቢያ ይሆን ዘንድ ሮሐ አለው ይላል።”

ይህም ጽሑፍ ሥራው ስለፈጀው ጊዜ አልቫሬዝ ከጻፈው ጋር ተቀራራቢ የጊዜ መስፈሪያ ተጠቅሟል። ስለ መሬቱ ስሪትም ሌላ ቦታ ያልተገኙ መረጃዎችን አካቷል።  ነገር ግን ደጃዝማች ብርሃነመስቀል ይህንን መረጃ ከየት እንዳገኙት የሚገልጽ ነገር የለም። “ጥንታዊው ጽሑፍ” ብለው የጠቀሱትም በየት እንዳለ እስካሁን አይታወቅም።

Lalibela 12th
ላሊበላ ያሠራው መንበረ ታቦት (ቤተ መድኀኔ ዓለም፣ ላሊበላ)

 

በሌላ በኩል በ1960ዎቹ አባ ገብረመስቀል ተስፋዬ የተሰኙ የላስታ ገነተ ማሪያም ቤተ ክርስቲያን አለቃ ከዋሻ አግኝቼ ተርጉሜዋለሁ ብለው ‘ዜና ላሊበላ’ የተባለ ጽሑፍ ለቀዳማዊ ኀይለሥላሴ ዩኒቨርሲቲ አቅርበው ነበር። ኦሪጅናሌው ግዕዝ ጽሑፍ እስካሁን ባለመገኘቱ ትክክለኛ መረጃነቱን ማረጋገጥ ባይቻልም አባ ገብረመስቀል ያቀረቡት የአማርኛ ዜና መዋዕል እንዲህ ይላል፤

“ከመንግስቱ ሕዝብ መካከል የሕንጻ ሥራ የሚችሉትን ጠበብት መረጠ አንድ መቶ ጠበብት አገኘ። ሕንጻውንም ለማነጽ መሳሪያ፣ የአፈሩ መዛቂያ አካፋ፣ መጥረቢያ፣ መዶሻ፣ መቆርቆሪያ፣ የሕንጻው ማለስለሻ ምሳር መሮ ተርዳ፣ መሰላል ሠረገላ ከብረታ ብረት አሰራ አዘጋጀ። የአስሩን ቤተመቅደስ ሥራ ወርዱን ቁመቱን ጐኑን ወለሉን ለክቶ ሥራውን ጀመረ። በመጀመሪያ ቅጽሩን ለየ ከዚህ ቀጥሎ መስኮቱን ደጃፉን ለየ …”

እስከ 1950ዎቹ ድረስ በውጭው አለም እንዲሁም በአንዳንድ ኢትዮጵያውያን የላሊበላ ሕንጻዎች በውጭ ሃገር ሰዎች የመሰራቱ ታሪክ ለረጅም ጊዜ ታምኖ ቆይቶ ነበር። ነገር ግን ሀገር ውስጥ የተገኙት ጽሑፎች በሀገሬው እንደተሰሩ ደጋግመው ይናገራሉ። የውጭ ሀገር አጥኚዎችም በ1960ዎቹ ከብዙ ጥናት በኋላ በሀገር በቀል ጥበበኞች ሊሰሩ እንደሚችሉ ተናግረዋል።

ይህም ከላሊበላ በፊት የተሰሩ እንደሆነ የሚታመኑ ከአንድ ድንጋይ የተፈለፈሉ ውቅር ቤተክርስቲያኖች በላስታ አካባቢ እንዲሁም በሌሎች የሰሜን ኢትዮጵያ ክፍሎች (ለምሳሌ ገርአልታ) በመገኘታቸው ነው። ይህ የውቅር ሕንጻ ጥበብ ለብዙ መቶ አመታት ከላሊበላ በፊት ሲሰራበት የኖረ በመሆኑ፣ ጥበቡ ከየትም ሳይሆን አገር በቀል ለመሆኑ ምስክርነታቸውን ሰጥተዋል።

የላሊበላ ሕንጻዎችን በቅርበት ስናያቸው ብዙ የሥነሕንጻ ባህሪዮቹ ከአክሱም ጀምሮ ሲጠቀሙበት እንደነበረ፣ እያንዳንዱ የህንጻውን ክፍሎች፣ ከጌጥ አወጣጥና የክፍሎች አወቃቀርን ጨምሮ ለረጅም ጊዜ በኢትዮጵያ ውስጥ ሲሰራባቸው የኖረ ጥበብ እንደሆነ እናያለን። ቀድሞ ከነበሩት የሕንጻ ስራ ጥበቦች በተጨማሪ አንዳንድ አዳዲስ ጥበቦች በላሊበላ ስለሚታዩ ምናልባትም አንዳንድ የውጭ ሃገር ሰዎች በስራው ተሳታፊ ሆነው ሊሆኑ እንደሚችሉ መላምቱን ክፍት እተወዋለሁ።

.

.

ላሊበላ በአለማችን ከአንድ ድንጋይ ተፈልፍለው ከተሰሩት ህንጻዎች የመጀመሪያውም የመጨረሻውም አይደለም። በግብጽ ምድር ከላሊበላ ሕንጻዎች ሶስት ሺህ አመታት በፊት ንግሥት ሐትሸፕሱት ታላቅ ተራራ አስፈልፍላ ቤተ መቃበሯን አሰርታ ነበር። ከሷም በኋላ ብዙ ኀያላን ለራሳቸውም ሆነ ለሚያምኑበት ታላቅ አምላክ ተራራ ገምሰው ቋጥኝ ደርምሰው ሕንጻዎችን አሰርተዋል።

የንግሥት ሐትሸፕሱት ቤተ መቃብር (Dar el-Bahri, Egypt)

ለምሳሌ በህንድ አገር የሚገኘውን ከአለማችን ትልቁን ውቅር የቡድሂስት ቤተ መቅደስ (Khailasa Temple) እንዲሁም በሀገረ ጆርዳን የሚገኘውን ካዝነህ ቤተ መቅደስን (AlKhazneh Temple) መጥቀስ ይቻላል።

ካይላሳ ቤተ መቅደስ (Ellora, India)

.

ካዝነህ ቤተ መቅደስ (Petra, Jordan)

.

በኢትዮጵያም ከአክሱም ጊዜ ጀምሮ ህንጻዎችን ከአንድ ድንጋይ ፈልፍሎ መስራት የተለመደ ጥበብ ነበር። ላሊበላ ግን አስደናቂ የጥበብ እመርታ አሳይቶናል። በውቅር ሕንጻ ሥራ ጥበብ ብዙ እርምጃዎች ወደፊት መራመድ እንደሚቻል ያሳየበት ምርጥ የጥበብ ሥራ ነው።

ቤተ ጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን (ላሊበላ)

የቶሮንቶ ዩኒቨርሲቲ በቅርቡ ጥናት እንዳደረገው፣ በኢትዮጵያ የውቅር ቤተክርስቲያናት ሥራ አሁንም አልቆመም። ባለፉት አስርት አመታት ሰዎች እንደ አቅማቸው አሁንም መሮ እና ዶማ ይዘው ተራራ እየፈለፈሉ ቤተክርስቲያኖች በመስራት የእምነታቸውን ጥንካሬ ለማሳየት ይጥራሉ። እነዚህ አዳዲስ ቤተ ክርስቲያናትም በቅርቡ እየተገኙ እንደሆነ ዩኒቨርሲቲው አሳውቋል።

.

ወደፊትስ ላሊበላን የሚወዳደር ውቅር ሕንጻ በአገራችን ተሰርቶ እናይ ይሆን?

.

.

ሕይወት ከተማ

(መጋቢት 2011 ዓ.ም)

.

ለበለጠ መረጃ

.

ደጃዝማች ብርሃነ መስቀል ደስታ። “ዜና ላል ይበላል”። 1962 ዓ.ም።

ተከለ ጻድቅ መኩሪያ። “የኢትዮጵያ ታሪክ ኑብያ አክሱም ዛጔ”። 1965 ዓ.ም።

 “ገድለ ላሊበላ” [ግዕዝና አማርኛ]። የተለያዩ እትሞች።

Francisco Alvarez. (1540). Narrative of a Portuguese Mission to Ethiopia.

Marilyn Heldman & Stuart Munro-Hay. (1993). African Zion: Sacred Art of Ethiopia.

David Phillipson. (2009). Ancient Churches of Ethiopia.

Sergew Hable Selassie. (1972). Ancient and Medieval Ethiopian History.

Taddesse Tamrat. (1972). Church and State in Ethiopia.

 

አፈወርቅ ተክሌ እና “ቪላ አልፋ”

“ቪላ አልፋ” አዲሱ መልክ

ከበዓሉ ግርማ

(1961 ዓ.ም)

.

[በደራሲው ቤተሰብ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

አዲስ አበባ ውስጥ የተደረገውን፣ በመደረግ ላይ ያለውንና ወደፊት የሚደረገውን ሁሉ እንደመጠጥ ብርጭቆ አንስተው የማስቀመጥ ልዩ ተሰጥኦ ያላቸው ከተሜዎች አሉ። ሰሞኑንም ከሰላምታ በኋላ አርዕስተ ነገር አድርገው የያዙት ትችት ቢኖር ስለ አፈወርቅ ተክሌ (ወልደ ነጐድጓድ) አዲሱ የቪላ አልፋ መልክ ነው።

ትችቱ እንደተቺዎቹ የበዛ ቢሆንም አንዳንዶቹ፣

“ተርፎት፣ የሚሠራውን ቢያጣ ለመመጻደቅ ያደረገው ነገር ነው” ይላሉ።

ሌሎች ደግሞ (በተለይ የፍሮይድን ሳይኮሎጂ ከእጅ ጣታቸው እንደዋዛ የሚያንቆረቁሩት ተቺዎች) የዚህን ዓለም ጉዳይ ወደጎን ብለው፣

“አፈወርቅ ከአካባቢው ውጭ ወይም በላይ ሆኖ በራሱ የፈጠራ ዓለም ውስጥ ለመኖር የሚጥር ሰው በመሆኑ ነው እንዲህ ያለውን ቪላ የሠራው” በማለት ይናገራሉ።

“ግላዊ ልዩነቱን ለመግለጽ ያደረገው ነገር ነው” የሚሉም አሉ።

ያም ሆነ ይህ የነቀፌታዎቹ መነሾ ሠዓሊው አፈወርቅ ቪላ በመሥራቱ አይደለም። ሰማይ ጠቀስ ሕንጻዎችን የገነቡት በሰው አፍ አልገቡም። በግል መኖሪያቸው የሰማኒያና የመቶ ሺህ ብር ዘመናይ ቪላዎችን የሠሩት ዓይን አልበላቸውም።

“ታዲያ የአፈወርቅ ስም እንደ ትኩስ ድንች እያንዳንዱ አፍ ውስጥ የሚገላበጥበት ምክንያት ምን ይሆን?” ብለን ብንጠይቅ መልሱ ሌላ ሆኖ እናገኘዋለን።

ጐንደር የሚገኘውን የአፄ ፋሲልን ግንብ የሚመስል ባለአንድ ፎቅ መኖሪያ ቤት ባለንበት ክፍለ ዘመን በመሥራቱ ነው ልዩው ነገር። ሌላ ሰው ቢያስብም ሥራ ላይ የማያውለውን ነገር አፈወርቅ ግን በመሥራቱ ነው።

የዚህ አይነት ቤት (ወይም ካስል) በመሥራት አፈወርቅ በዘመናችን የመጀመሪያውና የመጨረሻው ሰው ሳይሆን አይቀርም። ምክንያቱም ቤቱን የቀየሰው መሐንዲስ G. Boscarino እንዳለው፤

“እንዲህ ያለው ቤት ውስጥ ከአፈወርቅ በስተቀር ሌላ ሰው ቢኖርበት፣ ቤቱ አሁን ያለውን ዋጋና ጥቅም ሊሰጥ አይችልም”።

አዎን፣ ከአፈወርቅ በስተቀር እንዲህ የመሰለውን ቤት አልሞ የሚሰራ የለም። የሚሰጠውን ጥቅምም በይበልጥ የሚያውቀው እሱው ብቻ ነው።

እንዲህ የመሰለውን መኖሪያ ቤት ለመሥራት ምን እንዳሳሰበው፣ ከተሰራ በኋላ የሚሰጠውንም ጥቅም እንዲነግረኝ ጠይቄው ነበር። ለማናገር ፈቃደኛ ቢሆንም ጊዜ አልነበረውም።

አናጢዎቹ በየደቂቃው ይጠሩታል።

በተመለሰ ቁጥር “የአገራችን አናጢዎች ለምን አንድ መስመር በትክክል ለመሥራት አይችሉም?” በማለት ይገረም ነበር።

እነሱም በበኩላቸው እሱ አሁን በቅርብ ጊዜ የሠራውን የእንሥራ ተሸካሚ ሥዕል፤ በተለይ ወተት መስሎ በጃኖ ጥለት የታጠረውን ቀሚሷን፣ አለንጋ የመሳሰሉትን ጣቶቿንና ሕልም መሳይ ውበቷን አይተው መገረማቸው አልቀረም።

ገና ተመልሶ ቁጭ ከማለቱም ቀለም ቀቢዎች ይጠሩታል።

አዎን፣ “የሰሜን ተራራ” የተባለውን ሥዕል (ኅብረ ቀለሙ ልብ መስጦ፣ ዓይን ማርኮ፣ የአእምሮ ሰላም የሚፈጥረውን) የሠራ ሰው ለተራ ቀለም ቀቢዎች ችሎታ ልዩ አድናቆት ሊኖረው አይችልም።

አሁንስ አፈወርቅን የሚጠራው ሰው የለም ብዬ በመተማመን ጥያቄዬን ወርውሬ፣ ብዕሬን ከወረቀት ለማገናኘት ስቃጣ፣ አንድ ጽጌረዳ አበባ የት እንደሚተክሉ የቸገራቸው፣ ወይም አበባ የያዘውን ሳጥን የት እንደሚያስቀምጡ ግራ የገባቸው ለምክር ይጠሩታል። ሳያማክሩት ያስቀመጡት፣ ወይም የተከሉት እንደሆነ ኋላ ማንሳታቸው አይቀርም።

አፈወርቅ ደጋግሞ እንደሚለው፣

“ማንኛውም ነገር ከተፈጥሮ ጋር በመዋሀድ በኅብረ ቀለሙና በአቀማመጥ አቅዱ ለአእምሮ ዕረፍትና ሰላምን ካልሰጠ አእምሯችን ወደ ከፍተኛ ደረጃ የሚመራ ነገር የመፍጠር ችሎታ ሊኖረው አይችልም። ከተፈጥሮ ኅብረት ጋር ሥራችንንና ኑሯችንን ለማስተባበር ካልሞከርን ውበትን ለመፍጠር አንችልም። ለኔ ከፍተኛው ምኞቴ ይህ ነው – ኅብረት ከተፈጥሮ ጋር። ይህንን ከፍተኛ ምኞት ለመግለፅ የምፈልገው በምሠራቸው ሥዕሎች ብቻ ሳይሆን በአኗኗሬም ጭምር ነው”።

ሠራተኞቹም ደከሙ። ከአንድ ሰዓት ጀምሮ ያራውጣቸው ነበር።

ጥሪው እያነሰ ሄደ። ቁጭ ለማለት ቻልን።

“ይህን ቤት መሥራት ከጀመርኩ ወዲህ የተማርኩት ነገር ቢኖር የቤት ሥራ ምን ያህል ብስጭትና ድካም እንደሚያስከትል ለማወቅ መቻሌን ነው። ወደ ሰላማዊው የሥዕል ሥራዬ የምመለስበት ጊዜ በመቃረቡ ደስ ይለኛል” አለና እግሩን ዘርግቶ ወለሉ ላይ ዘፍ አለ።

በሁለት ወር ያልቃል ተብሎ የታሰበው ቤት አሁን አራተኛ ወሩን ሊጨርስ ነው። በአራት ወር ውስጥ አፈወርቅ ሦስት ሥዕሎች ብቻ ነበር ለመሥራት የቻለው። የቀረውን ጊዜ ያዋለው በቤቱ ሥራ ላይ ነበር።

“ቪላ አልፋ” የተሠራው በአሥር ዓመት ፕላን መሠረት ሲሆን ቤቱን ለመሥራት አፈወርቅ ከሚሸጣቸው ሥዕሎች ዋጋ አንድ ሦስተኛውን ለዚህ ፕላን ቆጥቦ ነበር። ሆኖም የቆጠበው ገንዘብ ስላልበቃው የአዲስ አበባ ባንክ ብድር ሰጥቶታል።

ይሁንና በኔ በጠያቂው በኩል ሃያ ስድስት በሃያ ስድስት ሜትር ካሬ መሬት ላይ የተሠራው አዲሱ ቤት ይህን ያህል የሚያስደንቅ ወጭ የሚጠይቅ መስሎ አልታየኝም። አፈወርቅም ስንት ገንዘብ እንደጨረሰ ትክክለኛ ዋጋውን ሊገልጽልኝ አልፈቀደም።

ቤቱን የአፄ ፋሲልን ግንብ አስመስሎ ለመስራት ያነሳሳውን ነገር ሲገልጽልኝ እንዲህ አለ፣

“ስለ አፄ ፋሲል ግንብ ያለኝን አድናቆት ለመግለጽና ይህ የጥንት ቅርሳችን ተሻሽሎ ለዘመናይ ኑሮ ለመዋል መቻሉን ለማሳወቅ ነው። አዎን የኮራና የከበረ ቅርስ እያለን የቤት ፕላን ከውጭ የምንቀዳበት ምክንያት አይታየኝም።”

አፈወርቅ ለሚሠራው ነገር ሁሉ ምክንያት አለው።

በቤቱ ውስጥ ያለ ምክንያት የሚደረግ ነገር የለም። የአበባ ማስቀመጫው እሱ በፈለገበት ቦታ እንዲኖር የተደረገው ያለ ምክንያት አይደለም። የቤቱ ቆርቆሮ ቀይ ቀለም የተቀባበት ምክንያት አለው። ቤቱ ነጭ ቀለም የተቀባበት ምክንያት አለው።

አንድ ሥዕል አንድ ግድግዳ ላይ በአንድ በኩል እንዲሰቀል የተደረገበት ያለ ምክንያት አይደለም። ቤቱ የተሠራው ለመኖሪያ ብቻ ሳይሆን ሌላ ምክንያት አለው። ቤቱም ቀለሙም አቀማመጡም – ሁሉም ባንድነት ተዋህደው ኅብረት መፍጠር አለባቸው።

“ይህን የመሰለ ቤት የሠራሁበት ምክንያት አለኝ። የሠራኋቸው ሥዕሎች በተሠሩበት አካባቢ እንዲታዩ ለማድረግ ሲሆን፣ እንዲሁም እንግሊዝ ሀገር ተማሪ ሳለሁና በታላላቅ አውሮፓ ከተማዎች እየተዘዋወርኩ ሥዕል በምሠራበት ወቅት፣ ብዙ ሠዓሊዎች ቤታቸው ይጋብዙኝ ነበር።”

“አሁንም በተራዬ እዚህ በመጋበዝ አንድ ኢትዮጵያዊ ሠዓሊ እንዴት እንደሚኖር ለማሳየትና ከዚህም አልፎ ከሀገራችን የታሪክ ቅርስ ጋር ለማስተዋወቅ ነው። እንግዶቼ በውብ ነገር ተከበው ጊዜያቸውን እንዲያሳልፉ ከማድረግ ሌላ የዕለት ኑሮዬን እንዴት እንደማሳልፍ እንዲያውቁም ጭምር ነው።”

“ከዚህ ቀደም ቤቴ በግንብ አጥር ተከቦ ታፍኜ ስኖር ነበር። አሁን ግን የቤቱ ሰገነት ወደ ውጭና ወደ እሩቅ ለመመልከት ያስችለኛል። ሰገነቱ ላይ ወጥቼ የአዲስ አበባ ተራራዎችን ለማየት እችላለሁ። ላንድ ሠዓሊ እንዲህ ያለው የመዝናናት ትዕይንት ጠቃሚው ነው።”

አዎን፣ ያለ ምክንያት የተደረገ ነገር የለም።

ቤቱ አንድ ሺህ ሜትር ካሬ ላይ መሠራቱ ምክንያት አለው። የመሬት ቁጠባን ለማስተማር ነው።

ሦስቱ መስኮቶች ሦስት አይነት ቀለማት የተቀቡበት ምክንያት አለው። የፀሐይዋን ዕለታዊ ጉዞ ተከትለው እንዲያንጸባርቁ ለማድረግ ነው።

የቤቱ ክፍሎች አቀያየስ ምክንያት አላቸው። ሃምሳ አራት ሥዕሎች ባንድ ጊዜ ለማሳየት እንዲቻል ታስቦ የተደረገ ነገር ነው። እንዲሁም እያንዳንዱ ክፍል ከየጠቅላይ ግዛቶች የሚገኙትን ጌጣጌጦች ማሳያ ሊሆን ይችላል።

የጸሎት ወይም የሀሳብ ማጠንጠኛ ክፍሉ የአክሱም ጽዮንን መልክ የያዘ ነው።

የምሥጢር በሩ ያለ ምክንያት አልተሠራም። አፈወርቅ ካንዱ ክፍል ወደ ሌላ ሳይታይ ለመዘዋወር እንዲችል ነው።

የጋራጁም ስፋትና ቀለም ያለ ምክንያት አልተደረገም። ሁለት መኪናዎች እንዲይዝ ከመሆኑም በላይ የጋራጁ ቀለም ከመኪናዎቹ ቀለም ጋር ተዋህዶ ኅብረትን ለመፍጠር እንዲችል ታስቦ ነው።

አዎን፣ በአፈወርቅ ቤት ያለ ምክንያት የተደረገ ነገር የለም።

በዓሉ ግርማ

በዓሉ ግርማ ፋውንዴሽን መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ

.

[ምንጭ] – መነን (ሚያዝያ ፳፱፣ ፲፱፻፷፩)፤ ገጽ ፲፮-፲፯።

የፒያሳው ኬዎርኮፍ ሕንጻ

የፒያሳው ኬዎርኮፍ ህንጻ

(ክፍል 2)

በሕይወት ከተማ

(… ከክፍል አንድ የቀጠለ)

 

በ1900ዎቹ መጨረሻ ማቲክ ኬዎርኮፍ በተባለ ነጋዴ ለሱቅነት የተገነባው ሕንጻ ለሃያ አመታት ያህል በዚሁ በመደብርነቱ ሲያገለግል ቆየ። ከስድስቱ የሕንጻ ክፍሎችም ሁለቱ (የዛሬዎቹ “ካስቴሊ” እና “አንበሳ ባንክ”) በዛን ዘመን የሕንጻው አካል አልነበሩም። ከ1928 ዓ.ም በኋላ ግን ይህ ታሪከኛ ሕንጻ ብዙ መሰናክል አጋጠመው። ሆኖም፣ ሕንጻውም በበኩሉ በርካታ አይነት ለውጦችን በማድረግ ከዘመኑ ጋር ለመሄድ ጥሯል።

Casa Littoria (1928-1933 ዓ.ም.)

በሚያዝያ 1928 ዓ.ም. መጨረሻ ላይ (ቀዳማዊ ኀይለሥላሴ በባቡር ሲሰደዱና ጣልያን ገስግሶ መዲናችን ሲገባ) የአዲስ አበባ ሕዝብ አራዳን መዝረፍ እና ማውደም ጀመረ። በሚቀጥሉት አራት ቀናት ውስጥ ብዙ ንብረት ጠፋ፤ እጅግ ብዙ ሱቆች፣ ሆቴሎችና ንግድ ቤቶችም ተቃጠሉ። የኬዎርኮፍ ሱቅም ይህ እጣ አልቀረለትምና ከአካባቢው ሕንጻዎች ጋር ተቃጥሎ በአጥንቱ ቀረ።

picture 08
ህንጻው በቃጠሎ ጊዜ  (ምንጭ – Fasil & Gerard – Plate 505)

ጣልያንም ወደ አዲስ አበባ ከገባ በኋላ የሕንጻ ባለሙያዎቹ የኬዎርኮፍን ሕንጻ ውበት ለማየት አልተቸገሩም። አፍርሰው በሌላ በመተካት ፋንታ እንዳለ ለማደስ ወሰኑ። አንዳንድ ለውጦችን ግን ማድረጋቸው አልቀረም።

Capture
የኬዎርኮፍ ሕንጻ ፕላን
picture 10
በጣልያን እድሳት ጊዜ  (ምንጭ – Cine ITTA` Luce Instituto)

ከጎን በምስሉ እንደሚታየው ፣ ዋነኛው ለውጥ “ሕ4” እና “ሕ5” ከህንጻው ጋር መቀላቀላቸው ነው። የሕንጻው አካል ለማድረግ የተጠቀሙበትም ዋነኛው መንገድ በቀኝ በኩል ላለው “ሕ5” (የዛሬው ካስቴሊ) የላይኛውን ፎቅ መስኮቶች ቅስት ማድረግ ነበር። በተጨማሪም ቀድሞ በ”ሕ1” እና “ሕ3” አናት እና ወገብ ላይ የነበረውን ተደራራቢ መስመር ወደ “ሕ5” እንዲቀጥል አደረጉ።

“ሕ2” እና “ሕ4” (ምንጭ – Cine ITTA` Luce Instituto)

በግራ በኩል ላለው “ሕ4” ግን እምብዛም ለማመሳሰል ጥረት የተደረገ አይመስልም። የውስጡ ፕላን እንዲገናኝና እንደ አንድ ወጥ ሕንጻ እንዲዋሐዱ ቢደረግም፣ ለአይን ግን እስካሁን ልዩነታቸው ጎልቶ ይታያል። “ሕ4” የሌላውን ሕንጻ ክፍሎች ዋነኛ ጸባይ (ከጥርብ ድንጋይ መሠራቱን) እንኳን አላሟላም።

በተጨማሪም፣ (ከእድሳት በኋላ) ጣራው ተነስቶ ወደውጭ ወጣ ብሎ የነበረው ገባ ተደርጎ የጣራው ተዳፋት በጣም አጭር ሆነ። እንዲሁም፣ የጣራው ቆርቆሮ እንዳይታይ ግድግዳው በትንሹ ወደላይ ከፍ ብሎ እንዲቀጥል ተደረገ።

የላይኛዋም ህንጣ (“ሕ6”) ከስሯ ጓደኛ ተፈጥሮላት አዲሲቷ እንጎቻ የራሷ ጣራና ትንንሽ መስኮቶች እንዲኖራት ተደረገ። የቀድሞዋ እንጎቻም ወደላይ ከፍ ብላ በአምስት ማእዘን ጎኖቿ ላይ የራሷ ቅስት መስኮቶች ተሰሩላት።

“ሕ6” ከእድሳት በኋላ
sketch 09
የመስኮቶች አቀማመጥ ከእድሳት በኋላ

እነዛ ትናንሽ አራት ማዕዘን መስኮቶችም ተደፍነው በግራ በኩል (“ሕ2” ክፍል) ያሉት በርና መስኮት ሁለቱም ዝቅ ብለው እንዲታዩ ተደረገ። በቀኝ በኩል (“ሕ3” ክፍል) ደግሞ አንደኛው መስኮት ከፍ ብሎ ከ“ሕ1” ጋር ሲቀላቀል፣ በሩ ግን ዝቅ እንዳለ በተዛነፈ ዲዛይን ተሠራ።(ምስል 21 – የመስኮቶች አቀማመጥ ከእድሳት በኋላ)

በመጨረሻም፣ መስኮቶቹ በሙሉ ያራት ማዕዘን ጠርዝ ባላቸው መስታወቶች ተቀይረው ከፎቁ ላይ “Casa Littoria” የሚል ጽሑፍ ካናቱ በትልቁ ተቀመጠበት። ህንጻውም በዚህ አዲሱ የፋሽስት ኢጣልያ አስተዳደር ቢሮነቱ ከ”ፒያሳ ሊቶሪዮ” አደባባይ ፊት ደረቱን ነፍቶ ቆሞ ካራት አመት በላይ አገለገለ።

kervekoff
ካዛ ሊቶሪያ  (ምንጭ – Berhanou Abebe Collection)

 

 የኢትዮጵያ የርሻ ባንክ (1930ዎቹ-1960ዎቹ)

 

ምንም እንኳን ጣልያን ወጥቶ ነፃነት ቢመለስም፣ ህንጻው ወደ ቀድሞው ባለቤት ወደ ኬዎርኮፍ ቤተሰቦች የተመለሰ አይመስልም። በኒህም ዓመታት፣ ለተለያዩ የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች (እርሻ ባንክ፣ ንግድ ምክር ቤት) በቢሮነት ማገልገል ጀመረ።

picture 14
የኢትዮጵያ የርሻ ባንክ  (ምንጭ – Postcards by “George Talanos, Addis Ababa”)

በ1950ዎቹ አካባቢ አሁንም አነስ ያለ እድሳት ተደረገበት። ይህም የሚታየው በተለይ ከላይኛዋ እንጎቻ ህንጣ ላይ ነው። አምስት ማዕዘኗ በጎባጣ መስኮቶች ፋንታ በአራት ማዕዘን መስኮቶች ተተኩ። ሶስቱ መግቢያ በሮችም የበር ፍሬም ለውጦች ተደርገውባቸዋል።

በእርሻ ባንክነቱ ዘመን
010-Haile-Selassie-Square
ህንጻው [በግራ] በእርሻ ባንክነቱ  ዘመን  (ምንጭ – Postcards by “George Talanos”)
043-Traffic-policeman
ሕንጻው  በርሻ ባንክነቱ ዘመን  (ምንጭ – Postcards by “Edit. National Photo Studio” )

 

ከኤልያስ ሆቴል እስከ ሮያል ኮሌጅ (1970ዎቹ-2000ዎቹ)

 

photo-1-5
ሕንጻው በቅርቡ ይዞታው  (ፎቶ በአንድምታ)
photo 2 (2)
ተመሳስሎ የተሰራው የመስኮት ድጋፍ  (ፎቶ በአንድምታ)

ከ1960ዎቹ በኋላ የተደረገው ዋነኛ ለውጥ “ሕ1” መሀል ላይ የነበሩት ሶስት ዋና መግቢያ በሮች ወደ ሁለት መስኮትና አንድ በር መቀየራቸው ነው። ይህንንም ለማድረግ ባለሙያዎች ከቀድሞው ሦስት በሮች ግራና ቀኝ የነበሩትን መስኮቶች አስመስለው በር 1 እና 3 ግርጌ የመስኮት ድጋፍና ጌጥ ከተመሳሳይ ድንጋይ አበጅተዋል።

ከመስኮት ወደ በር  (ፎቶ በአንድምታ)

በተጨማሪም፣ የ”ሕ1” አንዱን መስኮት (በግራ ያለውን) ወደ በር ለመቀየር ተወስኗል። ይህንንም ለማድረግ የቀድሞውን መስኮት ታችኛ ድጋፍ እና ጌጥ ጥርብ ድንጋዮች ሙሉ በሙሉ ነቅለው (ቆርጠው) ለማውጣት ተገደዋል። ከዚህም ሂደት የተረፈው የአሁኑ በር ጠርዝ በሊሾ ሲሚንቶ ለማስተካከል ሞክረዋል።

በህንጻው ሁለተኛ ፎቅ ወደ ባንኮኒ ያስወጡ የነበሩት ሰባት በሮች ከአንዱ በስተቀር (በቀኝ በኩል መጨረሻ ያለው) ሁሉም ወደ መስኮትነት ተቀይረዋል። የላይኛውም ህንጣ (“ሕ6”) እንደገና ሌላ እድሳት ተደርጎበት የመስኮቱ ማዕዘን በመጠኑ ሰፍቷል።

sketch 13
“ሕ6” በአሁኑ ይዞታ

በተጨማሪ ግን፣ ከግልጋሎትና አንዳንድ የቀለም ለውጥ ውጭ እምብዛም ለውጥ አይታይም። ከመጠቀም ብዛትና ከጥገና እጦትም እንደ ብዙዎቹ የሀገራችን ታሪካዊ ሕንጻዎች ጃጅቶ ይታያል።

በአሁኑ ጊዜ ይህ ህንጻ በቅርስነት ተመዝግቧል። በአሁኑም ይዞታው ህንጻው ሮያል ኮሌጅን፣ አቢሲኒያ ባንክን እና ካስቴሊ ሬስቶራንትን በውስጡ ያስተናግዳል። የካስቴሊ ቤተሰብ በጣልያን ወረራ ጊዜ በ1928 ዓ.ም. አዲስ አበባ እንደገቡ ይነገራል። ኋላም ጣልያን ካገር ሲወጣ አዲስ አበባ ቀርተው በ1940ዎቹ መጨረሻ ካስቴሊ ምግብ ቤትን ከፈቱ። ታዲያ ይህ ምግብ ቤት በምርጥ የጣልያን ምግብ አዘገጃጀቱ የአለም አቀፍ ተወዳጅነት አትርፏል። ብራድ ፒት እና ጂሚ ካርተርም ሳይቀሩ ስፓጌቲያቸውን በዚሁ ምግብ ቤት እንደጠቀለሉ ይወራል!

የኬዎርኮፍ ህንጻ ስልቶች

 

የኬዎርኮፍ ሕንጻ

discription-kevበመጀመሪያው የአሰራሩ ውጥን ብናየው የህንጻው ስልት (Architectural Style) በአጠቃላይ “እንዲህ ነው” ብሎ ለመፈረጅ ያስቸግራል። ነገር ግን ለያይተን ብንመለከት፤ (ሀ) ድርድር ቅስት መስኮቶች (Arched Windows)፣ (ለ) የጣራ ክፈፍ ስር ያለው ጌጥ (Entablature)፣ (ሐ) የህንጻው ወገብ እና ግርጌ ላይ የሚዞሩት ተደራራቢ መስመሮች (Stone Bands)፣ (መ) ቋሚ-መሳይ አምዶች (False Columns)፣ (ሠ) ሙሉ የጥርብ ድንጋይ ህንጻ ስራ፣ (ረ) ወጣ ገባ ማዕዘን ስራ (Quoins)፣ እንዲሁም (ሰ) የባንኮኒው አጋጌጥ መንገድ በአውሮፓ ከ1832-1911 በሰፊው ይሰራበት የነበረውን “Renaissance Revival” የተሰኘውን የሥነ ህንጻ ስልት ያስታውሰናል።

kev-descበተመሳሳይ መልኩ ደግሞ፤ (ሸ) የጣራው ክፈፍ ወጣ ብሎ አሰራር፣ (ቀ) የጣራው ተዳፋት ስፋት፣ (በ) የመስታዎቶቹ ፍሬም አሰራር፣ (ተ) የጣራው ክፈፍ ጌጥና ጉልላት (Fascia Board Ornamentation) (ቸ) የጣራ ስር ፎቅ (Dormer Floor)፣ እና (ኀ) ከአናት ያለችው ህንጣ አሰራር፤ የ “እስያ” የሥነ ህንጻ ጥበብ እና በተለይም ከ1829–1893 በአውሮፓ የነበረውን እስያ-ገረፉን “Victorian Architecture” ያስታውሰናል።

በአጭሩ ኬዎርኮፍ ህንጻ የተለያዩ የኪነ-ህንጻ ስልቶችን ያንጸባርቃል::

በጣልያን እድሳት ጊዜ ብዙዎቹን የ “Victorian Architecture” የሚያሳዩትን ስልቶች አስወግዶ ወደ  “Renaissance Revival” እንዲጠጋ ያደረገው ይመስላል። ማለትም (1) የጣራውን ክፈፍ ማስወገድ፣ (2) የጣራውን ተዳፋት አጭር አድርጎ ግድግዳውን ወደላይ በመቀጠል እንዳይታይ ማድረግ (3) የመስታወቶቹን ፍሬሞች በሙሉ በአራት መዓዘን መቀየር፣ (4) የጣራ ስር ፎቅን (Dormer Floor) ማስወገድ፤ ወደዚህ ስልት እንዲጠጋ ያደርገዋል። አሁንም ግን ሙሉ ለሙሉ ይህን የኪነ-ህንጻ ስልት ይከተላል ለማለት ያስቸግራል። በተጨማሪም ጣልያን ከህንጻው ፕላን ጋር ካቀላቀላቸው ህንጻዎች መካከል “ሕ4” ከጠቅላላው ስልት ጋር እንዲጣረስ አድርጎታል።

በአሁኑ ይዞታው ከጣልያን እድሳት እምብዛም የተለወጠ ነገር ባይኖርም፣ አንዳንድ በግዴለሽነት እንዲሁም ለግልጋሎት መመቸት ተብለው የተቀየሩ ነገሮች ከአጠቃላይ የህንጻው ቢጋር ጋር የማይሄዱ ሆነው እናገኛቸዋለን።

ለምሳሌ፣ አናት ላይ ያለችው እንጎቻ ህንጣ ከጎባጣ መስኮቶች ወደ አራት መአዘን መቀየሯ ከየትኛውም የህንጻው ቢጋር ጋር አይሄድም። እንዲሁም የግራና የቀኙ “ሕ2” እና “ሕ3” አለመመሳሰል የህንጻውን ሚዛናዊ እይታ ያዛባዋል። ወደ ባንኮኒው የሚያስወጡት በሮችም ወደ መስኮት መቀየር ባንኮኒውን ጥቅም ያሳጡታል።

በአጠቃላይ ይህ የመቶ አመት እድሜ ጠገብ ህንጻ ሂደታዊ ለውጥ ከሌሎች የአዲስ አበባ ህንጻዎች በልዩ መልኩ የሚታይ አይደለም። ማንኛውም ህንጻ ሕይወት ያለው ፍጡር ይመስል ያድጋል፣ ይጎረምሳል፣ ያረጃል፣ ይታደሳል፣ ይሞታል። የመዲናችንን ህንጻዎች በተመሳሳይ መልክ በቅርበት ብናስተውላቸው ተዘርዝሮ የማያልቅ የከተማችንን ታሪክ መልሰው ያንጸባርቁልናል።

(በክፍል ሶስት ይቀጥላል …)

አራዳና ቀደምት ሕንጻዎቿ

የፒያሳው ኬዎርኮፍ ሕንጻ

(ክፍል 1)

በሕይወት ከተማ

አራዳና ፒያሳ

አራዳ ከአዲስ አበባ ምስረታ ጀምሮ እስከ ጣልያን ወረራ ድረስ (1879-1928 ዓ.ም) የመዲናችን ዋነኛ የንግድ ማዕከል ነበረች። ከጊዮርጊስ ፊት ለፊት ያለው የሜዳ ገበያ እና በዙሪያውም የተገነቡት ሱቆች በኒህ ሃምሳ አመታት የአራዳን ገበያ አጠናክረውት ነበር።

picture-01
አራዳ ገበያ  (ከፖስትካርድ የተገኘ)

“አራዳ ሲወጣ ምን ይላል ነጋዴው፤

ልቃቂት ካሞሌ የሚደረድረው።

እስቲ ተነስቼ እግሬን ላንቀሳቅሰው

ይምጣ ያራዳ ልጅ፣ እንደ መልካም እናት ጎን የሚዳብሰው።”

በጣልያንም ጊዜ (1928-1933ዓ.ም.) የጥቁርና የነጭ መኖሪያ እንዲለይ ሲደረግ አራዳ የአውሮፓውያን ክልል ተቀላቀለች። የሀገሬው መገበያያም ወደ አሁኑ መርካቶ (በጣልያንኛ Mercato de Indigeno) ዞረ። ብዙም ሳይቆይ፣ በአራዳ ፈንታ መርካቶ የመዲናችን ዋነኛ የገበያ ማዕከል ለመሆን በቃች።

በኒህ ዓመታት፣ ጣልያን ክፍት ቦታዎችን አስታኮ አደባባዮችን “Piazza Roma”፣ “Piazza V Maggio”፣ “Piazza Imperio”፣ “Piazza Littorio” እያለ ይሰይም ጀመር። ታዲያ ነፃነት ሲመለስ ብዙዎቹ አደባባዮች ስማቸውን መልሰው (ምኒልክ አደባባይ፣ አራት ኪሎ፣ ስድስት ኪሎ) ቀየሩ።

picture-02
ፒያሳ ሊቶሪዮ  (ምንጭ – Cine ITTA` Luce Instituto )

“Piazza Littorio” የተባለችው የጣልያን አደባባይ ግን አሻራዋን ጣለች። እናም ያች የጥንቷ አራዳ ሰፈር፣ የድሮ ዘመን ስሟ ቀርቶ ዛሬ በጣልያን ዘመኑ “ፒያሳ” እየተባለች ትጠራለች። “ፒያሳ ሊቶሪዮ” ተብሎ ይጠራ የነበረው ስፍራ፣ ቀድሞ (ከጣልያን በፊት) የሥላሴ አደባባይ (Star Square) የነበረበት፣ አሁን ደግሞ፤ ከቼንትሮ ካፌ አናት ላይ የሚገኘው “የመነፅር ተራ” የሆነው ሶስት ጎን ክፍት ቦታ ነው። ፒያሳ ሊቶርዮ (የህብረት አደባባይ) የተባለውም ስያሜ ከፊት ለፊቱ ካለው ግራጫ “Casa Littoria” (የህብረት ቤት) ከተሰኘ የድንጋይ ህንፃ የመጣ ይመስላል።

ይህ ታሪከኛ ህንጻ በ1900ዎቹ መጨረሻ አመታት፣ በአርመናዊው ነጋዴ በማቲክ ኬቮርኮፍ (እንዳገሬው አጠራር ኬዎርኮፍ) (Matig Kevorkoff) እንደተገነባ ይነገራል። የህንጻውን ዲዛይን የሠራው ማን እንደሆነ በትክክል ለማወቅ አልተቻለም። ሆኖም በጊዜው የነበሩት የሥነ ህንጻ ባለሙያዎች አርመኖች፣ ህንዶችና፣ የአውሮፓ ሰዎች ስለነበሩ ከነዚሁ ባንዱ እንደሆነ ይታሰባል። ህንጻው ተሠርቶ እንዳለቀም የኬዎርኮፍ ሱቅ እና ግምጃ ቤት ሆኖ እስከ ጣልያን ወረራ ድረስ አገልግሏል።

ጣልያን በገባበትና ጃንሆይ ካገር በወጡበት መካከል በነበረው የአለመረጋጋት ዕለታት (ሚያዝያ 1928) አራዳ በሌቦች ተዘርፋና ተቃጥላ ነበር። አራዳንም የፈጀው ዝርፊያና ቃጠሎ ለኬዎርኮፍም ሱቅ ተርፎ ህንጻውን አቃጥሎ በአጥንቱ አስቀርቶት ነበር።

ይህ አልበገሬ ህንጻ ሙሉ በሙሉ ነዶ ባዶውን ድንጋዩ ቢቀርም፣ ጣልያኖች (ከአንዳንድ ጥቃቅን ለውጥ በስተቀር) ግርማውን እንደተጎናጸፈ ቅርጹን፣ ጌጡን እና ውጫዊ ገጽታውን ጠብቀው ሊያድሱት ቻሉ። ጣልያንም ይህንን ህንጻ ከኬዎርኮፍ ወርሶ የጣልያን ፋሺስት ፓርቲ ዋና መምሪያ “Casa Littoria” (የኅብረት ቤት) ብሎ ሰይሞ ሲጠቀምበት ቆየ።

በ1933 ዓም ጣልያን ካገር ሲወጣ ህንጻው በመጀመሪያ “የኢትዮጵያ የእርሻ ባንክ” እና “የንግድ ምክር ቤት” ቢሮ ሆነ። በመቀጠልም፣ “ኤልያስ ሆቴል” ተሰኝቶ ለበርካታ ዓመታት ቆየ። አሁን ደግሞ “አቢሲኒያ ባንክ”፣ “ሮያል ኮሌጅ”፣ “ካስቴሊ ሬስቶራንት” እና ሁለት ቡቲኮችን በመያዝ እያገለገለ ነው።

በመቀጠል፣ የህንጻውን ታሪክና ውጫዊ ገጽታ (ከ1900ዎቹ ግንባታው እስከ 2000ዎቹ) ከፋፍዬ አቀርባለሁ። ከዚያም የኪነ-ህንጻውን አጠቃላይ ስልት እና የህንጻውን ባለቤት (ማቲግ ኬዎርኮፍ) ታሪክ በአጭሩ አቀርባለሁ።

የመጀመሪያው ኬዎርኮፍ ህንጻ (1909-1928)

picture-05
ኬዎርኮፍ ህንጻ ከመሰራቱ በፊት  (ምንጭ – Fasil & Gerard – Plate 58)

የኬዎርኮፍ ህንጻ የሚገኘው በዛሬዎቹ መሃትማ ጋንዲና ከኒንግሃም መንገዶች መገናኛ ላይ ነው። ህንጻው ከመሰራቱ ከ10 ዓመታት በፊት በቦታው ላይ አነስ ያለ የሳር ህንጻ እንደነበረበት (ባለ ጥንድ አሞራ ክንፉ ህንጻ እና ጎጆ ቤቶቹ መሀል ያለው) የዘመኑ ምስሎች ያሳያሉ።

በ1909 ግድም የተገነባው የኬዎርኮፍ ህንጻ ግድግዳው ጠቆር ባለ ግራጫ ጥርብ ድንጋይ (ከረጭ) የተሰራ ነው። በጊዜው የተገነቡት አንዳንድ ህንጻዎች (የግሪክ ቤተክርስቲያን፣ የአሁኑ ስታትስቲክስ ኤጀንሲ እና አራዳ ፖስታ ቤቶች) ይህንን ድንጋይ እንደተጠቀሙበት ይታያል። ጣራው ወፈር ካለ ቆርቆሮ፣ የጣራው ክፈፍና የመስኮቱ ፍሬም ደግሞ የእንጨት ሥራዎች ይታይባቸዋል። የባንኮኒው (በረንዳው) መደገፊያ ደግሞ ከብረት የተሠራ ነው።

picture-03
የመጀመሪያው ኬዎርኮፍ ህንጻ (ከፖስትካርድ የተገኘ)

የኮዎርኮፍ ህንጻ ውበት ሥነ-ቅርፃዊ (Sculptural) ነው ለማለት ያስደፍራል። እያንዳንዱ አካል (ማዕዘን፣ ጌጥ፣ መስኮት፣ ባንኮኒ…) ለብቻውም ሆነ በጋራ ሲታይ በጥንቃቄ ታስቦበት ለዓይን እንዲያረካ ሆኖ ተሰርቷል። የህንጻው ይዞታ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየታደሰ (አንዳንዴም እየተበላሸ) አሁን ያለበት ደረጃ ደርሷል። እንዲያም ሆኖ ግን የመነሻ ቅርፁን ብዙም ሳይቀይር ከነውበቱ አሁንም አለ።

ህንጻው በአሁኑ ይዞታው ስናየው ከኋላው በ‘ረ’ ቅርጽ (L-Shaped) ትራፒዞይድ ይጀምርና ፊት ለፊቱን በክብ (Oval) ቅርጽ ይጨርሳል። የተሠራውም በ ሶስት መንገዶች መገናኛ ጫፍ ላይ በመሆኑ የመንገዱን መስመር ተከትሎ ተሰርቷል።

Capture
አካባቢ ፕላን

በመቀጠል፤ ለገለጻ እንዲመች ከላይ ባለው ፕላን እንደሚታየው ስድስት ቦታ (“ሕ1”፣ “ሕ2”፣ “ሕ3”፣ “ሕ4”፣ “ሕ5” እና “ሕ6”) እንከፋፍለዋለን

picture-06
የህንጻው ግንባታ  (ምንጭ – Fasil & Gerard – Plate 502)

በህንጻው ግንባታ ፎቶ ላይ እንደምንመለከተው ዙሪያውን በቅስት (Arched) መስኮቶች እና በሮች ተከቧል። በተመሳሳይ ጊዜ ይሠሩ እንጂ፣ የሕንጻው አራተኛ እና አምስተኛ ክፍሎች (“ሕ4” እና “ሕ5”) ራሳቸውን የቻሉ የተለዩ ሕንጻዎች እንደነበሩ ይታያል። ሕ5 (በአሁኑ ይዞታ ካስቴሊ ምግብ ቤት) ቀድሞ የእቴጌ ሱቅ ህንጻ የነበረ ሲሆን፣ በጣልያን ወረራ ጊዜ ሲታደስ የኬዎርኮፍን ህንጻ ተቀላቅሎ እንዲያገለግል ተደርጓል።

ስለዚህ፣ (በመጀመሪያ) አራቱን ኦሪጅናሌ የህንጻው ክፍሎች (ሕ1፣ ሕ2፣ ሕ3 እና ሕ6) እንመለከታለን።

የህንጻው መሀከለኛ ክፍል (“ሕ1”)

የፊት ለፊቱ የሕንጻ ክፍል (ሕ1) መጀመሪያው ፎቅ (Ground Floor) በግራና በቀኝ ሁለት ሁለት መስኮቶች ሲኖሩት፣ ክብ ቅርጹ የሚጋነንበት ቦታ ላይ ደግሞ ሶስት በሮች ይገኙበታል። ሁለተኛው ፎቅ (First Floor) ላይ “ሕ1”ን ባጠቃላይ የሚሸፍን ዙሪያውን ወጣ ያለ ባንኮኒ (Cantilever Balcony) ተሠርቷል። ሁለተኛውም ፎቅ ወደ ባንኮኒው የሚያመሩ ሰባት በሮች አሉት።

sketch-03
የሕ1 መስኮት በቅርበት

የዚህ “ሕ1” ህንጻ አጋጌጥ ስልት (Ornamentation) ከሌሎቹ የሕንጻው ክፍሎች በመጠኑ ለየት ያለ ነው። እስቲ በትነን (መስኮትና በር፣ ባንኮኒና ጣራ) እንመልከት።

በምስሉ እንደሚታየው፣ በሕንጻው መካከለኛ ክፍል የሚገኙት መስኮቶች (እያንዳንዳቸው) ለየራሳቸው በአንድ አንድ ቋሚ-መሳይ አምዶች (Rectangular False Columns) በቀኝና በግራ ታጥረዋል። ሁሉም በሮች በተመሳሳይ መልኩ በሁለት ቋሚ-መሳይ  አምዶች ታጥረዋል። በተጨማሪም፣ ከመስኮቱ ድጋፍ እስከ መሬት ያለው ቁመት በትንሹ ወደ ውስጥ ገባ በማለቱ መስኮቱን እንደ በር የሙሉነት መልክ (Illusion) አላብሶታል። ከመስኮቱ በታችም በልዩ ጌጥ የተቀረጸ ማስጌጫ ተሠርቶለታል።

sketch 04
የ “ሕ1” መስኮት ስር ማስጌጫ በቅርበት

ታዲያ ከሁሉም በበለጠ መልኩ የህንጻውን ባንኮኒ (በረንዳ) ለመሥራት ብዙ ጊዜ እንደፈሰሰበት አያጠራጥርም። ወጣ ወጣ ብለው ባንኮኒውን የተሸከሙት ድጋፎች (Beams) እያንዳንዳቸው ከውስጥ በጥምዝምዝ ቅርጽ አምረዋል። ጫፋቸውም በእንጨት መሰል ዲዛይን አጊጦ ደረታቸው በቅጠልያ ተሸልሟል። የባንኮኒውን የድንጋይ ሳንቃ (Slab) ከታች ወደላይ ስንመለከት እያንዳንዱ ክፍት ቦታ ውብ ቅርጽ ወጥቶለታል። ከላይም የባንኮኒው ድጋፍ (Rail) የብረት ባለሙያዎች ተጠበውበታል።

ባንኮኒው በቅርበት ሲታይ

የ”ሕ1” ሁለተኛ ፎቅ (First Floor) ሰባት በሮች ሙሉ ለሙሉ ወደባንኮኒ መውጫ ሆነው ያገለግላሉ። የዚህ ህንጻ ክፍል ጣራ ክቡን ተከትሎ በሰፊ ተዳፋት (Slope) ወደላይ ይቀጥላል።

የሕንጻው ግራ እና ቀኝ ክፍሎች (“ሕ2” እና “ሕ3”)

የህንጻው ሁለተኛ እና ሦስተኛ ክፍሎች (“ሕ2” እና “ሕ3”) በግራና በቀኝ ከመሀሉ ክፍል (“ሕ1”) በትንሹ ወጣ ብለው ይጀምራሉ። ሁለቱም ክፍሎች የመንትያነት ጸባይ ቢኖራቸውም ቀረብ ብለን ስንመለከታቸው ልዩነታቸውን ማስተዋል ይቻላል። ይህ የመንትያነት ጸባያቸው ህንጻውን ባጠቃላይ ሚዛናዊ መንፈስ (Symmetry) ይሰጡታል። በሁለቱም በኩል የመሬቱ ስሪት ወደታች ዝቅ እንደሚል ታዲያ እናስተውል (የቀኙ ከግራው የበለጠ ዝቅ ይላልና)።

sketch 06
የ”ሕ3″ (ቀኝ) መስኮቶች አቀማመጥ ከእድሳት በፊት

ይህንንም የከፍታ ልዩነት የሕንጻው ጠበብቶች ሲፈቱት፤ በመጀመሪያ፣ የሕንጻውን አሠራር እራሳቸውን በቻሉ ሶስት ክፍሎች በመከፋፈል የመሬቱ ዝቅታ ልዩነት የሚፈጥረውን መጣረስ ለመቅረፍ ሞክሩ። በሁለተኛ ደረጃ፣ በቀኝ በኩል ላለው “ሕ3” ክፍል ዝቅ ያለበትን ያህል አንድ ሙሉ ፎቅ ጨመሩበት። በመጀመሪያው ፎቅ (Ground floor) ያሉት ሁለት ቅስት በሮች ወደታች ዝቅ እንዲሉ ተደረገ። ሁለተኛው ፎቅ ላይ ግን አራት መአዘን መስኮቶች በቅስቶቹ የአናት እርከን ላይ ተሰሩ። ይህም ከሕንጻው የፊተኛ ክፍል (“ሕ1”) መስኮቶች ጋር የመዋሐድ ስሜትን (Continuity) እንዲሰጥ አስበውበት ይመስላል።

picture-04
የ “ሕ2” [ግራ] መስኮቶች አቀማመጥ (ምንጭ – Martin Rikli Photographs)

በግራ ያለው “ሕ2” ግን አንድ ሙሉ ፎቅ ለመጨመር በቂ ቦታ ስላልነበረው ግማሽ ፎቅ (Mezzanine) እንዲጨመር አደረጉ። የበሮቹ እና መስኮቶቹ አቀማመጥም ልክ እንደ “ሕ3” (ከአራት መአዘን መስኮቶቹ በትንሹ ማነስ በቀር) ተመሳስሎ ተሰርቷል። የ“ሕ2” ሶስተኛ ፎቅ በሁለቱም ክፍሎች ሁለት ሁለት ቅስት መስኮቶችን ይዞ ከ”ሕ1” ሁለተኛ ፎቅ ጋር ተያይዞ የሚቀጥል ይመስላል።

የህንጻው “ሕ2” እና “ሕ3” ክፍሎች የአጋጌጥ ስልት ከ“ሕ1” በመጠኑ ይለያል። ይኸውም በቋሚ-መሳይ አምዶች (False Columns) ፋንታ በወጣ ገባ የድንጋይ አገነባብ ስልት (Quoins) መስኮቶች እና በሮች በመገንባታቸው ነው። ማዕዘኖች በተመሳሳይ ሁኔታ በወጣ ገባ ስልት አጊጠዋል።

እንዲሁም “ሕ2” እና “ሕ3” ከጣራው ተዳፋት ስፋት የተነሳ አንድ ተጨማሪ የጣራ ስር ፎቅ (Dormer Floor) ያስተናገዱ ይመስላል።

ለጣራቸውም (ከዋናው ጣራ በተጨማሪ) ለብቻው ወጣ ያለ አሞራ ክንፍ ጣራ (Intersecting Gable Roof) እና የጣራ መስኮት (Dormer Window) ተሠርቶለታል። ዙሪያውንም የጣሪያው ክፈፍ በእንጨት ስራ (Fascia Board Ornamentation) እንዲያጌጥ ተደርጎ ሁለቱም ጣራዎች በጉልላት (Finial) ተሸልመዋል።

picture-12
“ሕ2” ጣራ አሰራር በቅርበት (ከፖስትካርድ የተገኘ)
sketch 07
ከጣራው ክፈፍ ስር ያለው ጌጥ በቅርበት

ሶስቱም የህንጻ ክፍሎች በአንድነት እንዲታዩ በመጨረሻው ፎቅ ከጣራው ክፈፍ ስር ያለው ጌጥ (Entablature) ሶስቱንም ክፍሎች ይዞራል።

ከዚህም ሌላ፣ የህንጻውን ወገብ እና ግርጌ የሚዞሩት ተደራራቢ መስመሮች (Stone Bands) ሕንጻው በአንድነት እንዲታሠር ያደርጋሉ። በተጨማሪም፣ እያንዳንዱን ፎቅ የራሱ ማንነት ይሰጡታል። የ“ሕ1” ሁለተኛ ፎቅ በሮችና የ“ሕ2” እና “ሕ3” ሶስተኛ ፎቅ መስኮቶች በተመሳሳይ እርከን (Level) ላይ መሆናቸውና ቅስትነቱን መቀጠላቸው አንድነትን ይፈጥራል።

‘በህንጣ ላይ ህንጣ’ (“ሕ6”)

ከጣራው በላይ አንዲት ትንሽ ህንጣ ትታያለች። ይህችም ህንጣ፣ እንደ እንጎቻ የታችኛውን ሕንጻ ክፍል ተመሳስላ በትንሹ ተሠርታለች። ልክ እንደ ዋናው ሕንጻ መሀከለኛ ክፍል (“ሕ1”) ክብ ቅርጽ አላት። በግራና በቀኝ ደግሞ ትንሽ ወጣ ያለ አሞራ ክንፍ ዝንቦ ጣራ (Mini-Gable Roof) ሳታስቀር ህንጻውን ከአናቱ ትጨርሰዋለች። ይህች ህንጣ አመታት ባለፉ ቁጥር ስትቀያየር ከርማለች።

sketch 10
በህንጣ ላይ ህንጣ

(በክፍል ሁለት ይቀጥላል…)