“ስለ ቅኔ ባህል” (ወግ)

“ስለ ቅኔ ባህል”

(በምስጢር የተሞላ)

.

ከበዕውቀቱ ሥዩም

.

.

በዚህ መጣጥፍ ውስጥ የምናገረው ስለ ኢትዮጵያዊ የሀሳብ ዘይቤ (ቅኔ) ቢሆንም ለማነፃፀሪያነት ከባሕር ማዶ መጥቀሴ አይቀርም። ስለጐንጁ ተዋነይ ተናግሬ ስለአውሮጳ ሊቃውንትም አነሳለሁ። ይህ በኔ ግምት ተገቢ ነው። ሰዎች ከአንድ በላይ ዜግነት ይዘው በሚኖርበት ዓለም ከማዶም ከወዲህም እያቆላለፉ ማውጠንጠን ያዋጣል።

አንድም፣ የሌሎችን ሀሳብ ማስታወስ የራስን በተሻለ መንገድ ለመገንዘብ የሚያመችበት አጋጣሚ አለ። ለጊዜው ‘አውሮጳ ተኮር ጥበብ’፣ ‘አፍሪቃ ተኮር ሥልጣኔ’፣ ‘አፍሪቃዊው ሶቅራጥስ’፣ ‘ጥቁሩ አውግስጢኖስ’ በሚለው እሰጥ-አገባ ውስጥ ተሳታፊ የምሆንበት አቅም የለኝም።

አንዳንዶቹ “የኛን” ሀሳቦች ከሌሎች ጋራ ተበርዘው ልዩ መልካቸው እንዳይደመሰስ በመፍራት አጥረው ያስቀምጧቸዋል። በሌላ በኩል የሌሎች ሀሳብ “እንዳይውጣቸው” በመስጋት የሚከላከሉ ይኖራሉ። በውጤት ሀገርኛ ሀሳቦች ከሌሎች ጋራ የማይውሉ የማይወዳደሩ ዓይናፋር የቤት ልጆች ሁነው ቀሩ። ከማዶ የሚያንኳኩ ዘይቤዎች ደግሞ በዝጋ ብርሃን ፖሊሲ ምክንያት ወደ ውጭ ተጥለው ቀሩ። ይህ አይነቱ ልማድ ግን የማያዛልቅ መሆኑን የተረዱ ሊቃውንት አልጠፉም።

ለዚህ መጣጥፍ ማዳመቂያ አለፍ አለፍ እያልኩ የምጠቅሳቸው ዕጓለ ገብረዮሐንስ “የከፍተኛ ትምህርት ዘይቤ” በሚለው መጽሐፋቸው የሚከተለውን ብለዋል፤

“… የሥልጣኔ መንፈስ ወደ ፈቀደበት ይነፍሳል። ለመቃወም አይቻልም፤ የሚገባም አይደለም። ምክንያቱም የሥልጣኔ ሀብታት ከሰው የኅሊና ጥረት የሚገኙ ስለሆነ በየትም ቢወለዱ ዘመዳሞች ናቸው። ለመዓት ወይም ለምሕረት የሚቸኩል ሰው ሳይሆን፣ አስተዋይ ተመልካች የሆነ እኒህን ዘመዳሞች የሚያስተዋውቅ ሽማግሌ ያስፈልጋል።”

ቅኔ በሀሳብ በሰዋስው መምህራን አማካኝነት ከግዕዝ ጋራ ብቻ ተቆራኝቶ ቆይቷል። በኔ ግምት በሌሎች ቋንቋዎች የመቀጠል ዕድል አላጣም። ይህም በሀሳቡ ላይ ባለን ፍቺ ስምምነት የሚወሰን ይሆናል። በቅኔ ምንነት ዙሪያ የሰዋስው ምሁራንና ሀሳብ አመንጭ ሊቃውንት የተለያየ አቋም አላቸው። ሁሉም ግን “ምስጢር የተሞላ” በሚለው መስፈርት ይስማማሉ። “ምስጢር መሞላት” ማለት በሰምና ወርቅ ሀሳብን መሸሽግና መግለጥን አያመለክትም። ሰምና ወርቅ ቅኔ፣ ወርቁ የተገለጠ ቀን ምስጢርነቱ ያከትማል። የተጋረደብንን የህልውና ዕውቀት የሚገልጥልንን ምጥን የጽሑፍ ዘይቤ በዚህ ስም ልንጠራው እንችላለን።

በዚህ ረገድ ከፍ ያለ ጥበብ ያለውን ግጥም ሁላ ቅኔ ልንለው እንችላለን። ሰሎሞን ዴሬሣ ባንድ ወቅት እንደጻፈው በኢትዮጵያ የሥነጽሑፍ ፈሊጥ ውስጥ ስድ ጽሑፍ የቅኔን ያክል አላደገም ወይም የዝርው ጽሑፍ ሥርዓት ለቅኔ የተሰጠውን “ምስጢር የተሞላ” የተባለ ማጎላመሻ አላገኘም። የቅኔን ያክል ተደጋግመው የሚነበቡ ዝርው ጽሑፎች አሉ። የራሱ የሰሎሞን ‘የልጅነት መግቢያ’ በኔ ግምት ለዚህ አንድ ማሳያ ነው። ቤት ባይመታም ላቅ ያለ ሀሳብና ጥበብ ያለው በምስጢር የተሞላ ዘይቤ ሁላ ቅኔ ነው።

.

“ያልተጻፈ”

ሊቃውንትና ባልቴቶች ተባብረው እንደሚነግሩን የቅኔ አባት ተዋነይ ነው። ልክ የሙዚቃ አባት ያሬድ እንደ ሆነ። የኖረበትን ዘመን አጥኚዎች በ15ኛው ክፍለ ዘመን ያደርጉታል።

በነገራችን ላይ ተዋነይ የስሙን ገናናነት ያክል ብዙ ቅኔ አናነብለትም፤ አብዝቶ ስላልተቀኘ ሳይሆን አብዝቶ ስላልመዘገበ። በኢትዮጵያ የቅኔ ሥርዓት ትውፊት ውስጥ የምዝገባ ባህል ደካማ ነው። ደካማ የሚለውን ቃል በመጠኑ ላርመው። ታድያ የጥንቶቹ ደራሲዎች ቅኔያቸውን በጥንቃቄ መዝግበው ለምን አላስቀመጡልንም? መጀመሪያ ትሕትና መስሎኝ ነበር። በኋላ ግን ራሴን አረምኩ። አብዛኞቹ ታላላቅ ባለቅኔዎች እንደ ጻድቃን ትሑታን አልነበሩም። “ዕቡይ” የሚባል ቅጽል እስኪሰጣቸው ቀና ቀና ባይ ነበሩ።

ሌላው ምክንያት የጽሑፍ ባህል አለመዳበር ነው። ይኼ እንዲያውም ለውይይት የማይበቃ ሰበብ ነው። ጥንታውያኑ ጽፎ በማስቀመጥ ረገድ ወደር አልነበራቸውም። ኪዳነወልድ ክፍሌ እንዳሉት ከሆነ እንግሊዞች ብቻ ከቴዎድሮስ ቤተመጻሕፍት 375 መጻሕፍት ወስደዋል።

ለጊዜው የምገምተው ምስጢር የቅኔ ጠባይ ለምዝገባ ምቹ አለመሆኑ ነው። ቅኔ ለጥንቶቹ በንግግር የሚተባ ሀሳብ ነው። (ፈረንጆች፣ ለምሳሌ የArt That Heals ጸሐፊ Jacques Mercier ቅኔን “Rhetorical Poetry” የሚለው ለዚህ ነው።) በዚህ ምክንያት ለብራና የሚመጥን አይደለም። የጽርእ (ግሪክ) ሊቃውንት ይኼን ያውቁታል። ሃና አሪቲ አፍላጦንን (Plato) ጠቅሳ እንዳቀበለችን ዋናውና የክቱ ሀሳባችን ካፋችን የሚወጣው ሲሆን የሚጻፈው ግን ቢጤው፤ ወይም ጥላው ነው።

አንድም፣ ቅኔ የላቀ ጥበብነቱ ከሙዚቃ ያላነሰ አድርጎታል። ዓለማየሁ ሞገስ ቅኔ ምን እንደሆነ ሲነግሩን “ምስጢር የተጎናፀፈ መዝሙር” ብለው ነው። የምዕራብ ባለቅኔዎች ፈታውራሪ ኒቸ “ዛራቱስትራ”ን በዝርው ቅኔ እንደጻፈው ያውቃል። ግን ሥራውን ለመረዳት “ሙዚቃ የማጣጣም ጥበብ” እንደሚጠይቅ ተናግሯል።

ይህንን ይህንን ስናይ ጥሩ ባለቅኔ እንደሞዘቀ ይሰማናል። ዘርዓ ያዕቆብ የድምፁን ጎርናናነት እንዲያካክስ ያደረገው ልቦናው ለቅኔ ብሩህ መሆኑ ነው። በዚህ ምክንያት ቅኔን መጻፍ መንፈሱን ማጉደል መሆኑ የተሰማቸው አበው ምዝገባውን ብዙ የተጨነቁበት አይመስለኝም። ከነተረታቸው “የቅኔ ቋንጣ የለውም”።

.

“ሥጋዊ ወመንፈሳዊ”

ስለ ተዋነይ ታሪክ የሚነግሩን ተራኪዎች የእውነትና የተረት ቅልቅል ያቀርቡልናል። እውነቱም ተረቱም ግን ቅኔና ባለቅኔ የሥጋና የመንፈስ ታዛዥ መሆኑን የሚያጠያይቁ ናቸው። ተዋነይ ምትሐተኛ እንደነበረ፣ የአፄ እስክንደርን ሚስት አማልሎ እንዳስኮበለለ፣ በአጋንንት እርዳታ ልዩ ልዩ ጥበብ እንደፈጸመ፣ በማይታዩ ሴቶች አማካኝነት ወደ ጣና ደሴት ተጠልፎ እንደተወሰደ … ሌላም ሌላም ይተረካል።

ይህ የሚያነሳብን ጥያቄ አለ። ቅኔ በቤተክርስቲያን በኩል ነው የደረሰን፣ የቤተክርስቲያን ዋና ተልዕኮ ደግሞ መንፈሳዊነትን ማላቅ ነው። መንፈሳዊነትን የሚያጋንኑ ምሁራን የሥጋን ህልውና ቸል ይላሉ። ለምሳሌ ወሲብና መፀዳዳትን እንውሰድ። ወሲብ እስካሁን ያለው ስሙ ግብረ-ሥጋ ነው። የሥጋ ሥራ እንደማለት ነው። ስለዚህ የጻድቃንን አኗኗር ብናነብ ታሪካቸው ወይ የድንግልና ነው፤ አሊያም የመበለትነት ነው።

መፀዳዳትም እንዲሁ ነው። የአባ ጊዮርጊስ ዘጋስጫ ታሪክ ሲነገረን የሚከተለውን እንሰማለን። አባ ጊዮርጊስ በሄደበት ሁሉ እመ ብርሃንን ያሞግሳታል። ከእለታት አንድ ቀን፣ ሽንት ቤት ቁጭ ብሎ ሲያመሰግናት ተገለጠችለትና ባረከችው። ከዚህ በኋላ “ይህ አይሁንብህ” አለችው። እሱም ከዚያ በኋላ ወደ መፀዳጃ ቤት አልተመለሰም።

ለአባ ጊዮርጊስ የተሰጠው ቡራኬ ከሥጋ ሥራ የሚያድን ነው … ወይም በተሻለ አባባል ከሥጋ የሚነጥል ነው። በዚህ ረገድ የቅኔ ትውፊት ከቤተክርስቲያን ቀኖና ይነጠላል። የቅኔ ትውፊት ሥጋዊ ወመንፈሳዊ ነው። ከስሙ ብንጀምር ተዋነይ ከመንፈሳዊው ምክር ያፈነግጣል። ተዋነይ በግዕዝ “ተጫዋች” ማለት ነው። ቀላጅና ቧልተኛ ልማዱን የሚያሳይ መጠሪያ ነው። ከሴቶች ጋር የተቆራኘው ገድሉ በወሲብ ላይ ያለውን አንክሮ ይጠቁመናል። ልክ ነው። ያለ ወሲብ፣ ቅድስና እንጂ ቅኔ የተሟላ ሊሆን አይችልም። ስለ “የነገሮች ባህሪይ” (De Rerum Natura) የጻፈው ሉቅርጢያስ (Lucretius) እንኳ ቅኔውን የሚጀምረው የግጥምን አምላክ ቸል ብሎ የወሲብን አምላክ በማሞገስ ነው።

.

“የስሜት ጡዘት” (Ecstasy)

ሊቃውንት ስለ ስሜት ጡዘት ሲያብራሩልን ቃል ሲያጥራቸው በአስረጅነት ወይ ሙዚቃን ይጠቅሱልናል፤ ወይ ከወሲብ ማጠናቀቂያ የእርካታ ሰከንዶችን እንድናስብ ይነግሩናል። በስሜት ጡዘት ውስጥ አካባቢን፣ እራስንና ጊዜን መቆጣጠር አዳጋች ነው። ይህን ኃይል በወሲብ ብቻ ሳይሆን በቅኔም ውስጥ እንደምናገኛቸው ከሀዲስ አለማየሁ ‘ፍቅር እስከ መቃብር’ ሁለት ትረካዎችን ልጥቀስ፤ የመጀመሪያው  የበዛብህና የሰብለወንጌል ባፍ ውስጥ የመቅለጥ ትርኢት ነው።

“… ሁለቱ ንጹሐን ይህንን የተበላሸ፣ ይህንን በክፉ ነገር ያደፈ የጎደፈ አለም ጥለው ወደ ሌላ አለም ወደ አንድ አዲስ አለም ገቡ።”

በሌላ ቦታ፣ አለቃ ክንፉ የተባሉ ባለቅኔ ሲቀኙ እንዴት እንደሆኑ ሀዲስ እንዲህ ብለው ይተርካሉ፣

“… ከጉባኤ ቃና ጀምረው እመወድስ ሲደርሱ እንደ ሁልጊዜው ሞቅ አላቸው። ብድግ ብለው እንደ ፎካሪ ከወዲያ ወዲህ እየተንገዳገዱ ማዕበሉን ያወርዱት ጀመር … አለቃ ላባቸው እየተንጠፈጠፈ ደሞ እንደገና ‘ተቀበል!’ ብለው ጉባኤ ቃና ሲጀምሩ መምህራኑ ወደ ፎቅ ወጡና ለምነው ወደ ምኝታቸው ወስደው አስተኟቸው። ገላጋይ ባይደርስ ደክሟቸው እስኪወድቁ ድረስ ይዘርፉ ነበር … ቅኔ ሲያሰክራቸው፣ በዚህ አለም መኖራቸውን ሲረሱት፣ ከጻድቃን ከሰማዕታት ከምዕመናን ከመላእክት ጋር በሌላ አለም የሚጫወቱ ሲመስላቸው፣ ያን ጊዜ ሳያውቁት ሳይሰማቸው የሚያወርዱት የቅኔ ማዕበል የእውነተኛው የተዋነዩ ደቀመዝሙር አሰኝቷቸው ቀረ …”

የፍቅረኞቹ በአፍ ላፍ መቅለጥና የአለቃ ክንፉ የቅኔ ስካር እጅግ ተቀራራቢ ትርኢት ገልጧል። ፍቅረኞቹም ባለቅኔውም ከጊዜና ከቦታ እግረ ሙቅ ላፍታ ነጻ ወጥተዋል። ስሜታቸው ወደ ነበረበት ሲመለስ ሁሉም የሰውነት መዛልና መራድ ደርሶባቸዋል።

እንዲህ አይነቱ የስሜት ነውጥ በባለዛር እንጂ በባለቅኔ ውስጥ ይገኛል ብለን አንገምትም። ምናልባት ጥንታዊ ጽርአውያን ሊቃውንት (ይልቁንም ሶቅራጥስ) ቅኔን የመለኮት ኃይል ወይም የከያኒ መናፍስት ሀብት ነው ብሎ ማመኑ፣ ባለቅኔዎችም የኒህ መናፍስት መስፈሪያ ከመሆን ያለፈ እርግጥም የሆነ ዕውቀት እንደሌላቸው ማስተማሩ፣ ከዚህ አይነት ትርኢት በመነሳት ይሆናል። ሀዲስ አለማየሁ የአለቃ ክንፉ ቅኔ ሳያውቁትና ሳይሰማቸው የሚወርር መሆኑን በማመናቸው ከሶቅራጥስ ትይዩ ቆመዋል።

ከመለኮትም መጣ ከሰው ልቦና፣ ቅኔ ከወሲብ ጋር የሚመሳሰል የስሜት ንረት ማጎናጸፉ ለብርቅነቱና ለተወዳጅነቱ ሰበብ ሆኗል።

.

“ጽሙና”

ስለ ኃያልነቱና ስለ ድንገተኝነቱ ቅኔ በሀዲስ አለማየሁ ‘ማዕበል’ ተብሎ ተጠርቷል። እንዲያ ከሆነ ከማዕበሉ መውሰድ በፊት ባህሩ ፀጥ ማለት አለበት። የብዙ ባለቅኔዎች ገድል የጽሙና ገድል ነው። “ጽሙና” በኪዳነወልድ ክፍሌ ፍቺ፤ ‘ጭምትነት፣ ፀጥታ’ ማለት ነው። አበው እንደሚነግሩን ባለቅኔው እየተንጎራደደ ወይም ተቀምጦ ሲያውጠነጥን በዙርያው ያሉትን ሁሉ ሊዘነጋ ይችላል።

ክፍለ ዮሐንስ የተባለው ባለቅኔ አፄ ኢያሱ አድያም ሰገድ በፊቱ በአጀብ ሲያልፉ ቅኔውን እያስተካከለ ስለነበር እጅ አይነሳም። ይኽኔ በወርቅ ጠጠሮች ወርውረው በመምታት ‘ከጽሙናው’ ቀሰቀሱት። እሱም እንደመባነን ብሎ፣

“ድንጋዮች ከእስጢፋኖስ ላይ ቢያልቁ፣ ኢያሱ ወገረኝ በወርቁ!” ብሎ ተቀኘ።

ተዋነይ ከጣና ደሴቶች ባንዱ (ደቅ) ገብቶ ለረጅም ጊዜ በጽሞና እስኪቆይ ድረስ የቅኔን ስልት የሚያሻሽልበት ጥበብ እንዳልተገለጠለት ሊቃውንት ይናገራሉ። ጽሞናና ብሕትውና ለባለቅኔ (ለሌላውም ከያኒ) እጅግ አስፈላጊ መሆናቸውን የተቹ ብዙ ጸሐፊዎች አሉ። ዕጓለ ገብረዮሐንስ “የከፍተኛ ትምህርት ዘይቤ” ብለው በደረሱት መጽሐፍ ውስጥ የዛራቱስትራን የተራራ ላይ ቆይታ በማንሳት እንዲህ ብለው ነበር፤

“… ወደ ኋላ መሸሽ መሸሸግ፣ ወይም እንደ ዛራቱስትራ ወደ ተራራ ወጥቶ ከሳር ከቅጠሉ ከንስር ከእባቡ ጋር መኖር ከገዛ ራስ ጋር በመጠያየቅ፣ በመከራከር፣ በመወደስ መንፈስን ማደርጀት ያስፈልጋል። እንዲህ ያለ ዘዴ በሰዎች ዘንድ ቀርቶ በእንስሳት ዘንድ እንኳ ያለ ነው። በግና በግ እንኳ ተጣልተው ሲዋጉ ወደ ኋላ ማፈግፈጋቸው ቀጥሎም መንደርደራቸው አንድ ምክንያት አለው። ይህም ኃይል ጉልበት ለማግኘት ነው። ሰው የመንፈስ ጉልበት ለማከማቸት የሚችለው በዕለት ትርኪ ምርኪ ወዲያና ወዲህ በማለት መባከኑ ቀርቶ ወደ ራሱ ተመልሶ መንፈሱን የቆጠበ ያደረጀ እንደሆነ ነው።”

.

“የላቀ ንቃተ ኅሊና”

ኢትዮጵያ ከመልክአ ምድሯ በተሻለ በጊዜና በኃይል መፈራረቅ ምክንያት የማይዋዥቅ ሌላ ምስል አላት። እሱም የብዙ ጥንታዊ መናፍስት ማኅደርነቷ ነው። ኢትዮጵያ በጃርሶ ‘ሞትባይኖር’ ኪሩቤል የማያዳግም አገላለጽ “Mystical Entity” ናት። ይህ የዕውቀቷም፣ ያለማወቋም ምንጭ ተደርጎ የሚወሰድ ዕጣዋ ነው። የኢትዮጵያን የሀሳብ ታሪክ አብዝተው የሚያውቁት ያገርም ሆነ ያገር ውጭ ሊቃውንት ደግመው ደጋግመው የሚያትቱት ክርስትናዋን ነው። የኪነጥበብ ታሪኳ ግን የብዙ ውጥንቅጥ መናፍስት መናኽሪያ እንደነበረች ነው።

ቅኔ ለአያቶቻችን ወደ መለኮት የሚያሻግር መሰላል ነው። ይሁን እንኳ፣ መሰላሉ የሚሰበርበት ጊዜም ነበር። የተዋነይ አንዱ ቅኔ እንዲህ የሚል ነው፤

“የአምን ወይገኒ ኵሉ ዓለም በዘፈጠረ ለሊሁ

ካልኣን እንዘ ይትኤዘዙ ይሰግዱ ቅድሜሁ

ለጠይቆ ዝኒ ነገር ከመ እስራኤል ይፍርሁ

ሙሴ ፈጠረ ፈጣሪሁ

ወፈጣሪ ፈጠረ ኪያሁ።”

.

(ትርጉም)

“ዓለም ሁሉ ራሱ በፈጠረው ያምናል፤ ይገዛልም

ሌሎች እየታዘዙ በፊቱ ይሰግዳሉ

ይህንን ነገር በመረዳት እስራኤል እንዲፈሩት

ሙሴ ፈጣሪውን ፈጠረ

ፈጣሪም እሱን መልሶ ፈጠረው።”

.

ይህ ቅኔ ተዋነይ ላለማመኑ የሰጠው ምክንያት ነው። እግዜርን የሙሴ እጅ ሥራ አድርጎ መግለጡ ብቻ ሳይሆን፣ የፈጠረውን መነሻ የማስገበር ፍላጎት መሆኑን ገምቷል። ይህንን ሀሳብ ከምእተ ዓመታተ በኋላ የተመለሰበት ኒቸ “The will of God is the preservation of priestly power” ይላል (“The Anti-Christ”)። ይሁን እንጂ እሱ እንደገመተው ሃይማኖት ከበላይነት ፈቃድ ጋራ የማገናኘቱን ዘይቤ በማግኘት የመጀመሪያው ሳይሆን ቀርቷል። አበው በቅኔ ቤት በኩል አስቀድመው ሰምተውታልና።

ይህንን ቅኔ ያገኘሁት በቤተክርስትያን የቅኔ ስብስብ ውስጥ መሆኑ እንቆቅልሽ ነው። ግን ቅኔ መሆኑ በቀኖና አክባሪ ሊቃውንት እንዳይሽቀነጠር አግዞታል። ቅኔ “በምስጢር የተሞላ” በመሆኑና በአሻሚኒቱ ከእምነት መፈክሮች ጋራ ተመሳስሎ የመቆየት ዕድል ነበረው። በዚህ አይነት ቅኔ ለዘመናዊ ንቃተ ኅሊና በር ከፍቷል።

.

“ሙሾ”

እዚህ አዲስ አበባ በቅኔ ላይ ውይይት በተካሄደ ቁጥር የወጣቶች ጉድለት ተብሎ የሚጠቀሰው “ጨለምተኝነት” ነው። በ“ኗሪ አልባ ጎጆዎች” የግጥም መድብሌ ላይ አስተያየታቸውን በሚድያ የገለጹልኝ ሰዎች ደግመው ደጋግመው “ስለ ጨለምተኝነቴ” ነግረውኛል። አንዳንዶቹ ለዚህ ምክንያቱ “የአገራችን ተጨባጭ ሁኔታ” መሆኑን በማብራራት ሊያግዙኝ ሞክረዋል። በበኩሌ ብያኔውም ሆነ ለብያኔው የተሰጠው ማስተባበያ ጉድለት አላቸው። ሀያሲዎች ጨለምተኝነት የሚሉት ሙሾ ሙሾ የሚለውን ሃዘን ያጠላበትን ግጥም ነው። ግንኮ ሊቃውንት በሊቃውንት መዝገበ ቃላት ውስጥ ያለውን የቅኔ ፍቺ “ተቀነዬ፣ ሙሾ አወጣ፣ ግጥም ገጠመ፣ አራቆተ፣ ተናገረ፣ አዜመ፣ አንጎራጎረ” የሚል ነው። (ዓለማየሁ ሞገስ)

“የአገራችን ተጨባጭ ሁኔታ” ለጨለምተኝነት ሰበብ ሆኖ መጠቀሱ አያዋጣም። የአሜሪካ ሕዝብን ሃዘን በኢትዮጵያ ሕዝብ ሃዘን የሚያበላልጥ ቁና አለ ብዬ አላምንም።

“ሥልጣኔ ምንድነች?” በሚለው መጽሐፋቸው ውስጥ ከበደ ሚካኤል ጦርነት ለቅኔና ሙዚቃ ማደግ አስተዋጽኦ እንደሚያደርግ ጽፈው ማንበቤን አስታውሳለሁ። ሰው ሆነን ስናስበው አባባሉ ያስደነግጣል፤ የኪነጥበብ ዘፍጥረት መርማሪያዎች ሆነን ስንነሳ ግን ብዙ እውነት እናገኝበታለን። የሰርግ ዘፈኖችና የሙሾ ግጥሞችን ብናወዳድር የተሻለ ጥበብ የምናገኘው በሙሾ ውስጥ ይመስለኛል። ጦርነት ላቅ ያሉ የሀሳብ ዘይቤዎችን ገላጭ ሆኖ የተወሰደው የነፍስ በር ከፋች የሆነውን ሞትን ስለሚያሳስብ ይሆን? (ዮፍታሔ ንጉሤ ያማሩ ግጥሞቻቸውን የጻፉ በሙሶሎኒ ጦርነት፣ ዘርዓ ያዕቆብ ሐተታውን የጻፈው በሃይማኖት እርስ በርስ ጦርነት ወቅት ነው።)

ጦርነት ሞትን፣ ሞት ደግሞ የህልውናን ምንነት ያመላልሳል። የሰው እውነተኛ ድምፅ የሚሰማው ከዚህ ክስተት ጋር ሲጋፈጥ ነው። በሰው ያመኑ እናቶች እንዲህ የሚል ግጥም ትተዋል፣

“ወይ እኛና ዶሮ፣ አሞራና ሞት

ሲመጣ መንጫጫት፣ ሲሄድ መርሳት።”

.

እኛ ኢትዮጵያውያን የፊደል ሰዎች ሁለት ምርጫ ያለን ይመስለኛል … ወይ ሁኔታችንን መለወጥ፣ ወይ ካለው ሁኔታ ውበትና ዕውቀትን መፈለግ።

.

በዕውቀቱ ሥዩም

.

[ምንጭ]አንድምታ ቁጥር 3። ግንቦት 1998 ዓ.ም። ገጽ 6-8።

.

 

“የጋሽ ጸጋዬ ግጥሞች ቅኝት”

“የጸጋዬ ገብረ መድኅን ግጥሞች”

ከነቢይ መኮንን

.

.

እውነት ለመናገር ስለ ስነግጥም ከመናገር መግጠም ይሻላል። በተለይ እንደ ጋሽ ጸጋዬ ገብረ መድኅን ያለውን የግጥም ነዶው ተከምሮ የማያልቅ ገጣሚን ሥራ መናገር “ሂማሊያን በሁለት ቆራጣ እግር-አሊያም አባይን በጭልፋ” እንደማለት ያለ ነገር ነው። ራሱ ጋሽ ጸጋዬ እንደሚለውም “አንድ ምእመን የሃይማኖቱን ድንጋጌ ከማተቱ ይልቅ፤ በቀጥታ እግዚአብሔርን በእምነት ማገልገሉ እንደሚበልጥበት ሁሉ፤ ባለቅኔም የሥነ-ግጥሞችን የአደራደር ሥርዓትና ድንጋጌ (Form) ከማተቱ ይልቅ ቅኔውን ተቀኝቶ፣ ደርሶ፣ ፍሬ-ሃሳቡን (Content) ማበርከቱ ይበልጥበታል።”

አንድ የአገራችን አጭር ልብ ወለድ ጸሐፊ የጻፈውን ውርስ መነሻ በማድረግ አንድ ምሳሌ በመስጠት የግጥምን ባህሪ ለማሳየት ልሞክር –

“አንድ አይነ-ሥውር፣ መንገድ መሪውን ባንዲራችን ምን ዓይነት ነው?” ብሎ ይጠይቀዋል። “አረንጓዴ ቢጫ ቀይ” ይለዋል መንገድ መሪው። ዓይነ ስውሩም “ቢጫ ምን ዓይነት ነው?” ሲል ደግሞ ይጠይቃል። መንገድ መሪውም ግራ ይገባውና አዘውትረው የሚሄዱበትን ጠጅ ቤት አስታውሶ “ቢጫ ቀለምማ ጠጅ የመሰለ ነው!” አለው። አይነ ስውሩ “አሃ!” ይላል በመደምደም።

ቀጥሎ ሌላ ጥያቄም ቀጥሏል። ለጉዳያችን እዚሁ ጋ ላቁመውና፣ እንዲያው የዓይነ ስውሩን ግንዛቤ ለማሰብ ብንሞክር – በጆሮው የሰማውን ጠጅ፣ በምላሱ በማጣጣም፣ የባንዲራው ቢጫ ምን መሳይ እንደሆነ በሚያውቀው ግንዛቤ ሊያስብ ነው የሞከረው ማለት ነው። ስለዚህም ባንዲራ ይጣፍጣል። ባንዲራ ያሰክራል። ከበዛ ደግሞ ያማል። ባንዲራ እንደተርጓሚው የግንዛቤ አቅም ይታያል። እንግዲህ ባንዲራ ይህን አይነት ግንዛቤ የመፍጠሩን ያህል፤ እንደሚታወቀው በውስጡ ግን ያለው ታሪክ፣ ዓላማ፣ ህብር … ብዙ የታጨቀ ነገር ነው።

ይሄው ባንዲራ ኃይሌ ገ/ሥላሴ ወይ ጥሩነሽ ዲባባ በሩጫ ሲያሸንፉ በሰው አገር ላይ ከፍ ብሎ ስናየውና፤ የኢትዮጵያ መዝሙር ሲታከልበት፣ ልዩ ሳግና እንባ ጭምር እንዲፈጠርብን የሚያደርግ ግጥም ይሆናል። ባንዲራው ውስጥ የታመቀው ሃሳብ፣ የጨርቁና የሰንደቁ ምጣኔ፣ ቀለሙና የቀለሙ ህብር፣ ከዜማው ጋር ተዋህዶ ቢታሰብ፣ ግጥም ይባላል እንደማለት ነው። ስልተ-ምት ያለው፣ ውበት የተላበሰ፣ ቁጥብ፣ እምቅ፣ በተመረጡ ቃላት የተጻፈ፣ አይረሴና የጣፈጠ ግጥም!!

የጥበብ ሥራው ይዘት – ከቅርፅ የሰመረ ሆነ እምንለው ይሄንን ነው። ስለጋሽ ጸጋዬ የአጻጻፍ ዘይቤ ስንመለከት፣ ራሱ ጋሽ ጸጋዬ እንደሚለው፤

የወል ቤት፣ ቡሄ በሉ ቤት፣ ሰንጎ መገን ቤት የተለመዱት ሲሆኑ፣ እኔ በስምንት የስንኝ ስልት ድንጋጌ ላይ ነው የምደረድረው። ይህም በአደራደርና በሰረዝ ነጥብ ተከፍሎ ይታያል። አንዳንድ ምሁራን የዚህን ድንጋጌ ዘይቤ (ስታይል) ስም ስላላገኙለትና እኔም ስላልሰየምኩት ‘የጸጋዬ ቤት’ ይሉታል” ብሏል።

አስረጅ –

“… አበባው ምድሩን ሲንተራስ፣ ያፈር ፅዋ ረፍቱን ሲገድፍ

ቢራቢሮ ያንቺስ ሞገስ፣ ለምንድን ነው አብሮ እንደሚረግፍ?”

.

“የጸጋዬ ግጥምና የወል ግጥም ልማድ”

.

የጋሽ ጸጋዬን ግጥም በወል አነባበብ ዘዴ ልማድ የተካነ ሰው ሲያነበው ስሜት ሊያጣበት ይችላል። ትንፋሽ አወሳሰዱም ሊያቅተው ይችላል። ዜማው ሊሰበርበትም ይችላል። በዚህም ምክንያት ግጥሙ – ግጥም ግጥም አይልም። በአጠቃላይ የወልና የጸጋዬ አገጣጠም ካንድ ልማድ ወደ ሌላ የመሸጋገርን ያህል ሊከብድ ይችላል።

ለዚህ ሳይሆን አይቀርም ጋሽ ጸጋዬ ለተዋንያን የሚያዘጋደውን ቃለ-ተውኔት በዝርው፣ በስድ ግጥም መልክ ወደ አግድም እየጻፈ እንዲቀልላቸው የሚያደርገው። መገንዘብ ያለብን ግን በጸጋዬ ቤት የተጻፈውን ግጥም ወደ ወል ግጥም ስልት መለወጥ መቻሉን ነው።

ለአብነት አንድ የጸጋዬን ግጥም እንይ – ዜማውን ልብ በሉ።

በጸጋዬ ቤት የተጻፈው – አዋሽ

“አዋሽ ህመምህ ምንድነው? ህመምክስ አንተስ ምንድነው?

ከውሃ ወዝ የተለየ፣ መቼስ ልዩ  ንግርት የለህ?

እንደ ሴቴ ሸረሪት ፅንስ፣ ራስክን በራስ ዋጥ ያለህ …”

.

ይህንኑ ግጥም ወደወል ቤት ስልት ስለውጠው፣

“አዋሽ ሆይ ህመምክስ፣ አንተሳ ምንድን ነህ

ከውሃ ወዝ ልዩ፣ መቼስ ንግርት የለህ?

የሴቴ ሸረሪት፣ ፅንስ ዘር እንዳለው

ራስክን በራስህ መዋጥህ ለምን ነው?” ተብሎ ሊቀርብ ይችል ነበር።

ያም ሆኖ በሁለቱም ዘይቤ ቢሆን ቃላትን መምረጡና ሐረጋትን መቀመሩ የራሱ የሆነ ግጥማዊ ክህሎትን ይጠይቃል። Metaphor በሚባለው ወይ ተኪ-ተምሳሌት በሚባለው አንጻር ጋሽ ጸጋዬን ሳየው ምንም እንኳ ከአስመስሎ ቃሉ (Simile) አንጻር ያነሰ ቢሆንም፤ ብዙ ጊዜ ሲጠቀምበት እናያለን።

አሁንም በጋሽ ጸጋዬ ልሳን ግጥምና ቃል እንዲህ ተገልጧል።

ገጣሚው “ውስጣዊና ህያዊ ባህርዩን፣ መርጦ፣ አቅንቶ፣ ውበት አክሎ፣ በአስተዋይ ህሊናችን ውስጥ ቁስሉን የመፈወሱን ጥረት፤ ያደርጋል … ቃል ኃይል ነውና። ቃል ሕይወት ነውና”። ገጣሚው እኛ ውስጥ ፈውሱን ያገኛል። ለእኛ ደግሞ በፈንታው ፈውስን ይሰጠናል ማለቱ ይመስለኛል።

“ግጥም እርቃነ ልቦናችንን ወደ አልባሌው ሰው የየዕለት ህይወት ገልጠን የምንቀምረው ነው…” – እንደሕፃን ንጹህ ልብ ይዘን እንቀርባለን ማለቱ ነው። “ሸክላ ሠሪ ጡቧን – ባለቅኔው ኪነትን  ከምርጥ ቃለ-ሕይወት ዳግመኛ ይፈጥራሉ” ይለናል። ቃላት መምረጥ ያለክህሎት፤ ያለሙያ ያለስል ብዕር ሊሆን እንደማይችል ሲያስገነዝበን ነው።

“ፀሐይ ግንባሯን ቀልሳ፣ ከጭለማ ክንፍ ስትሸሽ ብርሃኗ በሌት ተዳፍኖ ዓይኗም ፈገግታዋም ሲሰንፍ” የሚለውን በአስረጅነት ይገነዘቧል።

ከጭለማው ክንፉን ሲዘረጋ ፀሐይ ግንባሯን እንደምትቀልስ በተኪ-ተምሳሌት (Metaphor) (ክንፍ እና ግንባር) እንዳስቀመጠው እንይ። ዓይኗና ፈገግታዋ ሲከስም፣ ወይም ሲጠፋ የሚለውን የተለመደ ግሥ ሳይጠቀም አላለም፤ ይልቁንም “ሲሰንፍ” የሚል ቀሰ በቀስ የመፋዘዟን ነገር የሚጠቁም፣ ውብ ቃል ይጠቀማል። ምርጥ ቃለ-ሕይወት እንዲል።

.

የጋሽ ጸጋዬ የሥነ ግጥም ጭብጦች

በ “እሳት ወይ አበባ”

.

  1. ማህበረሰባዊ/ግለሰባዊ ችግሮች

‘የምታውቀኝ የማላውቅህ’

“ለሩቅ ገጠሬ ነባሩ

ለማላውቅህ ለዳር ዳሩ

… ከረን ነህ መለሎ ብሌን

ከሁመራ ነህ ወይስ ገለብ

ማነህ

አጋው ነህ ወይስ ሺናሻ

ቅማንቴ ነህ ወይ ፈላሻ

ስምህ የሆነብን ግርሻ …”

ቦታው የማይታወቀውን፣ ዘር-ሐረጉ የተረሳውን፣ የሩቅ ገጠሬ በመጠይቃዊ አጻጻፍ ህሊናችን ላይ እንዲከሰት በማድረግ በረቂቁ ይወቅሰናል።

ግራ ጎንደር ነህ መተከል

ባላዋቂ የምላስ ቅርስ

የዘር ንፍገት ስትቀበል

ያለዳህ ስምህ ሲበከል

እምትችል እምትቀበል፣ እማትሞት እማትነቀል።”

እያለም፤ ስሙን ማንነቱን የተበከለውንና የተነጠቀውን ሳያጤኑ መነፈጉን ይነግረናል።

“እረኛ ነህ የከብት አርቢ

ሐማል ነህ የግመል ሳቢ

አራሽ ነህ የአገር ቀላቢ”

እያለ ኑሮውን ለማሟላት ሲል ገጠሬው ደፋ-ቀና የሚልበትን ሙያ፣ እንጀራውን መሠረት አድርጎ ለምን ይበደላል ከሚል የተቆርቋሪነት መንፈስ ይሞግተናል። መቻሉን መቀበሉን ግና በምንም ዓይነት እሱን መንቀል አለመቻሉን የማይሞት ጥኑ ገጠሬ መሆኑን አበክሮ ይነግረናል።

‘አይ መርካቶ’፣ ‘ማነው ምንትስ’፣ ‘ረሀብ ስንት ቀን ይፈጃል’፣ ‘አስቀመጡህ አሉ’‘ጎል’ እንዲሁ የማህበራዊ ፍሬ ጉዳይ የሚያነሱ ናቸው።

.

  1. ጥበብን በተመለከተ ቁርቋሬ

‘የብዕር አሟሟት ሌላ’

‘መትፋት ያስነውራል’ … ጥሩ ምሳሌዎች ናቸው

.

  1. ፖለቲካዊ ሸንቋጮች

የጋሽ ጸጋዬ ግጥሞች ሀገራዊ ጉዳዮችን በብዛት ያነሳሉ ለኤድዋርዶ ሞንድላንድ ለሞዛምቢኩ ታጋይ የጻፈው ጥሩ አብነት ይሆነናል።

እንቅልፍ ነው እሚያስወስድህ

“አልጠራቸውም አይጠሩኝ

አይንኩኝ ስሜን አያንሱኝ”

ብለህ እንዴት ትመኛለህ፣ እንደማይተዉህ ስታውቀው

የተወጋ በቅቶት ቢተኛ፣ የወጋ መች እንቅልፍ አለው?

የጅምሩን ካልጨረሰው?”

ያ ታጋይ በዳሬሰላም አደባባይ ነው የተገደለው። ከዚያ ድረስ ተከታትለው ነው የገደሉት። ጋሽ ጸጋዬ ለሱ ተቆርቁሮ ብቻ ሳይሆን የተለመደውን ተረትም ሰብሮታል፤ ህጉን ጥሶታል። “የተወጋ በቅቶት ቢተኛ የወጋ መች እንቅልፍ አለው” ይለናል። የሚታወቀው አባባል “የወጋ ቢረሳ የተወጋ አይረሳ” ነው። ጸጋዬ በግልባጩ ነው የገለጸው። የተወጋ በቃኝ ብሎ ቢተኛ የወጋው አይተኛልህም። ተከታትሎ ይጨርስሃል ነው የሚለን።

‘እግር እንይ’ በስላቃዊ ዘይቤ የጻፈልን ነው፣ ‘ምንም አልል’፣ ‘አዋሽ’ በሲምቦሊክ በምልክታዊ መልክ ያቀረበልን ነው። ‘እንዳይነግርህ አንዳች እውነት’፣ ሌሎችም በርካቶች አሉት።

.

  1. የፍቅር ጉዳይ

በፍቅር ፍሬ ጉዳይ ዙሪያም እንደብዙ ገጣምያን ጋሽ ጸጋዬም ተመስጦበታል። ከነዚህ ግጥሞቹ መካከል በወል የአጻጻፍ ዘይቤ የጻፈው ‘መውደድ አባ ፀፀት’ ይገኝበታል። ‘መሸ ደሞ አምባ ልውጣ’ ሌላው ነው። ‘ተወኝ’፣ ‘ጌራ’‘አብረን ዝም እንበል’፣ ‘ትዝታ’ እያለ ይቀጥላል።

[“አብረን ዝም እንበል”። ጸጋዬ ገብረ መድኅን። 1996 ዓ.ም።]

.

  1. የታሪክና ጀግንነት ጉዳይ

‘የቴዎድሮስ ስንብት ከመቅደላ’‘ጴጥሮስ ያቺን ሰዓት’፣ ‘ቦረን’ (የሃዩ አላኬ ሊበን ቀረርቶ)፣ ‘ዋ ያቺ አድዋ!’

ለአብነት ያህል ‘መተማን በህልም’ የሚለውን እንይ

“… ከራስ ዳሽን አድማስ ግርጌ

ከዞብል መቃብር ማዶ

መተማ የተኛ ዘንዶ

ተምዘግዝጎ ጠረፍ ንዶ

እንደሰሎሜ ምሳሌ፣ እንደሄሮድስ ሴት ልጅ ሽንጥ

በኖባ ተራራ ጥምጥም፣ ሠራ አካሉን ቢያንቀጠቅጥ…”

የሴት ልጅ ሽንጥን ዙሪያና የኖባን ተራራ አመሳስሎ ከመሳልም ባሻገር ሠራ አካሉን የማንቀጥቀጡን ሥዕል እንዴት እንደተጠቀመበት ስናስተውል እጅግ ድንቅ ምስል እናያለን።

.

  1. የሕይወት ፍልስፍና

ከ‘ሕይወት ቢራቢሮ’ አንጻር አንድ ምሳሌ ቆንጽለን እንይ ፦

“… ምን አይተሻል ከቄጤማ፣ ምን አይተሻል ከለምለሙ

ቀን አብረሽ አብበሽ ውለሽ፣ ሲመሽ አብረሽ መስለምለሙ?…

አስተምሪኝ ቢራ ቢሮ፣ ሰው ለመባል አለኝታዬ

ቀድሞ የት ነው መነሻዬ

ሲመሽ የት ነው መድረሻዬ …

ሲተረትም ሲወጋ፣ ከየብልጭታው ውጋገን

የሰው የአራዊት የአእዋፍ፣ ውስብስብ ነገደ-ጉንዳን

ሲነሳ ሲሮጥ ሲደፋ፣ ሲያጋድል ሲያዛባ ሚዛን

በማይመጠን ታላቅ ኃይል፣ የተፈጥሮ ግዙፍ ሥልጣን

ሊፍተለተል ይወለዳል፣ ሳይነቃ ይወድማል ይባላል

ልደቱ ዕድሜና ሞቱ፣ አለማቋረጥ ይጓዛል፤

ይኸ ይሆን አልፋ-ኦሜጋ? ይኸ ይሆን አስቀድሞ ቃል?”

በሕይወት ላይ መፈላሰፍ የየገጣሚው አመል ነው። ከሕይወት ጋር ያልተሳሰረ ምንም አይገኝም። ሕይወት ወረት ናት። ከሚያምረው ጋር አብራ አብባ፣ ከሚከስመው ጋር የምትጠወልግ መሆኗ ለምንድን ነው? ብሎ ይጠይቃል ጋሽ ጸጋዬ። በቢራቢሮም ይመስላታል። የአያሌ በሳል የዓለም ገጣሚያን ታላቅ ጥያቄ ሰው የተባለ ፍጡር ከየት መጣ? መድረሻውስ ወደየት ነው፤ ነው የሚለው። ጋሽ ጸጋዬ ዥጉርጉር ቀለም ያላትን ውብ ቢራቢሮ በሕይወት መስሎ ይሄንኑ ታላቅ ጥያቄ ያነሳባታል፤

“ሰው ለመባል አለኝታዬ

ቀድሞ የት ነው መነሻዬ

ሲመሽ የት ነው መድረሻዬ” እያለ።

ፍጥረት ሁሉ በማይመጠን ግዙፍ ታላቅ የተፈጥሮ ኃይል የተፈጠረ ነው የሚለውን ንድፈ ሀሳብ እየነገረን ያም ቢሆን የውጋጋን ብልጭታ ታህል የሚነገር ተረት መሰል ነገር ነውም ይለናል። መውለድ፣ መኖርና መሞት ያለ የነበረ መሆኑን እያመላከተ ምናልባት የፍጥረት አልፋና-ኦሜጋ ይህ ነው ተብሎ ቀድሞ የተጻፈው ቃል ይሆን ወይ? ብሎም ይጠይቃል፣ እንድንመራመር ያተጋናል። ጋሽ ጸጋዬ ይሄን ሁሉ ከመልከ-ብዙዋ ቢራቢሮ እንደሚነጋገር አድርጎ ነው የሚያጫውተን። ተምሳሌታዊ ውክልናው በጣም ማራኪና ኃይለኛ ነው።

‘እሳት ወይ አበባ’ ‘ድንቅም አደል?’፣ ‘ወንድ ብቻውን ነው የሚያለቅስ’ ዓይነቶቹ ግጥሞች እያንዳንዱ ግጥሙ ውስጥ ፍልስፍና ያለውን ያህል ራሱ በፍልስፍና ላይ የተመሠረት ግጥምም እንደሚጽፍ ያሳያል።

.

  1. ባህላዊ እሴት

ባህላዊ እሴት ላይ ሲያተኩር ደግሞ ‘በራ የመስቀል ደመራ’ን ጽፏል። ‘በየት አባቱ ሞትም ይሙት!’ ደግሞ የጋሞ ባህላዊ ሥርዓት በሞት ላይ ድል መጎናጸፍ መሆኑን ያበስረናል።

‘ለኢልማ ጋልማ’ – አባ ጋዳ የጻፈው ‘ቦረን’ (የሙርቲ -ጸሎት – ጥሪ)

“ጸጥታ ይሁን ፈረሱን አቅና

እምቦሳን አጥባ

ጊደሩን አርባ

ኮርማውን አስባ” ብሎ በሥነ ግጥም ይባርከናል።

‘አቴቴ ዱብራ ኦሮሞ’፤ 1962 – ባሌ ጎባ የተጻፈውን ተመልከቱ፤

“ለካ እንደትዝታ አስታምሞ

እንደዘነጉት የእናት- ጡት፣ ከዘመን ጋር አገግሞ

አቴቴ ዱብራ ኦሮሞ፣ እጄን በትዝታሽ ያዢኝ

በሕልም ጣቶችሽ ሳቢኝ

መቼም … በውን አልሆንሺም፣ እንዲያው በሰመመን ዳሺኝ”

ትዝታዋ ያጠመደውን የባሌ ኦሮሞ እስኪያመው ድረስ ይስታውሳታል። እጅ ለእጅ መያያዛቸውን ለማስታወስ ለትዝታ ነው ኃይሉን የሰጠው። ሩቅ ሃሳብ መሆኑን ለማሳየት ጣቶቿ ሁሉ የህልም ጣት እንዲሆኑ አድርጓል። ዳሰሳዋን እንደሰመመን ስስ አድርጎታል።

የኔ እጅ እኮ እርፍ አይጨብጥም

የኔ ክንድ እኮ ተልም አይተልምም

የኔ ጣት አረም አይነቅልም

በፊደል መፈደል በቀር፣ ጉልጓሎኮ አይጎለጉልም

ለስልሻለሁ፣ ሠልጥኛለሁ፣ ሰይጥኛለሁ አልሆንሽም።”

ጋሽ ጸጋዬ ‘ፊደል’ የሚለውን ስም ወደ ግሥ ለውጦ ‘መፈደል’ ማለቱ ሳያንስ ጭራሽ ከጉልጓሎ ጋር ያነጻጸረዋል። መሠይጠን፣ መሠልጠን መሆኑን፣ መሠልጠን ደግሞ መለስለስ መሆኑን፣ መናገሩ ሳያንስ፤ የዚህ ዓለም ሥልጣኔ በጥንት የባህልና የልማድ አብሮ-አደጎቻችን ላይ ዛሬ ክፉ መሥራት መሠይጠን መሆኑን ያስረዳናል።

“… የማር እሸት እንቁረጥ ተይ፣ የጥቅምት አበባ እንቅጠፍ

ነይ ሸጎዬ አብረን እንግዘፍ

ጣት ለጣት እንቆላለፍ

በዐይን ጥቅሻ እንገራረፍ

ከአውድማችን አፋፍ ለአፋፍ፣ በዳሰሳ እንጠላለፍ

ተይ ፍቅር እንዘራረፍ

በህልም እንኳ እንተቃቀፍ…

አዎን ዕድሜም ያማል ከርሞ

አቴቴ ዱብራ ኦሮሞ።”

የማር እሸት እንቁረጥ ተይ በሚለው መስመር ውስጥ ተይ በሚለው የማማለያም፣ የመማጸኛም ቃል የልጅነት ጨዋታውን ሊነግረን ፈልጓል። “ሸጎዬ አብረን እንግዘፍ” ሲለንም እንቅስቃሴውን ለመግለጽም፣ ግዙፍ እንሁን ለማለትም፤ በአንድ ድንጋይ ሁለት ወፍ ገድሏል። በዳሰሳ እንጠላለፍ ሲልም ጉዳዩን ወደ ህልም ሲለውጠው ነው። “ተይ ፍቅር እንዘራረፍ” ማለቱን አስተውሉ። ፍቅርን እንደቅኔም፣ እንደሚነጠቅ ንብረትም የማየት ቅኔያዊ ውበት ነው የሰጠው። በህልም እንኳ እንተቃቀፍ የሚለው ውብ አጻጻፍ የትዝታን አስተቃቀፍ የሚያጠናክርልን ነው።

የመጀመሪያውን ስንኝ የመጀመሪያ ሐረግ ከመጨረሻው ስንኝ ብናስተሳስረው የጅምሩንና የፍጻሜውን መጣጣም እናስተውላለን፤

ለካ እንደትዝታ አስታምሞ

እንደዘነጉት የእናት ጡት፣ ከዘመን ጋር አገግሞ (ይሄ የመጀመሪያው ስንኝ ነው)

አዎን ዕድሜም ያማል ከርሞ

አቴቴ ዱብራ ኦሮሞ (ይሄ ደግሞ የግጥሙ መደምደሚያ ነው።)

.

  1. መልክዓ ምድራዊ ይዘት

መልክዓ ምድራዊ ይዘት ያላቸው እንደ ‘አባይ’ እና ‘ሊማሊሞ’ ያሉ ግጥሞችንም ጽፏል ጋሽ ጸጋዬ። ምስልና ማመሳሰያ ቃላት እንደልብ የሚያጠግበን በነዚህ ዓይነቶቹ ግጥሞቹ ነው። ከ‘ሊማሊሞ’ ጥቂት መስመሮቹን እንመልከት፤

“የሰማይ የምድሩ ኬላ፣ የየብስ የጠፈሩ ዋልታ

አይበገር የአለት ጣራ፣ አይመክተው መከታ

ሊማ-ሊሞ አድማስ ሰበሩ፣ በጎማ ፈለግ ይፈታ?

በትሬንታ እግር ይረታ?…”

ሊማሊሞን የጻፈው ለፈረደ ዘሪሁን ነው። ፈረደ ዘሪሁን እንግዲህ የታዋቂው ደራሲ የብርሀኑ ዘሪሁን ወንድም መሆኑ ነው።

ጸጋዬ በዚህ ግጥሙ ውስጥ ልዩ ልዩ እኩያ እየፈጠረ ሊማሊሞን እሱ ባየበት ዐይኑ ሲያሳየን እናገኘዋለን – ሊማሊሞ የምድር ኬላ ነው። ሊማሊሞ ለምድር ዘብ የቆመ ነው። ሊማሊሞ ለጠፈሩ ደግሞ ዋልታ ሆኖ የቆመ ነው። ሊማሊሞ የማይበገር አለት ነው። መከታና ጋሻ ነው። ሊማሊሞ በዐይናችን የምናየውን ሰፊ አድማስ ሰብሮአል።

ይሄ ሁሉ መሬት ቆመን ከኛ እያነጻጸርን ስናየው የሚፈጠርብን ስሜት ነው ማለቱ ነው። ወደ ሽቅብ ከሰማዩ ጋር ስናየው ደሞ ሊማሊሞን እንደቆመ ወንዲስ ሰው አድርገን እፊታችን እንድናይ ለማድረግ ከደመናው በላይ አልፎ ይታየናል ይለናል። አለፍ ብሎም ከሰማይ ጋር ይለካካል። ጉም እንደቀሚስ አጥልቋል። የፀሐይቱን ጨረር ደግሞ እንዳንገት ልብስ ሸብ አድርጎታል። ከአንገቱ ይጀምርልንና “በብብቱ ጉም ታቅፎ” እያለን፤ ግራና ቀኝ የጮራ ዘርፍ እንደሰራ በመጥቀስ ያሞካሸውና “ፍም አንጥፎ እንደስጋጃ” ብሎ እግርጌ ያደርሰናል።

በግዙፍ ተራራ መልክ የቆመ የሰው ምስል ነው የሰጠን። ሆኖም ይሄ የማይበገር ተራራ “በድማሚት ተፈልፍሎ፤ ድልድይ ይሁንና ይረፍ ወይ?” ብሎ ነው የሚደመድምልን። ሥልጣኔ የማይረታው የተፈጥሮ አካል የለም እንደማለት ነው የተጠቀመበት – ምስለታውን።

.

ነቢይ መኰንን

.

[ምንጭ]አዲስ አድማስ ጋዜጣ/ አንድምታ መጽሔት (ቁጥር 9)። ኅዳር 2000 ዓ.ም።

.

 

“የብዕር አሟሟት ሌላ” (ግጥም)

“የብዕር አሟሟት ሌላ”

ከጸጋዬ ገብረ መድኅን

.

(1959 ዓ.ም)

.

[በደራሲው ቤተሰብ ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

.

.

የቃለ – ልሣን ቅመሙ

የባለቅኔ ቀለሙ

ነጠበ እንጂ ፈሰሰ አንበል፣ ቢዘነበል እንኳ ደሙ

ሰከነ እንጂ ከሰለ አንበል፣ ቢከሰከስ እንኳን ዐፅሙ፤

የቃል እሳት ነበልባሉ

አልባከነምና ውሉ

የዘር – ንድፉ የፊደሉ

ቢሞት እንኳን ሞተ አትበሉ።

እስካልተዳፈነ ፍሙ

እስካልተሰበረ ቅስሙ

እስካልተቀበረ ስሙ

የደራሲ ዐፅመ – ወዙ

የብዕር ቀስተ – መቅረዙ

ሕዋሳቱ እስካልቀዘዙ፤

አልፏልና ከሥጋ – ሞት

በቃሉ ሚጠት ስልባቦት

በፊደሉ አድማሰ – ፍኖት

በኅብረ ቀለሙ ማኅቶት

በሥነ – ግጥሙ ምትሃት

በግሱ ንጥረ – ልሳናት

በነባቢቱ ነፍስ እሳት፤

ይነዝራልና ደም – ሥሩ፣ አይሞትምና ፀዳሉ

ቢሞት እንኳ ሞተ አትበሉ …

የብዕር አሟሟት ሌላ

ሲፈስ የብሌኑ ኬላ

የፊደል መቅረዝ አሟሟት

ከውስጥ ነው እንደ ጋን መብራት

በቁም ነው እንደ ቁም ፍትሐት

የሚያጨልም የነፍስ እሳት፤

እንጂ ብዕር ሞተ አትበሉ፣ እሳቱን ሳያስለመልም

ነበልባሉን ሳያከስም

ውጋጋኑን ሳያጨልም።

ቃለ – ምንጩን ካልመሰነ፣ ስለቱን ካልጐለደፈ

መቅረዙን ካልተዳፈነ፣ ከፊደሉ ካልነጠፈ

ዐፅመ – ወዙን ካልደረቀ፣ ጧፉን ቀልጦ ካልሰፈፈ

ጡጦ እንደጠፋበት አራስ፣ ቁም ተዝካሩን ካልለፈፈ

ብዕሩ ቀርቶ ምላሱ፣ በሃሜት ካልተንጠፈጠፈ፤

የቃለ – እሳት ነበልባሉ

የድምፀ ብርሃን ፀዳሉ

የኅብረ ቀለማት ኃይሉ

አልባከነምና ውሉ

የዘር – ንድፉ የፊደሉ

ቢሞት እንኳን ሞተ አትበሉ።

.

ጸጋዬ ገብረ መድኅን

.

 “ለካሳ ተሰማ”።

1959 ዓ.ም – ቆቃ።

.

(በደራሲው ቤተሰብ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

.

[ምንጭ]“እሳት ወይ አበባ”። 1966 ዓ.ም። ገጽ 37-38።

.

 

“የኮሌጅ ቀን ግጥሞች”

የኮሌጅ ቀን ግጥሞች

.

ኅሩይ አብዱ

.

አዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የወርቅ ኢዮቤልዮውን (50ኛ አመት) ባከበረበት በ1993 ዓ.ም.  “የኮሌጅ ቀን ግጥሞች” በሚል ርዕስ አንድ መጽሐፍ አሳትሞ ነበር። ዩኒቨርስቲው ከ1951 እስከ 1960 ዓ.ም. ለውድድር ከቀረቡት ግጥሞች ከፊሉን ለንባብ አብቅቷል። ለመሆኑ እነዚህ የኮሌጅ ቀን ግጥሞች የትኞቹ ናቸው? ገጣሚያኑስ እነማን ናቸው?

ግጥሞቹ በዚህ ስም የተጠቃለሉት በየአመቱ ግንቦት ወይም ሰኔ በሚከበረው የኮሌጅ (ከ1954 በኋላ “ዩኒቨርስቲ”) ቀን ሰለቀረቡ ነው። ከኮሌጅ ምሥረታ ጀምሮ የግጥም ክበብ እንደነበረና ቅዳሜ ቅዳሜ ገጣምያን ስንኞቻቸውን በት/ቤቱ ምግብ አዳራሽ ያቀርቡ እንደነበረ ይነገራል። ት/ቤቱ ውስጥ በሚያደረገውም የግጥም ውድድር ላይ የሚቀርቡት ግጥሞች እየተሻሻሉ ሰለመጡ ለኮሌጅ ቀን ዝግጅት ለማቅረብ ታሰበ። በዚህም መሰረት በ1951 ዓ.ም. ውድድር ከአንድ እስከ ሶስት የወጡት ገጣሚዎች ለኮሌጅ ቀን ግጥሞቻቸውን ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴና ሌሎች ባለሥልጣናት በተገኙበት እንዲያነቡ ተደረገ። ንጉሡም በግጥሞቹ በተለይም ተገኘ የተሻወርቅ ባቀረበው “ሰው እንቆቅልሽ ነው” ሰለተደሰቱ በትምህርት ሚኒስቴር ግጥሞቹ እንዲባዙ አዘዙ።

ንገሩኝ እናንተ ገባን የምትሉ

ይሄ ነው ብላችሁ የሰው ልጅ ባህሉ

ክፋቱን ጥፋቱን ባንድ ፊት አርጉና

ልማት ደግነቱን ወደዚህ ለዩና

አንፍሱ አንጓሉና ብጥር አድርጋችሁ

ንገሩኝ የሰው ልጅ ይሄ ነው ብላችሁ።

                            (ተገኝ የተሻወርቅ፣ “ሰው እንቆቅልሽ ነው” ገጽ 1)

ከዛን ጊዜ ጀምሮ የግጥም ንባብ ከኮሌጅ ቀን ዝግጅት ጋር ተጣመረ። ለሚቀጥሉት ሁለት አመታትም ሶስቱ አሸናፊ ግጥሞች ከተነበቡ በኃላ ለታዳሚው አምስት አምስት ሳንቲም ይሸጡ ጀመር። የቅዳሜ ግንቦት 12 1959 ዓ.ም. ዩኒቨርስቲ ተማሪዎች ቀን ፕሮግራም እንደሚያሳየውም ሶስቱ አሸናፊ ግጥሞች የሚነበቡት ከሰአት በኋላ ነበር። የተለያዩ የስፖርትና የመዝናኛ ትርኢቶች ከቀረቡ በኋላ ሶስተኛው የወጣው ግጥም ይነበባል። ከዛም የተለያዩ የተማሪ ማሕበሮች አመታዊ ዘገባ ያቀርቡና ሁለተኛው ግጥም ይቀርባል። የቀኑ ዝግጅት የሚጠናቀቀው አሸናፊው ግጥም ተነቦ ሽልማቶችም ከተሰጡ በኋላ ነበር።

 

1953

1953 ዓ.ም የሚታወሰው በታኅሣሡ ግርግር ነው። በሁለት ወንድማማቾች (ግርማሜና መንግስቱ ነዋይ) የተጠነሰሰው የመንፈቅለ መንግስት ሙከራ የከሸፈበት ጊዜ ነበር። መፈንቅለ መንግስቱ 6 ወር ሳይሞላው ስርአቱን የሚወርፍ ግጥም በኮሌጅ ቀን ዝግጅት ላይ   ቀረበ። ገጣሚው ታምሩ ፈይሳ፣ ንጉሱና አጃቢዎቻቸው በተሰበሰቡበት “በድሀው” አንደበት እንዲህ አለ።

ያችን አህያዬን የገዛሃትን

አርፎባታል አሉ የጅቦች አይን።

ብለቃት ይሻላል እንዳው ዝም ብዬ

ላስጥላት አልችልም ከጅብ ተታግዬ

ጅቡ ሲቦድሳት እንዳትጮህ ደግሞ

ልታናፋ አትችልም አፏ ተለጉሞ።

                                (ታምሩ ፈይሳ፣ “ድሀው ይናገራል” ገጽ 7)

ህዝቡ በታምሩ ድፍረት በመገረም ቶሎ ግጥሙን ለመግዛት ይጣደፍ ጀመር። ቀን አምስት ሳንቲም ሲሸጥ የነበረው ግጥም ማታ ሊገኝ ሰላልቻለ በአንዳንድ ቡና ቤቶች እስከ አምስት ብር እንደተሸጠ ይነገራል።

የግጥሙ ዝና ከአዲስ አበባ አልፎ ከተለያዩ ክፍለ ሀገሮች ግጥሙ እንዲላክላቸው በደብዳቤ የሚጠይቁ ብዙ ነበሩ።

“በድሀው ይናገራልም” ምክንያት የሚቀጥለው አመት ለኮሌጅ ቀን የሚቀርቡት ግጥሞች እንዲሁም ተውኔቶች በቤተ መንግስት መጀመሪያ መታየት እንዳለባቸው ለተማሪው ማኅበር ትእዛዝ ተላለፈ። ይህም ቅድመ ሁኔታ ካልተሟላ ንጉሠ ነገሥቱ በዝግጅቱ ላይ እንደማይገኙ ቤተ መንግስቱ አሳሰበ። የተማሪው ማኅበር አመራርም የቤተ መንግሥቱን ማስጠንቀቂያ ከምን ሳይቆጥረው ቅድመ ሁኔታውን እንደማይቀበል አሳወቀ። በዚህ አጣባቂ ሁኔታ አመታዊው ዝግጅት በቅዳሜ ሰኔ 2 1954 ዓ.ም. ንጉሡና አጃቢዎቻቸው በሌሉበት ተካሄደ።

የቀረቡት ግጥሞች የይልማ ከበደ “ኑሮ” የመላኩ ተገኝ “ሜዳ የቀረኸው”ና የዮሐንስ አድማሱ “እስኪ ተጠየቁ” ነበሩ። ዘውድን በመዳፈርና በግጥሞቹም ይዘት ምክንያት ከተማሪው ማኅበር የአመራር ቡድን አምስቱ ከት/ቤት ሲባረሩ ሶስቱ ገጣሚዎች ደግሞ ለአንድ አመት ከትምህርት ገበታ እንዲወገዱ ተወሰነ። ግጥሞቹንም አሸናፊ ብለው የመረጡት ዳኞች (ዓለማየሁ ሞገስ፣ አብርሃም ደሞዝና ሥርግው ሐብለ ሥላሴ) መቀጫ ብር እንዲከፍሉ ታዘዙ።

 

እስኪ ተጠየቁ?

በ1954 ዓ.ም ከቀረቡት ግጥሞች የዮሐንስ አድማሱ “እስኪ ተጠየቁ” የበለጠ ዝና አግኝቷል። አንደኛው ምክንያት አገሪቷን ወደ ኋላ አስቀርቷታል የሚላቸውን ነገሮች አብጠርጥሮ ሰለሚወቅስ ነው። ወቀሳውንም የሚያካሄደው ወደ ሙት አለም ሲጓዝ “እናንተ ጋር ሁኔታዎች እንደኛው አገር ተበላሽተዋል ወይ?” በማለት ነው።

ሰለ ነጻነት ሲያነሳ፣

በመቃብር ዓለም አለ ወይ በውነት

በስም አጠራሩ ሚባል ነፃነት

ነፃነት ምትሉት ከውጭ አጥቂ ጠላት መጠበቁን ነው

ወይንስ በርግጡ ሌላ ፍቺ አለው።

የውስጥ ነፃነትስ በመሀል በናንተ

ዘየው ሳይታወቅ ከንቱ የሻገተ

ከዝምታ ብዛት ለብዙ ዘመን

ምርምር ሳይገባው ሳይተነተን

ዋጋውን አጥቷል ወይ በናንተ ዝንጋታ

በእናንተ ዝምታ

ወይንስ ንቁ ነው እጅግ የበረታ።

                              (ዮሐንስ አድማሱ፣ “እስኪ ተጠየቁ” ገጽ 40)

ሌላው “እስኪ ተጠየቁ” የሚታወቀው በርዝማኔው ነው። ደራሲው በዕውቀቱ ሥዩም በራሪ ቅጠሎች ላይ በአሽሙር እንዲህ አቅርቦታል።

“የረጅምነት ታሪክ ሲነሳ በድሮ ውስጥ ነገሮች ሁሉ የመርዘማቸው ጉዳይ ያልተፈታ ጥያቄ ሆኖብኛል። የማቱሳላ ዕድሜ የአቦዬ ጣዲቁ ፂም … በኪነጥበብም እንዲሁ ነው። ጥንታዊ የስነጽሑፍ አፍቃሪያን ወደ መታደሚያ አዳራሽ ለመሄድ በማለዳ ሲነሱ ‘ዛሬ እስኪ ተጠየቁ የሚባል ግጥም ስሰማ ሰለምውል ለምሳ እንዳትጠብቁኝ’ የሚሉ ይመስለኛል።”

                                      (“ተራራው ያድጋል” ገጽ 35)

አዎ የሃያ ገጽ ግጥም ረጅም ነው። ነገር ግን የግጥሙን እርዝማኔ ማየት ያለብን በቀረበበት መቼት ነው። ያኔ ከ 3-4 ሺ ህዝብ በተሰበሰበበት የስርአቱን ችግሮች በዲስኩር መዘርዘር የማይታሰብ ነገር ነበር። ታዲያ ዮሐንስ በግጥም ለመተንፈስ መሞከሩ ነበር። እርዝማኔው ከዚህ አኳያ ነው መገምገም ያለበት።

በረከተ መርገም

አብዛኛው ሰው ሰለ ኮሌጅ ቀን ግጥሞች ባሰበ ቁጥር ትዝ የሚለው የኃይሉ ገብረ ዮሐንስ (ገሞራው) 1959 ዓ.ም “በረከተ መርገም” ግጥም ነው። የተሸከመው ለየት ያለ እጅ አዙር ወቀሳ ይሁን አጻጻፉ ግጥሙ እስካሁን ድረስ የአንባቢውን አእምሮ አልለቀቀም። ገሞራው “በረከተ መርገም”ን በመጽሐፍ መልክ በ1966 ዓ.ም ባሳተመው ጊዜ የግጥሙን መልዕክት እንዲህ ገልጿል።

 “… የአንዲቱ ምድራችን ሊቃውንት ለሰው ልጅ ዘር ያበረከቱት ከፍተኛ የጥበብ ጸጋ ለሁሉና ለእያንዳንዱ እንዲዳረስ አድርገው ያልፈለሰፉት ከሆነ በኔ ግምት አሁንም ቢሆን ሰዎችን ለመለያየት ያቀዱበት ተንኮል ነውና ወንጀለኞች ናቸው ባይ ነኝ። ለዚህም ወንጀላቸው መርገም ሲያንሳቸው ነው። እንደማየው ከሆነ ጥበባቸውና ከፍተኛው የሥልጣኔ ረድኤታቸው ለጥቂት ውሱን የሰው ልጆች ብቻ ሊያገለግል እስከቻለ ድረስ የጠቅላላውን የሰውን ልጆች መሠረታዊ እኩልነት እስከኅልቀተ ዓለም እንዳደበዘዘው ሊኖር ነው። ይህ እንዳይሆን ኡኡ ማለት ሊያስፈልግ ነው። ከኡኡታዎቹም አንዱ ይህች ግጥም እንደምትሆን ተስፋ አደርጋለሁ።”

                                            (ገሞራው፣ “በረከተ መርገም” ገጽ ረ)

ታዲያ የገሞራውን ኡኡታ ሁሉም እኩል አልሰማም። የሱን አስተሳሰብ ከማይቀበሉት ውስጥ አንዳንድ ተማሪዎች የሳይንስ ሊቆች በመሰደባቸው ተናደው ነበር። ገሞራው እንደሚስታውሰው።

“ግጥሟ በተነበበችበት ሰሞን ለጊዜው ስሙንና ምልኩን የማላስታውሰው አንድ የሳይንስ ፋካልቲ ደቀ መዝሙር የሚመልካቸው ሊቃውንተ ሳይንስ ለምን ተረገሙ? በሚል ምክንያት የበቀለ ሠንጋ ፈረሱን ጭኖ ካለሁበት በመምጣት ሊጣላኝ እንደከጀለ ሁሉ ትዝ ይለኛል።”

                                    (ገሞራው፣ “በረከተ መርገም” ገጽ ሠ)

ገሞራው አንዳንዴ በግጥሙ በቀጥታ ይዘልፋል። ለምሳሌ፣ ሰለ ፓርላማ ሲያወራ

“… ያልተደረገውን፣ ከፅንፍ እስከ አድማስ ጊዜን ጊዜ ገጭቶት፣

ይወልደው ይመስል፣ መዋቲውን መንፈስ ከቶ መመሥረትህ፣

በደል ለማጽደቂያ የውሸት ምክር ቤት፣

በተስማምቻለሁ ለማድለብ ከሆነ የሰዎችን ሙክት

ጮማ ለማይወጣው ከአኞ በስተቀር ልፋጭ ሊያበረክት

አስበህ ከሆነ እንዲያ እነደዲያ ማድረግህ የሰው ልጅ ለማወክ

መንጋ ማጎሪያውን ፓርላማ ነው ብለህ ለኛ ሰላሳለፍክ

ያንግሎ ሳክሶኑ ለፍዳዳው ዊልያም ዘርህ አይባረክ።

             ……..

ከጥንት ጀምሮ እኛ እንዳየነው

ሲቃጠል የሚሥቅ ዘለዓለም እሳት ነው።

                              (ኃይሉ ገ/ዮሐንስ፣ “በረከተ መርገም”፣ ገጽ 129)

አንዳንዴ ደግሞ ምጸትን ይጠቀማል። እንደ ቤተሰብ ሰለማይርቁን ችግሮች ሲያወራ፣

“ዝግጅቱ አምሮ ሁሉም እንዲደርሰው ትምህርት ቢስፋፋ

ለብዙ ዘመናት ከኖረበት ሀገር ዘመድ ድንቁርና እንዴት ድንገት እንዴት ይጥፋ?

በሥራ ደርጅተን ሥልጣኔን ይዘን ገናና ብንባል

ላያሌ ዓመታት ጠብቀን ያኖርነው ድህነት ባህላችን ይቃወስብናል።

የያንዳንዱ ጤና እንዲጠበቅለት ሐኪም ቤት ቢቋቋም።

ሲወርድ ሲዋረድ ትውልድ ያወረሰን የቆየው በድካም

በሽታ ቅርሳችን እንዴት ባንዴ ይውደም…?”

                          (ኃይሉ ገ/ዮሐንስ፣ “በረከተ መርገም” ገጽ 135)

አንዳንዴ ከበድ ያለውን መልዕክት በቅኔ መልክ ያስተላልፋል።

“ግን ያሰብከው ዓላማ አልሆን ብሎህ ሲከሽፍ

ሁኔታው ሲጠጥር ጠጣሩ እንዲላላ የላላውን ወጥር።”

                           (ኃይሉ ገ/ዮሐንስ፣ “በረከተ መርገም” ገጽ 137)

መንግስት ገጣሚው ያለ ይሉኝታ የዘረዘረውን የወቀሳ መአት በቀላሉ አላሳለፈለትም። በዚህ ግጥም ምክንያት የደረሰበትን ሲያትት፣

“ይህች መለስተኛ ግጥም ከተጻፈች ስምንት ዓመታት ያህል አልፏታል። ያስከተለችብኝ የሚያመረቅዘው ጦሷ ግን አሁንም አለቀቀኝም። በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዩኒቨርስቲና በመንግስቱ ባለሥልጣኖች ብዙ ጊዜ አስለክፋኝ ከትምህርቴ እስከ መባረርና እስከመታሠርም አድርሳኛለች።”

(ገሞራው፣ “በረከተ መርግም” ገጽ መ)

የግጥሙን ርዝማኔ አይታችሁ አዬ ጣጣዬ ይህን ሳነብ ራት ሊያመልጠኝ ነው ትሉ ይሆናል። ነገር ግን በዛ ታሪካዊ መድረክ ላይ ሀሳቡን በሰፊው ዘርዝሮ እንደዚህ ባይገልጽ ኖሮ ይህን ግጥም እናስታውስ ነበር?

“እራስን መውቀስ!”

የኮሌጅ ቀን ገጣምያን የአገሪቱን ችግር መንግስት ላይ ማላከክ ብቻ ነው የሚያውቁት ወይንስ ራሳቸውንም ይመረመራሉ ትሉ ይሆናል። አንዳንዶቹ ገጣምያን ትኩረታቸው ጓደኞቻቸው ላይ ነበር። ለምሳሌ መሐመድ ኢድሪስ ከከተማ ወጥተው መስራት ስለማይፈልጉት ጓደኞቹ እንዲህ ይላል።

“ምሁር የተባለው ያገሬ ፈላስማ

ኤ ቢ ሲ ዲ ብለው ወጥተው ከጭለማ፣

በገበሬ ጫንቃ በነጋዴ ኮቴ

ተምረው ተምረው ዲግሬ ተቀብለው አልወጣም ከቤቴ።

ከአዲስ አበባ ከሞቀው ከተማ

ወጥቼ አላበራም ያገሬን ጨለማ፣

ገጠር ምን በወጣን ቧንቧ በሌለበት

መብራት በሌለበት ሐኪም በሌለበት

ክዮስክ ቤተክሲያን አልሳለምበት

እያለ ይኖራል እንዲህ በመታከት።”

(መሐመድ ኢድሪስ፣ “ከምሽት እስከ ጎሕ” ገጽ 117)

ዮናስ አድማሱ ደግሞ ተማሪው በመጤ አስተሳሰብ እንዲሁም በወሬ ራሱን ከህዝቡ አርቋል ይላል፣

“ የአንተ አገር ‘ፋሽን’ ላንተ ትምህርት ወጉ፣

‘ታበጽሕ እደዊሃ ኀበ እግዚአብሔር’

ብሎ ማውራት ሁኖ መቅረቱ ነወይ፣

ያንተ ዲሞክራሲ

ያንተ ማርክሲዝም

ኢንፎርሜሽን ኦርደር

ጨርሶ አይገባውም፣ ለጀሌው ገበሬ፣ ለጀሌው ባላገር

ኧረ ወኔው የወጣቱ

ኧረ ፍሬው የትምህርቱ፣

ለምንድነው ነው ባፉ ብቻ መስፋፋቱ፣”

(ዮናስ አድማሱ፣ ‘እስከ ማእዜኑ’፣ ገጽ 101)

“አሁንስ?”

ለመሆኑ የያኔው የኮሌጅ ቀን ገጣሚያን አሁን የት ይገኛሉ? ስለሁሉም ማወቅ ቢያዳግትም ስለጥቂቶቹ የማውቀውን አካፍላለሁ። ሁሉንም አንተ ልበልና፣ ተገኘ የተሻወርቅ በኅይለ ሥላሴ መንግስት ምክትል የማስታወቂያ ሚኒስትር፣ በኋላም ደርግ ሕዳር 1967 ዓ. ም. በግፍ ከገደላቸው ባለስልጣናት አንዱ ነበር። አበበ ወርቄ ከጠበቃነት እስከ ከፍተኛ ዳኝነት እንዲሁም የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ጉባኤ (ኢመሰጉ) መስራችና የሥራ አስፈጻሚ ኮሚቴ አባል ነበሩ።

ዮናስ አድማሱ በገጣሚነት ከቀጠሉት አንዱ ሲሆን በአንድ ወቅት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ፣ በኢትዮጵያ ቋንቋዎችና ሥነጽሑፍ ክፍል አስተማሪ ነበር። ከ1960ዎቹ ጀምሮ የተጻፉትን ግጥሞቹን ‘ጉራማይሌ’ በሚል መድበል በ1980 ዓ. ም. በአሜሪካ አሳትሟል። ዮሐንስ አድማሱ በስልሳዎቹ ለእድገት በህብረት ዘመቻ ሂርና ሄዶ እያለ ታሞ ሞተ። ወንድሙ ዮናስ የተበታተኑትን ግጥሞቹን ‘እስኪ ተጠየቁ’ በሚል መድብል አሰባስቦ በ1990 ዓ. ም. አሳትሞታል።

ጸጋዬ ገ/መድህን (ደብተራው) በተማሪው ንቅናቄ ጊዜ የታገል (Struggle) ዋና አዘጋጅ ነበር። እንዲሁም የኢትዮጵያ ሕዝብ አብዮታዊ ፓርቲ (ኢሕአፓ)ን ከመሰረቱት አንዱ እንደሆነና በኋላም የጦሩ መሪ ሆኖ ከሰማኒያዎቹ ዓ. ም. ታስሮ የት እንደገባ እንደማይታወቅ ይነገራል (www.debteraw.com)። መጽሐፍ ባያሳትምም ብዙ ገጥሟል። ከማይረሱትም ቅኔዎቹ አንዱ

“ቁማር ጨዋታ ተጫውቼ

አጨብጭቤ ቀረሁ ተበልቼ

ምንኛ እድሌ በሰመረ

ዘውዱን ገልብጨ በነበረ”

በመጨረሻም ኃይሉ ገ/ዮሐንስ (ገሞራው) ከግጥም አለም ጋር ተሳስሮ ኖሮ ነበር። ከኮሌጅ ቀን ግጥሞቹ በኋላም ሥራዎቹን በ‘ፍንዳታ’ ርዕስ እያሳተመ ቆይቶ ነበር። አብዮት ከፈነዳም በአገር ወጥቶ በስደት ከቻይና ኖርዌይ በመጨረሻም ደግሞ በስዊድን ነበር። ብዙ የግጥም መጻሕፍትን አሳትሟል። ከሚታወቁት ግጥሞቹ ውስጥ ‘አንደበት ላጣ ህዝብ’፣ ‘የበሰለው ያራል’፣ ‘ዜሮ ፊታውራሪ’፣ ‘የማዳም ቀበቶ’፣ ‘ፊጋና ፓሪሞድ’፣ ‘ዲግሪማ ነበረን’ … የመሳሰሉት ይገኛሉ። የራሱንና የሌላውንም የዲግሪ ማካበት ተግባር ላይ አለመዋል እንዲህ ይተቸዋል።

ዲግሪማ ነበረን፣ ሁሉም በያይነቱ

ከቶ አልቻልንም እንጂ፣ ቁንጫን ማጥፋቱ።

ታዲያ እነዚህ በግጥሙ አለም የገፉት አራቱ፣ የኮሌጅ ቀን ግጥሞቻቸው ላይ የግዕዝ ተጽእኖ ይታያል። እንዲሁም የአበበ ወርቄ ‘ምላሴን ተውልኝ’ በተቃራኒው የሰውነት አካላት እየዘረዘረ ሰውን ቢያወግዝም፣ ቅርጹ የግዕዙን መልክዐ ዘርፍ ተጽዕኖ ያሳያል። እና ወደፊት የኮሌጅ ግጥሞቹን አብጠርጥረው ለሚያጠኑ በላያቸው ላይ ግዕዝ ያለውን አስተዋጽኦ ቢመረመሩ አዳዲስ እይታዎች ሊያገኙ ይችላሉ።

.

ኅሩይ አብዱ

.

ምንጮች

ከዩንቨርስቲ ቀን ፕሮግራም ሌላ የRandi Balsvikን Haile Selassie’s Students: The Intellectual and Social Background to Revolution. 1952-1977 እና የR Greeenfieldን A Note on a Modern Ethiopian Protest Poem ስለጊዜው ለመረዳት ተጠቅሜባቸዋለሁ።

“የትና የት?” (ግጥም)

“የትና የት?”

ከከበደች ተክለአብ

.

[በደራሲዋ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ]

.

.

የትና የት ምኞቴማ

ምኞቴማ የትና የት

የፍላጐቴ ምጥቀት

እንደ መንኰራኩር መጥቆ

ሕዋውን እየዳሰሰ

ግድቡን እያፈረሰ

ተራራን እያፈለሰ

ይብላኝ እንጂ ለአካሌ

ሕሊናዬስ ገሠገሠ

የወዲያኛውን ዓለም

በመዳፎቹ ዳሰሰ።

.

በመዋዕለ እንስሳት

እንደ ኢምንቶች ካኖረው

ማስተዋሉን ዝቅ አድርጎ

ከአራዊት ከደመረው

የሕይወት ክፋይ እንዳይደለ

ከሕይወት ጣዕም የለየው

ጣፋጭ ፍሳሹን አቅርሮ

መራራ አተላ ከጋተው

የሰው አምሳል ሰው እንዳይሆን

ከሰዎች ዓለም ገፍቶ

በደመ ነፍስ ከሚጓዘው

የቦዘ አካል ተለይቶ

ከነባራዊው ሁኔታ

ሕሊናዬ የሸሸበት

የትየለሌ ርቀቱ!

የትና የት! የትና የት!

.

ምኞቴማ የትና የት

ሰው ሊያደርገኝ የቃጣበት

የጠወለገው የተስፋ ዕፅ

በምኞት ካቆጠቆጠ

የተጣለው መጋረጃ

በተስፋ ከተገለጠ

የትና የት! የትና የት!

አካሌ ተወሰነ እንጂ

በነባራዊው ሒደት!!

.

ከበደች ተክለአብ

1977 ዓ.ም

ሐዋይ የእስረኞች ካምፕ፣ ሶማሊያ

.

(በደራሲዋ መልካም ፈቃድ ለአንድምታ የቀረበ)

.

[ምንጭ] – “የትነው?”። 1983 ዓ.ም። ገጽ 57-58።

“ባይተዋር ወጣቱ” (ግጥም)

“ባይተዋር የሆነው ብቸኛው ወጣት”

ከዮሐንስ አድማሱ

(1957)

.

.

ባይተዋር የሆነው ብቸኛው ወጣት

ሕሊናና ምኞት የተማቱበት

ተወጥሮ ያለ በሁለት ዓለም

ቆዳው እየሳሳ ነፍሱ ስትከስም፤

ባይተዋር

ባይተዋር

ብቸኛው ወጣት፤

የዘመን ከርታታ ቋንቋ ቸግሮት

ስሜቱን መግለጹ አድርጎ በስልት

ይኸው ተስኖት

ሐሳብ አነሁሎት አይለይም ከንክ

ወይንም በሙያ ወይንም በመልክ።

.

ተቀምጦ በድንገት ይዘምታል ሐሳቡ

ድንገት ሳያስበው ይዝላል ልቡ፤

ወጣቱ

ወጣቱ

የሚኖር በከንቱ፤

ሰው የለውም አሉ፣ በስሙ እንዳልጠራው እንዳይል አቤት

እገሌ እንኳ አይባልም እሱም በዝቶበት፤

ገና ገና

ገና ወጣት ሲሆን ስሙ ጠፍቶበት፤

ይማኩሳል

ይወጣል ይወርዳል

ከቅል እቀንድ ይላል ቃል ስም ለማግኘት

የነፍስ ብዝባዜ የነፍስ ፈተና

ስም አጥቶ ፍለጋ መማታት አገና።

.

ባይተዋር ወጣቱ

የባይተዋርነት ፍጹም አብነቱ

ለስም ብቻ አይደለም ትግሉ ብዙ ነው አለው ብዙ ዋልታ

በነዚህ መካከል ትካዝና ሐዘን ጋርና ዋይታ፤

ባንድ በኩል መስቀል ባንድ በኩል ጦር

ይኸም ተለውጦ መስቀል ከሰላጢን አብሮ ሲጣመር

(ወይንም)

ይህ ይለወጥና አለመቁረጥ ፍዳ

የመዋለለ ዕዳ፤

ባንድ በኩል ደግሞ ማተቡን በጥሶ

ሁሉን ነገር ጥሶ

ይመኛል ሊኖር

ወጣት ባይተዋር።

.

ሁሉንም አንድነት መጨፍለቅ አውኮት

ወይ የራሱን እምነት

(እንዳለው ምናልባት)

ማስረገጥ ቢሳነው ጸንቶ በኔነቱ

(ምናልባት እንዳለው ሰው የመሆን ልዩ … ልዩ ምልክቱ)፤

ገባ ወህኒ አምባ

ገባ ወህኒ አምባ

ባይተዋር ወጣቱ የብቸኝነቱን ዕንቡን እያነባ

ገባ ወህኒ አምባ፤

ኑሮ ከሽልላበት ሥሯ ተመዝምዞ

ፍሬዋ ጎምዝዞ

ፍሬ ፍች አጥቶባት ገባ ወህኒ አምባ

ገባ ወህኒ አምባ።

.

ዮሐንስ አድማሱ

.

[ምንጭ] – “እስኪ ተጠየቁ …”። 1990 ዓ.ም። ገጽ 78-79።

“ጉማ ላሎ” (ግጥም)

“ጉማ ላሎ”

ከሰሎሞን ዴሬሳ

(1963 ዓ.ም)

.

.

ቅኔ ነው ተባለ መሰረቱ

በብራና ቃላት መታሰሩ፤

እየተፍጠረጠረ ዝምብስ ይሞት የለ

እልባት መሃከል፤

ጉማ ሳይከፈል?

.

ቅኔ ነው አላችሁ መሰረቱ

ሰማእታት ከስሜት እንዳልተወለዱ

ቤትና ቤት ማምታታቱ፤

ቡሄ በሉ ልጆች ሁሉ

የቡሄን አደራ አንች አሞራ

.

መነጠር ሆነ ሸለቆ ተራራ

ቋንቋን አርጐ ባላጋራ

ድብብቆሽ መጫወቱ

ማግና ድሩን እያጣጡ

የማይገባ መጣፍ ካልገለጡ …

.

ልግለጥ ታድያ፣ ልግለጥ?

ኦኪ ዶክ …

ሳጠል ቆኜ፣ ፊደል ዋሬ

ቤንቴ ካራማሹኔ፣ ሲቡ ዳርጌ

አቡ ጊዳ፣ ራፉ ጂዻ

ቴኜ ዹግና፣ ኛኔ ሙግና

ሳጠል ቆኜ፣ ወዘተርፈ ለግእዙ

ቤንቴ ካራማሹኔ፣ ሲቡ ዳርጌ … 

ምን ይፈጠር

ልጅነት አይሰቀል

ምን ይፈጠር?

.

ከበሮ ነው ብልስ መነሻዬ

የረኛ ዋሽንት መጓዣዬ

ኰረዳይቱ መድረሻዬ

ያረረ ለቅሶ የራእይ ፊርማዬ

የኰረዳ ምላስ መሰቀያዬ

ብልስ?

ምን ትሆኑ?

ዝግባ አትቆርጡ

ሳታስፈቅዱ

ምን ትሆኑ?

.

በሌባ ጣቴ እምብርቴን

አጥቅሼ

የሌለ ብራና አለስልሼ

እንደ ትግራይ እንጉርጉሮ

ብልስ?

ጉማ ላሎ

ነያ ጉማ ላሎ

ጉማ ላሎ

መንኰራኩር መጣች በጪስ ተሸፍና

ጉማ ላሎ

ነያ ጉማ ላሎ

ጉማ ላሎ

የናትህ ልጅ ደፍታለች አንገቷን፣ ታለቅስልሃለች

ጉማ ላሎ

ነያ ጉማ ላሎ

ጉማ ላሎ

ምሽትህ ድርብ አሸንክታብ አጣፍታለች

ጉማ ላሎ

ነያ ጉማ ላሎ

ጉማ ላሎ

ብታቅማማ፣ ባታቅማማ

አትል ግጥም አይደል

ዱዳ ካልሆንህ የማትሰማ

.

ልጓም ካለ ለፍትወቱ

ሀሳብ ካለ ቸርነቱ

ብትሰማ

ባትሰማ

ብፈነዳ

ባልፈነዳ

ብቀኝ

ባልቀኝ

ባልመቀኝ

ባዳምጥህ ትዝብት ሁነኝ

.

ድንጋይ ሳልቈጥር

ቃላት ሳልቋጥር

ስንኝ ሳላዛውር

ግጥም ነው ቋንቋ ነኝ

ምን ታረጉኝ

.

ሰሎሞን ዴሬሳ

.

[ምንጭ]ልጅነት። ፲፱፻፷፫። ገጽ 41-43።

.

“ገብረ ክርስቶስ ገጣሚው”

“ገብረ ክርስቶስ ገጣሚው”

በሰይፉ መታፈሪያ ፍሬው

.

ገበረ ክርስቶስን የማውቀው ከሐረር ትምህርት ቤቱ ጀምሬ ነው። እዚያ ባዶ እግራችንን፣ በቴኒስ ኩዋስ ኩዋስ ተጫውተናል። ገብረክርስቶስ፣ የእግር ጣቶቹ እኩል ስለሆኑ፣ ኳሱን የሚመታ በእግር ኩርኩም ነበር – ኹሌ የከረረች ምት።

ከእለታት ባንዱ ቀን ግን፣ ዕረፍት ወጥተን፣ ግማሹ በሚሯሯጥበት፣ ግማሹም ኳስ በሚጫወትበት ሽብር ኹኔታ ውስጥ፣ ገብረክርስቶስ ጥጋት ተቀምጦ፣ ቁምጣ ሱሪውን አጋልጦ ባዶ ጭኑ ላይ ሥዕል ሲሠራ እንዳየሁት አስታውሳለሁ። እና አሁን መለስ ብዬ ሳስብ ሥዕል ምንኛ ከልጅነቱ ከጭንቅላቱ ገብቶ ኖሯል እላለሁ። ለዚህም የአባቱ የአለቃ ደስታ ነገዎ የድጉሥ፣ የቁም ጽሕፈትና የብራና መጻሕፍት ላይ ሥዕል ምን ያኽል ተፅዕኖ አድርጎበት ነበር ይሆን? በምንስ መንገድ? እላለሁ።

ያ ያ እንዳለ ኾኖ ግን፣ ገብረ ክርስቶስን እዚህ እማንቀራብጥ በሠዓሊነቱ ሳይሆን በገጣሚነቱ ነው።

የገብረ ክርስቶስን ግጥሞች አንዴ ወጥቻቸው የግጥም መድበል መጽሐፉን (“መንገድ ስጡኝ ሰፊ” 1998 ዓ.ም) እንዳጠፍኩ፣ ገብረ ክርስቶስ ባሳብ አካቶው ምንኛ አይጠገቤ ነው። በእይታ ስንዘራውም ምንኛ አራዝሜ ነው፤ በሌላ ምንኛ … ምንኛ … ምንኛ አልኩ። ይህን ይህን ብዬ ነው የሚከተሉትን ግጥሞች የመረጥኩ እነሁዋችሁ፤

አይጠገብ ወንዝ

አባ በሽበሽ

አይሞላ ልቃቂት

ደናሽ

ሞልቶ እስኪፈስ

ገስጋሽ

የመጨረሻዋን ስንኝ አንጋሽ።

(“ትዝታ” ፣ ገጽ 52)

.

ዘላይ ነው ዘላይ

መጣቂ

ከምብርቷ ዘላቂ

ምጥቃለምን

አይለቅ መንገዱን።

(“የጠፈር ባይተዋር” ገጽ 114)

.

መሔድ፣ መሔድ መሔድ

ከጨረቃ በላይ

ከኮከቦች በላይ

ከሰማይ በላይ

መጓዝ ወደ ሌላ ባዶ ቦታ መግባት።

(“ሥዕል” ገጽ 98)

.

“አሰነኛኘት”

ገብረክርስቶስ ደስታ፣ ዘጠና በመቶውን ወል ግጥም ገጣሚ ነው። ይህን የግጥም ዘርፍ በስንኞች አቀማመጥ ልዩ ልዩ መልክ ይሰጠዋል። ከኒህ የመልክ ዐይነቶች፣ ዋና ዋናዎች ያልኩዋቸውን፣ ልዩ ልዩ ስሞች እየሰጠሁ እንደሚከተለው አመጣቸዋለሁ።

.

[ሰያፍ ስንኝ]

እርሷን መርሳት አልችል

እፈልጋታለሁ

እከተላታለሁ

እጠብቃታለሁ

(ገጽ 100)

.

[ስንኝ-አጠፍ ስንኝ]

ስንኝ – አጠፍ፣ አንዱን ሙሉ ውል ስንኝ ከሁለት ግጥማዊ ወይም ስንኛዊ እኩሌታ፣ ወይም ወል ገጽታውን ከማያሳጣ ቦታ ማጠፍ ነው። የስንኝ-አጠፍ ስንኝ – ምናልባት – የመጀመሪያው ተጠቃሚ ከበደ ሚካኤል ናቸው።

ደስታና ሐዘን

እየቀላቀልኩ

ልቤን ብዙ ዘመን

ስመገበው ኖርኩ።

(‘ብርሃነ ኅሊና’ – 1961 ዓ. ም. – ገጽ 100።)

ከዚህ አንጻር፣ የገብረክርስቶስ ስንኝ-አጠፍ ስንኝ ስልት መሥመሮች ያዛንፋል፣ በቤት አመታትም ነጻነት ይሰማዋል። ለዚህ እነሆ ምሳሌ፤

እምቢኝ እሻፈረኝ

አሻፈረኝ እምቢ

መቅደስ ነው አገሬ

አድባር ነው አገሬ።

(ገጽ 134)

.

[ቁልቁሎሽ ስንኝ]

በ ‘መንገድ ስጡኝ ሰፊ’ እንደሚታየው፣ ቁልቁሎሽ ስንኝ፣ ወል ግጥምን ስንኝ በስንኝ ወስዶ፣ ቃላቱን ቃል በቃል እያሉ አንድ አንዱን ቁልቁል መጻፍ ነው። በተራው እንዲህ አንዳንዱን የተጻፈውን ወስዶ መልሶ ደምበኛውን የወል ግጥምም መጻፍ ይቻላል። እነሆ የሁለቱም ምሳሌዎች፤

(ነጠላ ነጠላውን)

በገና

ቢቃኙ

ሸክላ

ቢያዘፍኑ

ክራር

ቢጫወቱ

ለሚወዱት

ምነው

ሙዚቃ

ቢመቱ።

(ገጽ 96)

.

(ወል ቅንብሩን)

በገና ቢቃኙ ሸክላ ቢያዘፍኑ ክራር ቢጫወቱ

ለሚወዱት ምነው ሙዚቃ ቢመቱ።

.

“ቤት ምትና ተምሳሌት”

የገብረክርስቶስ ግጥሞች – በመሠረቱ – ወል ስልታቸውን ቤት የሚመቱ ናቸው፤ አልፈው አልፈው ግን ቤት ሳይመቱም ይገኛሉ። ለምሳሌ “የሞት አለም ሞት” (ገጽ 109) የዚሁ ብጤ ነው። ርዕስ የሌለው፣ የዚሁ የገጽ 163 ግጥም ደሞ ቤት ይመታል፣ ግን ብቸኛ የወል ግጥም ያልሆነ ግጥም ነው።

የገብረክርስቶስ ቤት መምቺያ ፊደሎች፣ ገና ሰፊ የጥናት ሥራ የሚጠይቁ ቢሆኑም የ ለ፣ ሰ፣ ረ፣ ተ፣ ነ ቤቶች ዋና ዋናዎቹ ናቸው ማለት ይቻላል።

ገብረክርስቶስ የተምሳሌት ባለጸጋ ነው። ይህን የጸጋ በሽበሽ ግን እንዲህ ባለ መጣጥፍ አሟጥጬ ላጤን አልችልም። ስለዚህ – በምትኩ የግጥሙን ጉልህ ገጽታ ወስጄ፣ የዚያን ውስጥ ተምሳሌቶች ላጤን እሞክራለሁ።

ገብረክርስቶስ ግጥሞች ውስጥ ያለው ጉልሁ ገጽታ ሮማንስ ነው። ይህ ገጽታ መድበሉ ውስጥ 12% ይሆናል። ሙከራዬም በመልክእ ስልት – አካላተ እንስትን እንዴት እንደገለጻቸው ማየት ይኾናል – እሱም እነሆ፤

ጠጉር            “ዞማ”

ዐይን            “የጡዋት ጨረር”

ጉንጭ            “ጽጌረዳ”

አፍ             “ማር ወለላ”

ከንፈር           “ብርቱካን፣ የማር እንጎቻ”

ትንፋሽ           “የጋለ”

ምላስ            “የፋመ”

ጡት            “ተዋጊ”

ባት             “የሚጫን”

ሰውነት           “ሎጋ”

ድምጽ           “ሙዚቃ”

.

“የሐሳብ ይዘት”

ገብረክርስቶስ፣ እንደ ገጣሚ፣ የሐሳብ እምብርቱ ሰው ነው፤ ያገርና የወገን ፍቅር ነው፣ ሙዚቃ ነው፣ ዳንስ ነው፣ ተፈጥሮ ነው፣ ሮማንስ ነው፣ የባህል ፍቅር እና ወዘተ ነው። ዝርዝሩ ይሄ ኾኖ ሳለ ወሳኝ ሐሳቦችን የያዙት ግጥሞች የሚከተሉትን ጭብጦች ያካተቱ ስንኞችን ያቁለጨልጫሉ – እናንብባቸው፤

የልጅነት ጊዜ ትምጣ ትዝታዬ

ድሮ የሠራችኝ አሁን መኖሪያዬ።

(“ትዝታ”፣ ገጽ 53-54)

.

ዕንቆቅልሽ ነፍሴ ንገሪኝ በርጋታ

ጨንቆኛል ጠቦኛል ያለሽበት ቦታ።

(“ምንድነሽ”፣ ገጽ 61)

.

“አንድ ነገር ሲሆን ግዴታ መነሻው

መኖር ይገባዋል የሚቀሰቅሰው

ሰውንም ያስገኘ

መኖር ግድ አለበት ዓለምን የናኘ”

በማለት ብዙዎሽ ሲያቀርቡ ክርክር

እስማማለው በዚህ ያለመጠራጠር።

(“ደብዳቤ”፣ ገጽ 126-7)

.

ሞትን ያሸንፋል

ሁሉን ሲቆጣጠር እግዚአብሔር ይኾናል

ወዴት አለ እንቅፋት

የት አለና ዳገት

ለዚህ ትንሽ ተባይ

ገና ይራመዳል።

(“ይራመዳል”፣ ገጽ 132)

.

ብሞት እሄዳለሁ ከመሬት ብገባ

እዚያ ነው አፈሩ የማማ ያባባ

ሳስብ እሄዳለሁ ቢሰበርም እግሬ

አለብኝ ቀጠሮ ከትውልድ አገሬ

አለብኝ ቀጠሮ

ከትውልድ አገሬ ካሳደገኝ ጓሮ።

(“አገሬ”፣ ገጽ 140)

.

እኒህ ስንኞች፣ የሰአሊና ገጣሚ ገብረክርስቶስ ደስታ ነገዎን ዐጽም – በዳንቴ አሊጊዬሪ (1235-1321) ጣልያናዊ ገጣሚ አብነት – ላገሩ ዐፈር አብቁት እያሉ ይጮኻሉ … በሕይወቱ ብቻ ሳይሆን በሞቱም ለብዙዎች የራእይ ንቃት ሊሰጥ ለሚችልበት ለአገሩ አፈር እናብቃው።

.

ሰይፉ መታፈሪያ ፍሬው

.

[ምንጭ] – አንድምታ ልሳን ቁጥር 7 (ግንቦት 1999 ዓ.ም)። ገጽ 2-7።

“ዐፅም” (ግጥም)

“ዐፅም”

በገብረ ክርስቶስ ደስታ

(1950 ዓ.ም)

.

(ገብረ ክርስቶስ ግጥሙን ሲያነብ ለማዳመጥ)

.

.

ማነህ የተኛኸው?

እንቅልፍ የደበተህ ሥጋህን ጥለኸው።

.

ምን ኖረኻል አንተ?

ንጉሥ ኖረኻል ወይ፣ ኖረኻል ወይ ጌታ

ወይ ቁሩንጮ ለባሽ፣ ለማኙ ከርታታ

ሚኒስትር ደጃዝማች፣ ወይም ፊታውራሪ

ባለብዙ ገንዘብ፣ አሽከር አሳዳሪ

ኖረኻል ወይ አንተ?

አጥንትህ ወላልቆ እንዲህ የሻገተ።

.

ሥራህ ምን ነበረ? ቤትህ የት ነበረ?

እርስትህ የት ቀረ?

የተመራመረ አዋቂ ፈላስፋ

ብዙ መሰናክል ካለም ላይ የገፋ

ሳትሆን አልቀረህም

ጉድ ነው መልክህ የለም።

.

ማነሽ ማነህ አንተ?

ማናችሁ እናንተ?

.

ማነሽ በዘመንሽ የውበት እመቤት

ሆነሽ የገዛሽው የወንዶችን ጉልበት

በክንድሽ ያለቀው

ወጣቱ ጐልማሳ የት ነው የወደቀው?

.

ምን ኖረሻል አንቺ አጥንትሽ ይናገር

እንጨት ተሸካሚ

ወይ ኩበት ለቃሚ

ወይ ልብስሽ ያደፈው ጥሬዋ ባላገር

ወይም ሽቅርቅሯ እስቲ ተናጋሪ

ሽቱሽ የጎረፈው መንጭቶ ከፓሪ

በወርቅና ባልማዝ በሉል እንደሆነ

ተጫውተሽ የሄድሽው ዝናሽ የገነነ።

.

እስቲ ተናገሪ ቋሚ ያዳምጣል

አንቺ ለመሆንሽ ምስክርሽ የታል?

.

ያሻኻል ምስክር

ሞተህ ስትቀበር

ድንጋይ ላይ ተጽፎ የሚናገርልህ

ምልክት የሚሰጥ አንተ ለመሆንህ

ሐውልት የሚያቆይህ

ዘመድ ያስፈልጋል ከሌላው ለይቶ

መንገደኛ እንዲያውቅህ ቆሞ ተመልክቶ።

.

“እገሌ ነው” ብሎ ታሪክ የሚያወራ

እንዲደነቅልህ ቀሪው ያንተ ሥራ

ተነስ አንተው ጥራ!

.

እጐንህ ከተኙት ዐፅሞች በጉድጓድ

አለ ወይ ዘመድህ የምታውቀው ጓድ?

ወዴት ነው አባባ የታለች እማዬ

ጋሼ ወዴት ይሆን የት ቀረች እትዬ?

.

ጠፍቷል ምልክቱ

አጥንትና ሥጋህ ሲሰነባበቱ።

.

ከሙታን ማኅበር በመዝገብ ገብተሃል

ማንኛውም አጥንት አስክሬን ሆነኻል

የሞት ጠባሳ ነህ አስታዋሽ ሥራውን

ከንቱ ነው የምትል አወይ ፍጡር መሆን!

 .

የተንቀራፈፈው እጅ እግሩ ሸምበቆ

የተከፋፈለው ሰረሰሩ ለቆ

ጥርሱ ያገጠጠ ዐይኑ የወለቀ

ጐድኑ ተቆጥሮ ጅማቱ ያለቀ

የተገጣጠመ የተሰራ ባጥንት

ሥጋ ወዝ የሌለው የሰው ዘር ምልክት።

.

ሆነህ የተኛኸው

የማትታወቀው …

ምን ኖረኻል አንተ?

.

ገብረ ክርስቶስ ደስታ

.

[ምንጭ] – “የዛሬይቱ ኢትዮጵያ”። መስከረም 10፣ 1950 ዓ.ም።

.

“አሞራ … የዳዊት አሞራ” (ግጥም)

“አሞራ … የዳዊት አሞራ”

በዣን ተኵላ

.

[1400 ዓ.ም]

.

Dawit 1

Dawit 2

Dawit 3

Dawit 4

Dawit 5

Dawit 6

.

.

በዘመናችን አማርኛ …

(ትርጉምና አሰናኝ)

በዕውቀቱ ሥዩም

.

.

“አሞራ የዳዊት አሞራ

ተከተለኝ ከኋላ፤

.

ላቅርብልህ ሥጋ ብላ

ላጠጣህ ወይ ደም መራራ

ተከተለኝ እኔ ልምራ፤

.

እየመተርሁ በካራ

እየወጋሁ በጦር ጣምራ።

.

ብንበላብህ አደራ

በገላችን ጦር ይዘራ፤

ክንፍ አውጥተን ብንሸሽም

ቀስትህ ትውጋን ተወርውራ።

.

ምንም ሆድ ቢብሰን እኛ አንበላም መሐላ

ገላችን ይምሰል እንጂ የፈጠጋር አምባራ

አፋችን ይምሰል እንጂ ባልቴት ምትሞቀው እንሶስላ

ጣታችንም ይምሰል ጭራ የጎረሰ ደም አበላ፤

.

ጭፍሮች ነነ የዣን ተኵላ

እኛስ አንበላም መሐላ!”

.

.

.

[በ1400ዎቹ አማርኛ በድጋሚ]

.

“አሞራ የዳዊት አሞራ

ተኸተለኝ በኋላ፤

.

ሥጋ አበላኽ ሐበላ (ከበላ)

የደም አጠጣኽ ነተራ (መራራ)

ተኸተለኝ በኋላ፤

.

ወግዕቼ በቃራ (በካራ)

ሰኽቼ በጸመራ። (በጣምራ)

.

እኛስ ብንበልዓኽ መሐላ

ለጾር ይስጠን ለወርወራ፤ (ውርወራ)

የከንፍ ብናደርግ ጽላ

ለቀስት ይስጠን ለቀፈራ። (ለወጠራ)

.

ምን ከበአሰን ንበልአኹ መሐላ (እንበላለን)

ገላችን ከመሰል የፈጠጋር እምብላ (አምባር)

አፈችን ከመሰል በዓልቴት የገባች እንሶስላ

ፀዓታችን የመሰል በደም የዘራ ጭራ (ጣታችን)

.

ስማችን የዣን ተኵላ

አንበልዓም መሐላ። (አንበላም)

.

የዣን ተኩላ

[ከአፄ ዳዊት ሠራዊቶች የአንዱ ስም]

(1400ዎቹ)

.

[ምንጭ] – Ms Bruce 88። Oxford Bodleian Library። ቅጠል 37ሀ።